Skip to main content

Full text of "Turkler Ansiklopedisi"

See other formats


TURKLER 



CiLT 18 



CUMHURIYET 



ElHTOKLKK 

[Iasa^ CelAl Gt)7FI. 

Pkof. Dk. Kemal ^i^EK 

Prop, Dr. SalIm Koca 



YEN I TURKIYE YAYINLARI 

2002 
ANKARA 



YAYIN KURULU 




t • 



TURKLER 



Yay[n Kurulu Bajfani 

PROr. DR. YUSUF IIALAgOGLU 

tork tarih kurumu bajkani - torklye 

Yayin Danism ant 

PROF. DK. HALtL lNALCIK 

TL'RKtYE / A.B D 

Yayin Kurulu 



PROF. DR. SUKRU HAF.UK AKAI.IN 

TURK DtL KURUMU BASKANl-TDRKlYE 
PROF. DR. SULEYMAN ALiYARLI 

AZEKBAYCAN 

PROF. DR. MUHAMMED AYDOGDUYEV 
TURKMENISTAN 

PROF. DR. TUNCER BAYKARA 
TURKlYE 

PROF. DR. ALl BtRINCi 
TORKtYE 

PROF. DR. TINgTIKBEK gOROTEGlN 

KIRGElSTAN 

PROF. DR. GEZA DAVID 

MACASfSTAN 

PROF. DR. FERlDUN EMECEN 
TURKlYE 

PROF. DR. PETER B. GOLDEN 

A.B.D. 

PROF, DR. MUSTAFA ISEN 
TURK] YE 

PROF. DR. NORMAN ITZKOWITZ 

A.B.D. 

PROF. DR. EKMELEDDIN iHSANOGLU 
JRCICA BAJKAN] - TURKlYE 

PROF. DR. MUSTAFA KAFALI 

TURKlYE 

PROF. DR. KEMAL KARPAT 

A.B.D. 
PROF. DR. BEG ALI KASIMOV 

OZBEKlSTAN 

PROF. DR. MANAS KOZIBAYEV 

KAZAKlSTAN 



PROF. DR. ERCUMENT KURAN 
TURKIVTs 



PROF. DR. §F.RTF MARDIN 
TORKIYEJ a.b.d 



PROF. DR. ERDOGAN MERgiL 
TURKlYE 

PROF. DR. RHOADS MURPHEY 

INGlLTERE 

PROF. DR. YUZO NAGATA 

JAPONYA 

PROF. DR. AHMET YASAR OCAK 

TURKlYE 

PROF. DR. ILBER ORTAYLI 

TURKlYE 
PROF. DR. VICTOR OSTAPCIIUK 

KANADA 

PROF. DR. SEMA BARUTgU OZONDER 

TURKlYE 

PROF. DR. ULI SCHAMILOGLU 

A.B.D. 

PROF. DR. STANFORD SHAW 
A.B,L>. 

PROF. DR. GENG SHIMIN 

PROF. DR. DENIS SINOR 
A.B.D. 

PROF. DR. AHMET TABAKOGLU 

TURKlYE 

PROF. DR. DMlTRl VASlLtEV 

RUSYA 

PROF. DR. BAHAEDDiN YEDIY1LD1Z 

TURKlYE 



17 



DANI§MA KURULU 




Dani^ma Kurulu 
prof. dr. abdulhaluk cay 

BA§KAN-TURKiYE 



PROF. DR. GABOR AGOSTON 

A.B.D. 

PROF, DR. ISMAIL AKA 

TCBKJYE 

PROF. DR. SAKtR AKCA 

Ti/KKJVE 

PROF. DR. ANNAKURBAN A§IROV 

TURKMCNiSTAN 



PROF. DR. ISTVAN FODOR 

MACAR1STAN 

DR. ONER KABASAKAL 

TIKA bA^KAHJ-IURKlY!- 

PROF. DR. EStN KAHYA 

TOEXtYE 

PROF. DR. §ABAN KARATA§ 

■I rHKI-lT. 



PROF. DR. OKTAY ASLANAPA ... PROF. DR. HKE SOO LEE 



Tfl-KIVl-' 

DOC. DR. B. ZAKIR AVSAR 

TURKJY£ 

ALI RIZA BOZKURT 

A.B.D. 

POLAT BULBULOGXU 

TORKSOY DA$KANI-rtZER.BAYCAN 

PROF. DR. GLI.CiN CANDARLIOGLU 

tOekiye 

PROF. DR. EMIN CARIKC1 

TURKIYC 

PROF. DR. NEJAT DIYARBEKJRLi 

rtJRKtYE 

PROF. DR. YAVUZ ERCAN 

TUHKiYE 

PROF. DR. SEMAVi EYtCE 

TCjUKiYE 



clumpy ^o : ;f. 

PROF. DR. HEATH W. LOWRV 

A.I; 1) 

PROF. DR. JUSTIN MCCARTHY 

A.B.D. 

PROF. DR. GABRIEL R. PALECZEK 

AVUSTURYA 

PROF. DR. OMELJAN PR1T5AK 

A.B.D. 

PROF. DR. MIKKASIM USMANOV 

J.A'LAkiS'lAKi 

PROF. DR. TURAN YAZGAN 

TURKtYE 

PROF. DR. ii.YA ZAITSEV 

KUSYA 

NAMIK KEMAL ZEYBEK 

TURKiYE 



PROJE KOORDINATORtj 
OSMAN KARAT'AY 

YURT Dl|I K.OORDINASYON 
SABlHA SUNGUR 

tDARt KOORDINATORLER 

ABDURRAHMAN F.RF.NT / MUSTAFA V. GUZF.L / LUTFU UI.UKUI. 

*■ 
Tercume 

Ba^redaktor Koordinator 

C. GEM OCUZ OZLEM OILMEN 

Re d aktO k ler 

DOC. DR. RAMAZAS GOZEN / DOg. DR. HAMlT ERSOY 

FLNUR AeAYF.V 

MuTERCIMLER 

DR. KEZBAN ACAR / ALESKER ALE5KEROV / BANL1 BEKTAJ / FAHRl DlKKAYA / NIT.OFF.R EROL 

YKD. DOg. DR. BtLGEHAN ATSIZ GOKDAG / BULENT KENE§ / I§IK KU§CU / NUR§BN OZSOY 

LtLtYE SABIROVA / DR. HARUN TA^KIRAN / BO&AQ BABUR TURNA / ZULFlYE VELtYEVA 

MURAT YA§AR / ALIM YILMAZ 

TtJRKQE REDAKSIYON 

DOC. DR. NLlRETTlN DEMtR / DOC. DR. EMINE YILMAZ / YRD. DOQ. DR BtLGEHAN A. GOKDAG 

DR. MURAT KOgOK / CtiNUL GOKDEMIR / EARUK GOKCE 

SliKRtTERYA 
SEVAL YAI.IN / AYI.A TEZCAN / CLT.iZAR ALTUNYURT / FATMA ALBAYRAK / BURCU OZDEMlR 



18 



KISALTMALAR 




KlSALTMALAR 



a.e. 


Aym eser 


a.g.e. 


Adi gec;en eser 


a.gja. 


Ad i ge^en makale 


a -g-y- 


Adi gec_en yazma 


AHAW 


Abhandhmgen der Bayerischen 




Akademie der Wissenschaften 


AEMA 


Archlvum Eurasiae Medii Aevi 


AKDTYK 


Ataturk Kultiir Dil ve Tarih Yiiksek 




Kurumu 


AO 


Acta Orientalie Academiae 




Sclent iarum Hungoricae 


APAW 


Abhandlungen der Preussischen 




Akademie der Wi.ssenschafren 


ARDTA 


Azerbaycan Respublikasi Devlel Tarih 




Arsivi 


ARMDA 


Azerbaycan RespubJikasi Merkezi 




Devlet Arsivi 


ASG 


Archivio di scato di Genova 


ATASE 


Genelkurmay Bagkanhgi Askeri 




Tarih, Strarejik Etiid Baskanhgi 




Ar§ivi 


AVPRI 


Rnsya Imparaturlugii'nun Di§ 




Polkika Arsjvi 


b. 


Bin, ibn 


BA 


Ba§bakauhk Arsivi 


BOA 


Bagbakanlik Osmanli Arsjvi 


BSOAS 


Bulletin of" the School of Oriental and 




African Studies 


C.Th. 


Codex Theodosiarus 


CA 


Cevdet Askeri 


CAJ 


Central Asiatic Journal 


CD 


Cevdet Dahiliye 


CH 


Cevdet Hariciye 


CMRS 


Chairs du Monde Russe en Soviecique, 




Paris-Lahey 


DGBIT 


Dogus.tari Giinumiize Biiyvik islam 




Tarihi 


DIA 


Tiirkiye Diyanet Vakfi Islam 




Ansiklopedisi 


DLT 


Divan-ii Liigati't-Tiirk 


DTCF 


Dil ve Tarih-Cografya Fakiikesi 


DUIT 


Dosya Usuiii Iradeler Tasmfi 


E.B. 


Encyclopedia Britanicca 


EHN 


Evkaf-i Humaytin Nezareti 


EI2 


Encyclopedia Islam, I^iden, 2nd 




Edition 


ETGM 


Ejcgodnik Tobolskogo Gubemskogo 




Muzcya 


EUM 


Evkaf Umum Mudiirluiju 


FO 


Foreign Office, ingiltere 


GMDTA 


Giircistan Merkez Devlet Tarih Ars,jvi 


h. 


Hicrf 


HH 


Hatt-i Humayun 


IFD 


tktisar Eakiilresi Dergisi (Istanbul) 


IRCICA 


Iskm Tarih, Sanat ve Ktikiir 




Ara§tirma Merkezi 


lUEF 


Istanbul Univcrskcsi Edebiyat 




Fakiikesi 


ia 


Milli Egitim Bakanhgi, Islam 




Ansiklopedisi 


ID 


irade-j Dahiliye 


IFK 


Iktisar Eakiilresi Mecmuasi 


IMM 


Irade-i Mecks-i Mebusan 


IMV 


Irade-i Meclis-i Vala 



ITED 


Islam Tetkikleri Enstitiisii Dergisi 


JA 


Journal Asiatique 


JAOS 


Journal of American Oriental Society 


JESHO 


Journal of the Economic and Social 




History of the Orient 


JTS 


Journal of Turkish Studies 


K.R.O. 


Kazahsko-Russkiye Otnaseniya 




(Alman) 


KB 


Kutadgu Bilig 


KSE 


Kazak Sovyet Entsiklopediyasi 


MD 


Miihimme Defter! 


MDAFA 


Memories de la Delegation 




Archeologique Francaise en 




Afghanistan. 


MGII 


Monumenta German iae Historica 


MM 


Maliyeden Mudewer 


MMZC 


Meclis-i Mebnsan Zabir Ceridesi 


MTM 


Milli Tctebbular Mecmuasi 


MV 


Meclis-i Viikela Mazbaralari 


Nsr. 


Ne^reden 


Op. cit 


Adi gei;en eser 


OTAM 


Osmanli Tarihi Ara^nrma ve 




Uygulama Merkezi Dergisi 


PSRL 


Polnoe Sobranie Russkich Letopisei 




(Rusya) 


REI 


Revue des Etudes Islamiques 


RGDA 


Rusya Devlet Arsivi 


RKF NAN KR Rakopisniy Eond Narsionalnoy 




Akademii nauk Kirgizskoy 




Respubliki 


s. 


Sayfa 


S. 


Sayi 


SA 


Sovietskaya Archeologiya 


SAD 


Selcuklu Ara^tirmalari Dergisi 


SPAW 


Simmgberichre der Preussischen 




Akademie der Wissenschaften 


SRIO 


Sbornik Imporatorskogo Russkogo 




Iscoricheskogo Obshchestva (Rusya) 


...SS 


...§er'iye Sicili 


TAD 


Tarih Ara^rirmalan Dergisi 


TAD 


Selcuk Unv H Turkiyat Aras.tirmalari 




Enstitiisii Tilrkiyar Arastirmalarr 




Dergisi 


TD 


Tahrir Defteri 


TDA 


Turk Diinvasi Arasrirmalan 


TDAY-Belleten Turk Dili Arasnrmalan Yilkgi- 




Bclleten 


TDK 


Turk Dil Kurumu 


TDTD 


Turk Dunyasi Tarih Detgisi 


TED 


Tarih Enstitiisii Dergisi 


TH1TM 


Tijrk Hukuk ve Ikeisat Tarihi 




Mecmuasi 


TKA 


Tapu ve Kadastro Atgivi 


TKAE 


Turk Kultiiruiiii Arastirma Eustitiisu 


TM 


Turkiyat Mecmuasi 


TOEM 


Tarih-i Osmant Enctiroem Mecmuasi 


TT 


Turkische Turfantexre 


TTK 


Turk Tarih Kurumu 


Tt)ED 


Turk Emografya Dergisi 


VD 


Vakiflar Dergisi 


VGMA 


Vakiflar Genel Mudurlugu Arsivi 


ZDMG 


Zeitschrift der Deutschen 




Morgenlaendischen Gesellschaft 



19 



TURKLER 

YAYIN KURULU 
DANI§MA KURULU 
KISALTMALAR 

SEKSENDOKUZUNCU 
BOLUM CUMHURiYET DONEMiNDE DiL VE EDEBiYAT 

A. Cumhuriyet Doneminde Turk Dili 25 
Cumhuriyet Doneminde Tiirkge / Prof. Dr. §iikrii Haluk Akalin [s. 15-53] 25 
Atatiirk ve Dil Devrimi / Prof. Dr. Zeynep Korkmaz [s. 54-64] 87 
Cumhuriyet Donemi Dil Hareketleri ve Dil Tarti§malan / Dr. Asiye Mevhibe Co$ar [s. 65-73] 105 
Tiirkcenin Soz Varhginda Yabancila^ma / Prof. Dr. Hamza Ziilfikar [s. 74-79] 122 
Tiirkcede Bati Kaynakh Kelimelerin Yogunlugu ve Yabancila§ma Sebepleri / Prof. Dr. Fatin Sezgin [s. 80-101] 131 
Anadille Egitim ve Tiirkce / Yrd. Doc. Dr. Ahat Ustuner [s. 102-106] 167 

B. Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati 176 
Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati / Prof. Dr. Jnci Enginiin [s.107-145] 176 
Turk Edebiyatinda Cereyanlar/ Prof. Dr. Ahmed Hamdi Tanpinar [s. 146-160] 250 
Mehmet Akif ve istiklal Marsi / Yrd. Dog. Dr. Fazil Gokgek [s. 161-165] 274 
Yahya Kemal ve Eski §iirimiz / Dog. Dr. Nezahat Oztiirk [s.166-169] 284 
ikinci Yeni Tiirk §iiri / Yrd. Dog. Dr. Turan Karata§ [s. 170-175] 291 
A§ikhk Gelenegi ve A§ik Edebiyati / Dog. Dr. Erman Artun [s. 176-204] 305 
Modern Tiirk Hikayesinin Kisa Tarihi / Yrd. Dog. Dr. Ay§enur Kiilahlioglu islam [s. 205-218] 357 
Cagdas Tiirk Romam / Mustafa Miyasoglu [s. 219-229] 382 

DOKSANINCI BOLUM CUMHURiYET DONEMiNDE KULTUR VE SANAT 

Cumhuriyet Doneminde Sanat / Yrd. Dog. Dr. Seyfi Baskan [s. 233-252] 402 

A. Mimari 437 

Cumhuriyet'in ilk Yillannda Mimari / Prof. Dr. inci Aslanoglu [s. 253-258] 437 

Cumhuriyet'in ilk Yillannda Toplumsal Degisim ve Konut / Dog. Dr. Leyla Baydar [s. 259-264] 445 

Bati Toroslar'da Bulunan Geleneksel Tiirk Evlerinde Ahsap Siisleme /Yrd. Dog. Dr. Osman Kunduraci 

[S .265-272] 454 

Cumhuriyet'in Kurulusundan Giiniimiize Tiirk Resim Sanati /Yrd. Dog. Dr. Ahmet Kamil Goren [s.273- 

292] 466 

20 



Cumhuriyet'in Amtlan: Amt Heykeller / Yrd. Dog. Dr. Kivang Osma [s. 293-298] 503 

Cumhuriyet Donemi Turk Kaligrafisi / Yrd. Dog. Dr. Mehtap Uygungoz [s. 299-304] 513 

Atatiirk ve Sonrasi Donemi Tiyatrosu Faaliyetleri / Dog. Dr. Enver Tore [s. 305-312] 522 

Torensel Nitelikli Koy Seyirlik Oyunlarimn Kaynaklan / Yrd. Dog. Dr. Dilaver Diizgiin [s. 31 3-322] 538 

Cumhuriyet Doneminde Cok Sesli Miizik / Yrd. Dog. Dr. A. Biilent Alaner [s. 323-328] 559 

Cumhuriyet Doneminde Devlet Radyosunun Turk Musikisi Uzerindeki Etkileri / Dr. Biilent Aksoy [s.329- 
338] 571 

Turk Toplum Hayatinda Miizigin Yeri / Dr. Fatma Odabasi [s. 339-345] 588 

Cumhuriyet Doneminde Klasik Turk Musikisi / Osman Nuri Ozpekel [s. 346-354] 601 

Cumhuriyet Devrinde Eski Eserlerimizin Degerlendirilmesi / Hicran Ozalp - Dog. Dr. Miige Bozdayi 
[s.355-362] " 618 

Anadolu Kadin Bashklan / Yiiksel Sahin [s. 363-376] 629 

Cumhuriyet Doneminde Radyo / Yasemin Doganer [s. 377-382] 652 

DOKSANBiRiNCi BOLUM RUSYA'NIN iDJL-URAL'DA, KIRIM'DA VE KAFKASYA'DA 

YAYILMA SiYASETi 

Rus imparatorlugu'nun Avrupa Yakasinda Yasayan Tiirklerin Demografik Dagihmi ve Qarhk Rusyasi'mn 
Tiirklere Yonelik Politikalan / Dr. Seyit Sertgelik [s. 385-399] 663 

Kazan Hanligi'mn Diismesinden Sonra Kazan Tatarlan / Ravil Bukharaev [s. 400-407] 694 

XVI-XVIII. Yiizyillarda Qarhk Rusyasi'nda idil-Ural Tatarlan / Prof. Dr. iskender Gilyazov [s.408-414] 708 

XIX. ve XX. Yiizyillarda Kazan Tatarlan / Dog. Dr. Ahmet Kanhdere [s.41 5-426] 719 

Baskurt isyanlan / Dog. Dr. Yakup Deliomeroglu [s. 427-434] 740 

Rusya'da Kur'an'in Tarihi: Ruslar, Osmanhlar ve Tatarlar Arasindaki iliskiler/ Efim A. Rezvan [s.435-440] 

753 

Orenburg Miisliiman Ruhani Meclisi ve Qarhk Ordusunda Tiirkler / Dr. Danil D. Azamatov [s. 441-450] 764 

Nikolay Il'minskiy: Orta Volga Miisliiman ve Turk Halklari Uzerindeki Siyaseti / Dr. Agnes Niliifer Kefeli [s.451- 
459] 781 

Te§kilat-I Mahsusa, Yusuf Akgura ve 1916 Lozan Milliyetler Konferansi / Dr. Vahdet Kelesyilmaz [s.460- 
463] 797 

Kinm'in Ruslar Tarafindan isgal ve Jlhaki / Yrd. Dog. Dr. Osman Kose [s. 464-470] 804 

Qarhk Zamamnda Kinm'da Turk Mill? Hareketi / Prof. Dr. Valeri Vozgrin [s. 471 -484] 816 

ismail Bey Gaspirah / Dr. Edige Kmmal [s.485-487] 838 

B. Rusya'mn Kafkasya'da Yayilma Siyaseti 843 

Rusya'mn Kafkasya'da Yayilma Siyaseti / Dog. Dr. Mustafa Budak [s. 488-515] 843 

Kafkasya'da Rus Jstilasi ve Direnis Hareketleri / Dr. Kezban Acar [s. 515-521] 892 

21 



Kafkasya'nin Bagimsizhk Mucadelesinde Tasavvuf ve Tarikatlann Rolii / Yrd. Dog. Dr. Mehmet 
Necmeddin Bardakgi [s. 522-530] 902 

Azerbaycan Hanhklarimn Rusya Tarafindan i§gal Edilmesinde iran'in ikili iliskiler Siyaseti / Gabil 
Camalov[s.531-540] 919 

Carhk Yonetiminde Azerbaycan / Okan Yesilot [s. 541 -544] 936 

Birinci Diinya Savasj Yillannda Rusya'mn Azerbaycan'da Tiirkgiiliik ve islamcihkla Miicadelesi / Prof. Dr. 
Musa Gasimov [s. 545-558] 944 

DOKSANiKiNCi BOLUM 

Rusya'mn Tiirkistan'da Yayilma Siyaseti 969 

Rusya'mn Tiirkistan'da Yayilmasi / Prof. Dr. Mehmet Saray [s. 561 -576] 969 

Rusya'mn Turk Bolgelerinde Yayilmasi / Dr. Robert F. Baumann [s. 577-586] 1000 

Orta Asya'da Rus-ingiliz Rekabeti / Dog. Dr. Steven Sabol [s. 587-595] 1018 

Ruslarm Turkmen Topraklanm istilalan / Yrd. Dog. Dr. Memet Yetisgin [s. 596-606] 1035 

Qarhk Ydnetimi Altmda Kirgizlar / Dr. Rafis Abazov [s. 607-61 5] 1055 

Kirgizistan'da 1916 isyam / Prof. Dr. Djenish Djunushaliev [s. 627-630] 1090 

ismail Gaspirali ve Tiirkistan'da Ceditgi Hareketi / Dr. Bargmay Curayeva [s. 631 -635] 1096 

Ceditgilik ve Orta Asya'daki Yeni Kimliklerin Aynntilarina Giris / Dog. Dr. Adeeb Khalid [s. 636-643] 1104 

Kazakistan'da Ceditgilik / Dog. Dr. Svetlana Kovalskaya [s. 644-651] 1118 

Alas / Dr. Gulnar Kendirbai [s.652-664] 1131 

Kazak Aydinlanma Hareketi igerisinde Ahmet Baytursun ve Cahsmalari / Dog. Dr. Vahit Tiirk [s. 665-673] 

1155 

Rusya'mn Ulusal Politikasi ve Giiney Sibirya'mn Tiirk Halklan (XIX-XX. Yiizyillar) / Prof. Dr. Aleksander 
N. Sadoyov [s.674-683] 1171 

DOKSANUQUNCU BOLUM 

Cin'in Dogu Tiirkistan'i isgaline Direnisler 1188 

Ch'ing Cini'nin Zungarya ve Dogu Tiirkistan'i isgali / Prof. Dr. Ablat Khodjaev - Kamil Khodjaev [s.687- 
701] 1188 

Dogu Tiirkistan'da Cin isgaline Karsi Miicadele / Prof. Dr. Ablat Khodjaev - Kamil Khodjaev [s. 702-713] 

1217 

Dogu Tiirkistan'da Ug Donem (1911-1949) / Burhan Sayihr [s.714-722] 1239 

Mehmet Emin Bugra ve isa Yusuf Alptekin / Dr. Erkin Emet [s. 723-728] 1255 

Dogu Tiirkistan'da Etnik-Dim Ayrikgihk, Muhtariyetgilik / Prof. Dr. Kulbhushan Warikoo [s. 729-737] 1267 

DOKSANDORDUNCU BOLUM 

22 



Sovyetler Birligi'nin Yayilma Siyaseti / Komiinist ihtilal ve Turk Halklan 1283 

Rus ihtilalleri ve Turk Halklan / Sovyetler Birligi'nin Yayilma Siyaseti (1905-1991) / Dog. Dr. Timur 
Kocaoglu [s.741-759] 1283 

A. Komiinist ihtilal ve Turk Halklan 1317 

Bol§evik ihtilalinden Sonra Kinm / Prof. Dr. Valeri Vozgrin [s.760-774] 1317 

Buhara Halk Sovyet Cumhuriyetinde Jttifaklann Sekillenmesi / Dr. Suchandana Chatterjee [s. 775-782] 

1341 

Hokand Muhtariyeti / Abdiilvahap Kara [s. 783-795] 1355 

Fergana Basmacilannin Ortaya Cikmasi / Dr. Reinhard Eisener [s. 796-807] 1380 

Harezm (Hive) Halk Cumhuriyeti / Yrd. Dog. Dr. Fiisun Kara [s. 808-812] 1405 

Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti (1920-1924): Kazamlmis Kimlik, Sorunlu Mesruiyet / Dr. Dov. 
Yaroshevski [s.813-819] 1413 

XX. Yiizyihn Baslannda Kazakistan Sosyo-Politik Diisiincesinde Mill? Mesele / Dr. Rausan S. 
Elmurzayeva [s. 820-826] 1425 

B. Sovyetlerin Milliyetler Politikasi ve Turk Halklan 1436 

Sovyetlerin Uluslan Kontrol Yontemleri: Turk Kokenli Veya Miisliiman Uluslara Ozel Referanslar/ Yrd. 
Dog. Dr. idris Bal [s. 827-836] 1436 

Mirsaid Sultan Galiyev ve Mill? Komiinizm / Dog. Dr. Ayse Azade Rorlich [s. 837-842] 1453 

Bolsevizm, "MilIT" Komiinizm ve M. Sultan Galiyev Fenomeni / Prof. Dr. Rafael Muhammitdinov [s.843- 
853] 1463 

Orta Asya'da 1924 Simr Diizenlemeleri: Modern Simr iliskilerinin Tarihi Boyutlan / Prof. Dr. Gregory 
Gleason [s.854-861] 1481 

Sovyet Orta Asyasi'mn Bolgesel Paylasimi / Dr. Reinhard Eisener [s. 862-871] 1496 

Sovyetlerin Tiirk Halklanni Siirgiin Etmesi / Dog. Dr. Walter Comins - Richmond [s. 872-876] 1516 

Ahiska (Mesket) Tiirkleri: Jki Kere Siirgiin Edilen Halk / Dr. Arif Yunusoy [s. 877-885] 1525 

XIX. Yiizyihn Sonundan II. Diinya Savasi'mn Baslangicina Kadar Berlin'deki Tatarlar ve Baskurtlar / Dr. 
Sebastian Cwiklinski [s.886-897] 1540 

Bati Goziiyle Sovyet Tiirkleri (1945-1990) / Dr. William D. Myer [s.898-905] 1563 

DOKSANBE§iNCi BOLUM 

Tiirk Diinyasi'mn Genel Degerlendirmesi 1578 

A. Avrasya Stratejileri 1578 

Orta Asya'nin Jeopolitik Konumu ve Olusturulmak istenen Bolgesel Giivenlik Sistemi / Dog. Dr. Nazokat 
A. Kasymova [s.909-916] 1578 

Yeni Kiiresel Oyun ve Hazar'm Statiisii / Sinan Ogan [s. 91 7-934] 1590 

Kiiresel Bloklasmalar ve Tiirk Bolgesi / Dog. Dr. Yusuf Erbay [s. 935-945] 1624 

23 



§anghay l§birligi Orgutii: Avrasya'da Giig Miicadelesinde Yeni Bir Doniim Noktasi / Mehmet Seyfettin 
Erol [s.946-950] 1645 



24 



SEKSENDOKUZUNCU BOLUM CUMHURiYET DONEMiNDE DiL 
ve EDEBiYAT 

A. Cumhuriyet Doneminde Turk Dili 

Cumhuriyet Doneminde Tiirkce / Prof. Dr. Siikni Haluk Akalin [s. 15-53] 

Turk Dil Kurumu Baskam /Turkiye 

Yazi dili olarak en az 1300 yillik gegmise sahip Turkgenin konusma dili tarihi gok daha oncelere 
uzanir. ilk yazih kaynaklardan olan Orhon Yazitlannda kullanilan dilin islekligi, akicihgi, dildeki soyut 
kavramlar igin kullanilan sozlerin ozellikleri ve kimi olu dillerdeki soz benzerligi2 goz onune 
ahndigmda Turkgenin dort-bes bin yillik bir konusma dili tarihine sahip oldugu anlasilmaktadir. 
Yeryuzunde gok az sayida dil, bu kadar tarihT derinlige sahiptir. Kokleri binlerce yil oncesine dayanan 
Turkge, Turklerin degisik kulturlerle temasi dolayisiyla pek gok dille etkilesim igerisine girmis, soz 
(kelime) alisverisinde bulunmustur.3 Zaman zaman etkilenme tek yonlu olmus, donemin baskin 
kulturlerinin etkisiyle Turkgeye yabanci dil ogeleri dolusmustur. Bu olumsuz durum; kimi sair, yazar ve 
aydinlann tepkileriyle karsilasmissa da Turkgedeki yabanci sozlere, yabanci dil birimlerine karsi en 
sistemli, en etkili ve sonug verici gahsma Cumhuriyet doneminde olmustur. Turkgenin bilim dili haline 
gelmesi dusuncesi, Cumhuriyet doneminde gergeklesmistir. Turkge uzerine bilimsel gahsmalar da 
Cumhuriyet doneminde yogunluk kazanmistir. Osmanh devletinin son donemlerinde ortaya gikan ve 
giderek artan dil tartismalan, Cumhuriyet doneminde de surmustur. Turkiye Cumhuriyeti'nde dilin bir 
devlet politikasi haline gelmesi ve bu alanda yapilan atilimlarla Turkgenin yeni bir evresi baslamistir. 
Yillardir tartisilan konular ve gozum bekleyen sorunlar, Cumhuriyet doneminde Ataturk'un once 
alfabe, daha sonra da dil alanmda yaptigi devrimlerle gozulmustur. Ancak, Turkge uzerine yapilan 
tartismalar bitmemistir. Dilde bugun ulasilan noktayi iyi kavrayabilmek, tartismalann kokenine 
inebilmek igin Cumhuriyet oncesi dil tartismalanna, hatta Anadolu'da Turk yazi dilinin kuruldugu 
donemde Turkgenin durumuna ve Turkge konusundaki goruslere de kisaca deginmek gerekir. 

Anadolu'da Turk Yazi Dilinin Kurulusu ve Turkgeye Bakis 

Turkgenin XIII. yuzyilda Anadolu'da yeni bir yazi dili olarak gelismeye basladigi yillarda Arapga 
ve Farsga bilim ve edebiyat dili olarak hukum suruyordu. Arapga veya Farsga yazmak ustunluk 
sayihyordu. Zamanla Fars kulturunun etkisinin artmasiyla Farsga yazma egilimi daha da artti. Halk ise 
bu dilleri bilmiyor, Turkgeden baska dili anlamiyordu. Anadolu Beylikleri Donemi'nde de Arapga ve 
Farsgayi bilmeyen Turk beyleri, edebT ve dint urunlerin Turkgeye gevrilmesine onculuk ettiler. i§te 
Karamanoglu Mehmet Bey, boyle bir ortamda gok unlu fermanini okutarak; divanda, dergahta, 
bargahta, mecliste ve meydanda Turkgeden baska bir dilin konusulmasini yasakladi. 

§airlerin ve yazarlann bir bolumu Turkge ile eser vermenin guglugunden yakiniyorlar, Turkgenin 
yetersiz oldugunu, darhgini dile getiriyorlardi. Buna en iyi ornek Hoca Mesut'un Turkgeye gevirdigi4 
Suheyl u Nev-bahar'dir. 

25 



Gerek soz varligi gerek dil bilgisi ozellikleri bakimindan Eski Anadolu Turkgesinin en degerli 
eserlerinden biri olan ve geviri olmasina ragmen Turkgeyi kullanmaktaki becerisi, ustun sanat gucuyle 
ozgun bir eser ortaya koyan Hoca Mesut, son beyitlerde eseri Turkge yazdigi igin adeta ozur 
dilemekte, Turkge yazarken vucudunun yansinin eridigini soylemektedir: 

Bu arada ozrum hemTn yeng durur 

Ki Turk'u< dili gi< degul teng durur 



Arabca vu ya Pars? olsa lafz 
Ki nazm olicak TurkT'ye gelse lafz 
Geh aslinca kalur gehT kalmaz 
Zaruret olup vezn am almaz 
Delim durlu tagyTr u tebdTI olur 
Bu Turk'u< dili bir aceb dil olur 



Bu bir nige beyti duzince benum 

Hacaletden eridi yaru tenum5 

Halbuki eserin Turkgeye gevrilmesinin sebebinin agiklandigi bolumde son zamanlarda Turkgeye 
egilimin arttigi, Turkgeye gevrilmesi durumunda eserin meshur olacagi dusuncesi islenmistir.6 

Genis halk kitleleri arasinda taraftar bulmak, dusuncelerini ve inanglanm yaymak isteyen 
mutasavviflann ise eserlerini Turkge yazdiklanm, dillerinin de son derece anlasihr oldugunu 
goruyoruz. Turkgenin avam dili olarak goruldugunu, Turkgeye kimsenin bakmadigim dile getiren Asik 
Pasa, eserini bugun de anlasihr bir dille yazmistir: 

Gergi kirn soylendi bunda Turk dili 

ille ma'lum oldi ma'nT menzili 



Qun bilesin cumle yol menzillerin 
Yirmegil sen Turk u Tacik dillerin 



17 



Kamu dilde var-idi zabt u usul 

Bunlara dusmis-idi cumle ukul 

Turk diline kimsene bakmaz-idi 

Turklere hergiz go<ul akmaz-idi7 

Asik Pasa, eserini Turkge yazmasinin sebebinin Turklerin de bilimlerden haberdar olmasi 
dijsuncesine dayandirmaktadir: 

Ta ki mahrum kalmaya Turkler dahi 

Turk dilinde anlayalar ol Haki 8 

Bu du§uncelerle Turkge yazilan eserler, toplumda Turkge eserlere olan ilgiyi artirmistir. Asik 
Pasa'dan sonra gelen sairler de, Turk diliyle ortaya koyduklan eserleri Turklere yararh olmak igin 
yazdiklanni soyleme geregi duymuslardir, Devletoglu Yusuf yazdigi manzum Vikaye'nin on sozunde 
Turkge yazdigi igin ayiplanmamasmi, daha once Turkge yazan buyuk alimlerin eserleri sayesinde 
anlamin uzerindeki ortunun kaldinldigim, boylece kimsenin bundan utanmadigini belirtmektedir.9 

Boylece Beylikler Donemi'nde ve Osmanh Devleti'nin kurulusunu izleyen ilk iki yuzyilda Turkge 
yazmak ve soylemek yayginlasti. Bu donemde bugun bile anlasihr bir Turkge ile eserler yazildi. Bu 
eserlerde Arapga ve Farsga kokenli alinti sozler de vardi, ama yabanci ogelerin yogunlugu fazla 
degildi. Ancak, XV. yuzyildan itibaren Turkgede Arapga ve Farsga alintilann artmasi, Turkgenin once 
soz varhgini, sonra da soz dizimini etkilemeye baslamistir. Turkgede karsiligi olan sozler igin bile 
alinti sozler kullanilmasi, dildeki yabanci ogelerin oranini yukseltirken Turkge ogelerin oraninm 
gittikge azalmasina neden olmustur. XV. yuzyihn sonlanna dogru Aydinh VisalT'nin sade bir Turkge ile 
yazdigi manzumelerden sonra XVI. yuzyilda Tatavlali MahremT ile Edirneli NazmT de bu akimi 
surdurmek istemislerdir. Bu iki sairin "TurkT-i basit" adini verdikleri bu manzumeler aruz olgusuyle 
yazilmis olmakla birlikte, gok sade bir dille kaleme ahnmistir. iginde higbir yabanci soz yoktur. TurkT-i 
basit hareketi, divan diline karsi birtepki sayilmaktadir.10 

Zamanla Arapga ve Farsganin Turkgedeki yogunlugu o kadar artti ki Osmanh Turkgesi olarak 
adlandirdigimiz bu dili tam olarak anlamak igin Arapga ve Farsgayi bilmek bir zorunluluk haline geldi. 
Bu durum Arapga ve Farsgaya olan ilgiyi artirdi, giderek Osmanh Turkgesiyle yazmak yerine 
dogrudan dogruya Arapga veya Farsga yazmak egilimi yayginlasti. Halkin konusma dili, halk 
edebiyati urunlerinde yasiyordu, ama bu dil "kaba Turkge" sayihyordu. Arapga ve Farsgaya egilim o 
kadar artmisti ki ana dili bu diller olan sairler el ustunde tutuluyordu. Bu durumu igine sindiremeyen 
MesihT: 

MesihT gokden inse< sa<a yer yok 

18 



Yuri var gel Arabdan ya Acemden 

diyerek isyanini dile getirmistir.1 1 

Dil ogretiminden Arapganin veya Farsganin ogretiminin anlasildigi bu donemde, dil bilgisi 
denilince de akla Arapganin veya Farsganin dil bilgisi gelmektedir. Anadolu'da Turk yazi dilinin 
kuruldugu XIII. yuzyildan 1851'de basilan ilk Turkge dil bilgisi eseri olan Ahmet Cevdet Pasa ile Fuat 
Pasa'nm yazdiklan Medhal-i Kavaid'e kadarki alti yuzyilhk donemde yazilan tek dil bilgisi kitabi 
Bergamali KadrT'nin 1530 yihnda Veziriazam ibrahim Pasa adina yazdigi Muyessiretu'l-Ulum adh 
eserdir.12 Medreselerde Arapga ve Farsga en kuguk aynntisina kadar ogretilirken, Turkge ogretimi 
ihmal ediliyor, Turkgenin ogretimi akla bile gelmiyordu. Oysa Avrupa'da Turkolojinin gegmisi XIV. 
yuzyila kadar gikmaktadir. XIV. yuzyihn baslannda Kuman Turklerinin dili uzerine Avrupa'da yazilan 
Codex Cumanicus ve bu eserden once yazildigi bilinen Moskova'da bulunan kuguk bir sozluk, bu 
alanda yabanci bilim adamlarimn ilk eserleridir. 

Pietro Ferraguto'nun 1611'de yazdigi Grammatica Turca, Hieronymus Megiserus (Megiser)'un 
1612'de yazdigi Institutiones Lingvae Turcicae Libri Quatuor, Avrupa'da gikan ilk Turkge 
gramerlerdir.13 

ihmal edilen bir baska konu da Osmanh Turkgesi yazisinda Turkge sozlerin yazilislanydi. Arap 
kaynakh alfabenin kullanildigi Osmanh Turkgesi yazisinda Turkge sozlerin yazihslan uzun sure bir 
esasa baglanamamisti. Turkge kokenli sozlerde ozellikle unlulerin yazihslan donemden doneme, 
eserden esere degisiklik gosterdigi gibi, Turkge bir sozun ayni eserde, hatta ayni eserin ayni 
sayfasinda ve satinnda yazihs farkhhklan gorulebiliyordu. Osmanh Turkgesi yazisinda Turkge sozlerin 
yazihslan ancak XIX. yuzyil sonlannda ve XX. yuzyil baslannda bir esasa baglanabilecekti. Arapga ve 
Farsga kokenli sozlerin yazihslan belirli kurallara dayahydi. Bu kurallar ise dil ogretimi ile 
saglaniyordu. Katipler ve mustensihler Arapga, Farsga kokenli sozleri dogru yazmak igin ozen 
gosterirlerken, Turkge sozlerin yazihslanna ayni ozeni gostermiyorlardi. Bu yuzden Osmanh 
Turkgesiyle yazilmis yazilann okunusunda sik sik yanhshga dusuluyordu. 

Ogretim dili konusunda farkh bir uygulama, XIX. yuzyihn ikinci geyreginde AskerT Tip Okulu'nun 
kurulusunda goruldu. II. Mahmut, 1827'de AskerT Tip Okulunu kurdugunda, tip alaninda kaynak 
bulunmamasi yuzunden Fransizca ogretim dili olarak kabul edilmis ve Avrupa'dan Fransizca bilen 
doktorlar ogretim uyesi olarak getirilmisti. Ama II. Mahmut, ogrencilere yaptigi konusmada, bu 
durumun gegici oldugunu, tip bilimini ogrenip yavas yavas kendi dilimize almak ve sonra da 
memleketin heryanina Turkge olarak yaymak dusuncesinde oldugunu belirtmisti.14 

Tanzimat Donemi'nde Turkge Uzerine Dusunceler 

XIX. yuzyila gelinceye kadar birkag sair, yazar ve dusunur dismda pek fazla kisinin dikkatini 
gekmeyen dil ve alfabe konusu, Tanzimat ile birlikte en fazla tartisilan konulardan biri haline geldi. 

19 



Gulhane Hatt-i Humayunu'nun getirdigi ilkeler arasinda dil ve edebiyat ile ilgili herhangi bir ilke 
yoktu, ama bu belgede gerek ilkeler olsun, gerek bu ilkeler uzerine irk veya mezhep ayrimi 
gozetilmeksizin kurulan duzen olsun yeni bir yasama tarzi ve yeni bir toplum duzeni getiriyordu. 
Osmanli toplumunu bu anlayisa ve duzene ulastiracak arag ise ulusal egitim ve ulusal dildi. II. 
Mahmut Donemi'nde baslayan egitimde modernlesme Tanzimat Donemi'nde de siJrmustur.15 

Tanzimat, toplum ve devlet hayatimiza getirdigi yenilikler kadar, dilimize ve ozellikle 
edebiyatimiza da yenilikler getirmis, kultur hayatimizda yeni bir gigir agmistir. Edebiyatimizin bu 
donemine adini da veren Tanzimat, Turk kulturunde Bati'ya yonelisin baslangicidir. Bati uygarhginin 
etkisi degisik alanlarda goruldugu gibi dil alaninda da kendisini gostermistir. Dil alaninda Bati 
uygarhginin etkisi ana hatlanyla iki bigimde gorulur: Bati'daki milliyetgilik akiminm ve halka 
yonelmenin etkisiyle ana diline karsi duyarhlik uyanirken bir yandan da halkin anlayacagi dille yazmak 
amaciyla halk diline yonelme dusuncesi yayginlik kazanmaya baslamistir. Halka ulasmamn en etkili 
araci da gazete idi. Bu sebeple gazeteler dilde degisimin baslaticisi oldu. Sade, yabanci ogelerden 
arinmis, halkin anlayacagi Turkge, bir kere daha dusunce adamlarimn, sanatgilann halka hitap 
etmede kullandiklan dil haline geldi. Tipki Anadolu'da Turk yazi dilinin kurulusu sirasinda 
mutasavviflann halka seslenebilmek igin sade Turkgeyi tercih etmesi gibi... 

Siirlerinde konusma dilini kullanan Sinasi, gazetesinde de halk diliyle halka sesleniyordu. 
Yazilannda Arapga ve Farsga sozleri mumkun oldukga az kullaniyor, kisa cumlelere yer veriyordu. 
Sade Turkge ile siir yazmayi bile denemisti. Kaynaklarda gegen ve halk agzinda yasayan atasozlerini 
de derleyerek yayimlayan Sinasi, butun bu ozellikleriyle Tanzimat Donemi'nde Turkgenin sadelesmesi 
yolunda etkili bir kisi olmustur. 1863'te yayimladigi Durub-i Emsal-i Osmaniye, halk diline yonelisin en 
guzel ornegidir. Sinasi, bu atasozlerinden kimilerini siirlerinde ve yazilannda da kullanmistir. 

Eserlerinde gelisme, vatanseverlik, ozgurluk, mesrutiyet, siyasT bagimsizhk, egitim, iktisat, 
Osmanhcilik, islamcihk gibi gok gesitli konulan sosyal dusunceler olarak ele alan Namik Kemal, Turk 
dilinden gok Turk edebiyatinin sorunlan uzerine egilmistir. Bu konudaki yazilannda dille ilgili 
dusunceleri de yer almaktadir. Eskiden eserlerin yuksek siniflar igin ancak onlann anlayabilecegi dille 
yazildigini belirten Namik Kemal, Fars edebiyatinin etkisinde kalan eski edebiyatimizin soz susune 
kurban edildigi dusuncesindedir. 

Eski edebiyati elestiren Namik Kemal, eski edebiyatin dilinin kusurlanna ve yetersizligine de 
deginmistir. TasvTr-i Efkar gazetesinin 16 Rebiulahir 1283 (1866) tarihli 416. sayisinda yer alan Lisan-i 
OsmanT'nin Edebiyati Hakkinda Bazi Mulahazati Samildir bashkli yazismda sunlan yazar: 

"istanbul'da okuyup yazma bilenlerden dahi belki onda biri, sebk-i maruf uzre yazilmis bir 
kagiddan ve hatta kafil-i hukuku olan kanun-i devletten bile istifade-i merama kadir degildir. Qunki 
edebiyatimiza sark u garbin birkag ecnebT lisanindan mustear olan siveler galebe ederek ittirad-i 
ifadeye halel vermis ve edevat u tabirat u ifadati takrirden butun butun aynlmis olan uslub-i tahrir ise 
bayagi bir baska lisan hukmune girmistir." 

20 



Gazetenin ertesi gunku sayisindaki yazismda ise dilin islahi konusundaki dusuncelerini soyle 
ozetler: 

"Evvela: Kava'Td-i lisanin mukemmel surette tedvin u temhidi. 

Saniyen: Kelimatin isti'mal-i umumTdairesinde tahdidi. 

Salisen: imla ve manaca ecza-yi lisan beynindeki irtibat-i surinTn ittihad-i hakikT haline gelecek 
kadartesyidi. 

Rabian: Rabt-i kelam ve ifade-i meram sivelerinin tabT'at-i lisana tatbikan tadil u tecdidi. 

Hamisen: ifadenin husn-i tabiTsine hail olan kulfetli sanatlardan tecridi."16 

Tanzimat edebiyatinin gok yonlu, segkin ve onde gelen sair ve yazarlanndan Ziya Pasa, 
edebiyatimizla ilgili konularda Namik Kemal gibi dusunmekle birlikte, dil konusuna ondan daha fazla 
deginmistir. Turk dili konusunda Sinasi'yle birlikte baslayan gorusleri savunmus, yeni sanat ve yeni dil 
dusuncelerini islemistir. 

Qiktikga lisan tabiatindan 

Elbette duserfesahatindan 

diyerek dilin dogasindan aynlmasi durumunda dogru ve guzel kullanihsini kaybedecegi 
dusuncesine siirinde yer vermistir. 

Ancak, Ziya Pasa'nin dil konusunu ele alan en onemli yazisi Londra'da yayimlanan Hurriyet 
gazetesinin 7 EEylul 1868 gunlii 11. sayisinda yer alan §iirve insa bashkli yazisidir. Yazismda "acaba 
bizim mensup oldugumuz milletin bir lisani ve siiri var midir, bunu islah kabil midir?" sorusunu soran 
Ziya Pasa, eski edebiyatimiza ait eserlerin dilinde ugte bir oranda bile Turkge soz bulunmadigi, bir isi 
ifade ederken karmasik ifadeler kullanildigini, bunu anlamak igin sozlukler gerektigi cevabini verir: 

"Munseat-i Feridun ve asar-i VeysT ve NergisT ve sair munseat-i mutebere ele alinsa iglerinde 
ugte bir Turkge bulunmaz. Ve bir maslahat ifade ederken bed? u beyan fenleri kanstinlarak, ibraz-i 
belagat igin oyle musevves ve mutetabiu'l-izafat ibareler yazmislar ki Kamus ve Ferheng beraber 
olmadikga ve bir adam fenn-i meani ve adab-i Arabda kemal-i mahareti olduktan sonra adeta bir ders 
mutalaa eder gibi bir gok zamanlar sarf-i zihn etmedikge manasini istihraca muktedir olamaz." 

Bu yazida, anlasilmaz ifadelerin yazilmasinin "husn-i kitabet" sayildigmi belirten Ziya Pasa, 
oncelikle Turkge imlanin bilinmesi gerektigi konusunu en basta gelen kural olarak vurgulamistir. 

Ziya Pasa, ayni yazismda yargilama sirasinda karsilasilan durumu soyle anlatir: Sorgulanan 

kisi, derdini bildigi dille anlatir, sorgu hakimi soylenenleri birtakim ibareler kullanip araya da 

'oldugundan', 'bulundugundan' ve 'olmakla', 'bulunmakla' sozlerini sikistirarak yaziya gegirtir. Sorgu 

21 



hakimi yazilanlan bir kere de sorgulanan kisiye okur ve "Bunu sen soylemedin mi, getir muhrunu ve 
yoksa parmagim bas." der. Sorgulanan kisi okunan seyi Arapga gibi dinleyip bir sey anlamaz, ama 
"Efendiyi gucendirmeyeyim." diyerek muhrunu basar. Bu durumun nereye kadar uzandigini Ziya Pasa 
soyle belirtir: "iste bu istintak-name gah olur ki bTgarenin idamina kadar sebep olur. Belki onun dedigi 
yolda yazilsa kurtulmak ihtimali bulunur."17 

Dilde Turkguluk hareketinin ilk izleri Ahmet Vefik Pasa'nin Lehce-i OsmanT'ye yazdigi on sozde 
gorulur. Ahmet Vefik Pasa, Turkgenin tarihT derinligi oldugu kadar, konusuldugu genis alanla da buyuk 
dillerden biri oldugunu vurgular. Sozlukte ash Arapga ve Farsga olan sozlerin yam sira Turkge kokenli 
sozlere de ayn bir bolumde yer vermesi, Ahmet Vefik Pasaya dilde Turkguluk dusuncesinin ilk 
temsilcilerinden biri olma ozelligini kazandirmistir.18 

AN SuavT, bu donemde dil konusuna deginen, dilin sadeligi igin ugrasan kisilerin basinda gelir. 
AN SuavT, oncelikle kullanilan dilin adim sorgulayarak ise baslar. AN SuavT'ye gore lisan-i OsmanT 
terimi siyasT bir terimdir. Osmanh sozu, dilin adim veremez. Dogrusu ise lisan-i TurkT'dir, yani Turk 
dilidir.19 

AN SuavT, istanbul'da gikarmaya basladigi Muhbir gazetesinin 25 Saban 1283 (1867) tarihli ilk 
sayisina yazdigi on sozde, kullanilacak dilin adT lisan olacagini belirtmektedir. AdT lisan'dan kasit 
herkesin anlayabilecegi dildir.20 27 §evval 1283 (1867) gunlu Muhbir'in 28. sayismda meslektaslanna 
gazetelerde kullanilmasi gereken dil konusunda su onerilerde bulunur: 

"Haydi ittifak edelim. Mesela 'sarab' diyecek yerde 'ates-renk' demeyelim, duzce 'sarab' diyelim 
vesselam. Muradimiz mesele anlatmakken nigun halki bir de ibare igin dusundurelim. Gazeteleri 
istanbul'da avam lisani olan Turkge ile yazahm." 

1869'da Paris'te gikarmaya basladigi Ulum gazetesinde ise alinti sozlerin gokluk bigimlerinin 
kullanilmasinin yabanci dil kurallarma gore degil de Turkgenin kurallanna gore olmasina dikkat 
gekmistir: "Mesela ArabTden alim ve katib lugatlerini alip sTgalan gibi zabtetmisiz, amma ceminde 
ketebe ve kuttab ve ulema demege mecbur degiliz; alimler, katibler diyebiliriz. Dunyada her lisanin 
tabiati dahi boyle bizim lisanimiz gibidir." AN SuavT'nin alinti sozlerin gokluk bigimlerinin Turkge 
kurallara gore kullanilmasi dusuncesi daha sonraki Yeni Lisan hareketinde de dile getirilecektir. 

AN SuavT, bilim kitaplannin da anlasilmaz dille yazildigina dikkat gekmekte, halkin kullandigi dil 
ve terimlerle bunlann yazilabilecegini soylemektedir. Turkge sozler yerine Arapga ve Farsga sozler ve 
terimlerle dolu bu kitaplann herkes tarafindan anlasilamadigini belirtmektedir. Herkesin bildigi ve 
kullandigi 'asi' sozu yerine 'telkih' sozunun kullanilmasiyla Turkge okuma yazma bilen kisinin bu 
eserden yararlanamayacagim yazar. Bir bahgivan kitabini okuyup anlamak igin on bes yil ogrenim 
gormek sart midir, diye soran AN SuavT, sarttir diyenlere de soyle sorar: "O vakit bahgivan kirn olsun? 



22 



Mustafa Celalettin Pasa da, Fransizca olarak yazdigi kitapta Turkgenin eskiligini ve zenginligini 
isleyerek baska pek gok dile kaynaklik ettigini, soz verdigini ornekleriyle ele almistir. Mustafa 
Celalettin Pasaya gore Turkgenin eski Yunancaya ve Latinceye verdigi sozler sunlardir: kapi > kapitol, 
soz > sosciete, koylu > kailos, dam 'ev' > domus, kol > colon, kafa > kefal, kandil > chandella; ordu > 
ordo, pilig > pulus, mini > minyon.21 Bugun tarihT dil bilgisinin kurallanna aykin oldugu kabul edilen bu 
ornekler, o gun igin yerli ve yabanci aydinlann gozunde Turk dilinin bir olgude deger kazanmasinda 
etkili olmustu. 

Ahmet Midhat Efendi de Basiret gazetesinin 19 Mayis 1288 (1871) gunlu 636. sayisinda 
Turkistan'da konusulmakta olan Turkgenin bizim dilimiz olmadigi gibi, Arapga ve Farsganin da bizim 
dilimiz olmadigini belirtir. Dilimizde Turkge ile birlikte Arapga ve Farsga kokenli sozlerin kullanildigmi 
belirten Ahmet Midhat, dilimizin bu dillerin disinda da iginde de olmadigini soyleyerek soyle yazar: 
"Turkistan'dan bir Turk ve Necid'den bir Arap ve §iraz'dan bir Acem getirsek edebiyatimizdan en 
guzel pargayi bunlara karsi okusak hangisi anlar? §uphe yok ki higbirisi anlayamaz. Tamam iste 
bunlardan higbirinin anlayamadigi lisan bizim lisammizdir diyelim. Hayir, onu da diyemeyiz. Cunku o 
pargayi bize okuduklan zaman biz de anlayamiyoruz... Pekala ne yapalim? Lisansiz mi kalalim? 
Hayir, halkimizin kullandigi bir lisan yok mu? iste onu millet lisani yapalim." 

Ahmet Midhat Efendi, tamlamalann Arapga veya Farsga kurallara gore degil Turkgenin 
kurallanna gore yapilmasini, Arapga ve Farsga gokluklar yerine de Turkge gokluk bigiminin 
kullanilmasini istiyordu: Zumre-i udeba yerine edipler zumresi, hayirh amal yerine hayirh ameller 
denilmeliydi. Hele hele Turkgede guvercin ve orumcek gibi sozler dururken kebuter ve ankebut 
demenin hig geregi yoktu. 

Turk sozlukguluk tarihinde onemli bir yeri olan §emsettin Sami de Turkgenin sadelesmesi 
uzerine galismis, yazilannda bu konuyu onemle islemistir. §emsettin Sami, 1303'te bu konuda ilk eser 
olan Lisan'i yayimlamistir. Dil konusunda dusuncelerini ortaya atmadan once gikarmaya basladigi 
Sabah gazetesinde 12 Sefer 1293 (1876) gunlu ilk sayisinda gazetenin dili uzerine sunlan yazar: 

"Surut-i lazimeyi cami olan bir gazeteden olunacak istifadenin umumT olmasi iki seye 
mutevakkiftir: Birincisi herkesin anlayabilecegi bir lisanla ve usang vermeyecek surette muhtasar 
yazilmak; ikincisi herkesin suhuletle alacak kadar ucuz olmak." 

Dil konusundaki asil dusuncelerini Hafta dergisinde agiklamaya baslayan Semsettin Sami, 
konusulan dilin adi uzerinde de durur: 

"Asil bu lisanla mutekellim olan kavmin ismi Turk' ve soyledikleri lisanin ismi dahi 'lisan-i 
TurkT'dir. Cuhela-yi avam indinde mezmum addolunan ve yalniz Anadolu koylulerine itlak edilmek 
istenilen bu isim, intisabiyla iftihar olunacak bir buyuk ummetin ismidir." 

§emsettin Sami, Turk admin "Adriyatik denizi sevahilinden Cin hududuna ve Sibirya'nm ig 
taraflanna kadar muntesir olan bir ummet-i azTmenin unvanidir." diyerek Turk dunyasinm sinirlarmi 

23 



belirtir. Arapga vakit ile Turkge gag sozlerinin bir degerlendirmesini yapan Semsettin Sami, dilimizin 
sivesine gag sozunun vakit sozunden daha uygun oldugunu ve kulagimiza daha mulayim geldigini 
yazarak kendi eski hirkasi ile suslenmek, igreti hirka istemekten daha iyidir anlamindaki bir Farsga 
beyitle yazismi bitirir.22 

Bu donemde dil ile ilgili tartismalann yam sira yazi ile ilgili tartismalann da yapildigini 
gormekteyiz. Arap yazisinin Turkgeyi ifade etmekteki yetersizligine ilk kez deginen Munif Efendi'dir 
(sonradan Pasa). 12 Mayis 1862 gunu kurucu uyesi oldugu Cemiyyet-i ilmiyye-i Osmaniyye'de bir 
konusma yapan Munif Pasa Arap yazisiyla Turkge yazmanin zorluklanna deginmis ve Na!« yazilisimn 
ijg, vJaz yazilisimn ise alti farkh okunus bigimi bulundugunu soylemistir. Avrupa'da en fazla otuz-kirk 
harfle kitap, gazete, dergi basihrken, Osmanh yazisiyla bir kitap basilabilmesi igin hat turlerine gore 
sayisi yuzlerle ifade edilen harflere, sekillere ihtiyag oldugunu soyler. Soz gelimi nesih hattiyla bir 
kitabi dizmek igin 500 harf ve sekil gerekmektedir. Talik yazisiyla bir kitabi dizebilmek igin ise bunun 
birkag kati isarete, harfe ihtiyag vardir. Munif Pasa siraladigi zorluklardan sonra gozum igin iki oneride 
bulunur. Birinci oneri Arap harflerinin harekeli olarak yazilmasidir. Harekeli yazinm zorluklanni da dile 
getiren Munif Pasa, asil onerisinin harfleri bitistirmeden yazmak oldugunu soyler. Latin alfabesinde 
oldugu gibi Arap alfabesindeki harfleri birbirine bitistirmeden yazmanin sorunu gozecegini belirtir.23 
Bu dusunce daha sonra Enver Pasa tarafindan onerilecek, hatta biryazi duzeni de gelistirilecektir. 

Turk dunyasinda kullamlan alfabenin islahi uzerine ilk ciddT girisim Azerbaycan'dan gelir. Mirza 
Fethali Ahundzade 1863'te istanbul'a gelerek alfabe uzerine hazirladigi gahsmayi Sadaret makamina 
verir. Mirza Fethali Ahundzade'nin tasansi buradan Cemiyyet-i ilmiyye-i Osmaniyye'ye gonderilir. 
Mirza Fethali Ahundzade, Cemiyet baskani Munif Efendinin gagnsi uzerine Cemiyette bir konferans 
verir. Bir hafta sonra Mirza Fethali Ahundov'un yoklugunda toplanan Cemiyet, Arap harflerinin 
Turkgeyi yazmaya elverisli olmadigi, duzeltilmesi gerektigi yolunda karar almistir. Ancak Sadaret 
makamina gonderilecek olan 6 Agustos 1863 tarihli yazida Mirza Fethali Ahundov'un onerisinin kabul 
edilemez oldugu belirtilecektir.24 

Yazi sorununa Sinasi, Namik Kemal, AN SuavT gibi Tanzimat aydinlan da katilmislardir. Sinasi, 
Arap harflerinin basimda yasattigi guglukler karsisinda yeni harfler ve noktalama isaretleri 
dokturtmus, uyguladigi sistemle baski sisteminde yaklasik 400 olan isaretleri 112'ye indirmi§ti. AN 
SuavT Ulum gazetesindeki yazilannda Arap alfabesinin kusurlanna deginmisti. Namik Kemal de 
alfabe sorununa deginmistir. Ancak Sinasi de, AN SuavT de, Namik Kemal de alfabenin degistirilerek 
Latin yazisinin kabulunu hig dusunmemislerdir.25 Hatta alfabe konusunda iran Elgisi Melkum Han ile 
tartismaya girisen Namik Kemal, Latin harflerinin ahnmasina karsi oldugunu yazmistir. Baska 
yazarlann da yazilanyla katilmalanyla tartisma genislemistir. Tartismalar izleyen donemlerde de 
surecektir. 

Mesrutiyet Donemi'nde Turkgenin Agizlan 



24 



Osmanh Devleti'nin son donemlerinde baslayan dil tartismalan, gergekte yuzyillardir yasanan 
bir sorunla Turk aydinlannin yuzlesmesidir. Osmanh Devleti'nde dil sorunu ilk defa en ciddT bigimde, 
Kanun-i EsasT'nin hazirlanisinda ve Heyet-i Mebusan'da (Birinci Meclis-i Mebusan) resmT makamlarin 
gundemine gelmisti. Devletin bunyesine yeni bir kurum olarak katilacak Heyet-i Mebusan, ulkenin 
degisik yorelerinden gelecek mebuslardan olusacakti. Ug kitaya yayilmis bulunan Memalik-i Devlet-i 
Osmaniye'nin farkh uluslardan olusan tebaasini temsil edecek bu mecliste farkh dilleri konusan 
insanlann bulunacagi muhakkakti. Farkh dilleri konusan mebuslann mecliste nasil anlasacagi, 
yasama islevini hangi dille yerine getirecekleri onemli bir sorundu. Bu nedenle, Kanun-i EsasT 
hazirlanirken 18. ve 68. maddeler devletin diline aynldi. Kanun-i EsasT'nin 18. maddesinde "Tebaa-i 
Osmaniyenin hidemat-i devlette istihdam olunmak igin devletin lisan-i resmTsi olan Turkgeyi bilmeleri 
sarttir."26 denilerek hem devletin resmT dilinin Turkge oldugu belirtiliyor, hem de devlet kadrolannda 
gorev alacak kisilere Turkge bilme sarti getiriliyordu. Heyet-i Mebusan'a kimlerin segilemeyecegi de 
68. maddede siralanirken "...salisen Turkge bilmeyen...mebus olamaz" denilmektedir.27 Bu 
maddenin son cumlesi, dort yil sonra yapilacak segimlerde mebus olabilmek igin Turkge okumak ve 
mumkun mertebe yazmak sarti aranacagini belirtmektedir.28 

Heyet-i Mebusan iste bu ortamda agihr. Ancak, daha ilk gunden dil sorunu bu defa farkh bir 
boyutuyla ortaya gikar. Osmanh Devleti'nin degisik bolgelerinden gelen mebuslar Turkge 
konusmaktadir, ama her mebus kendi yoresinin agziyla hitap etmektedir. Konusulanlar 
anlasilamamakta, mebuslar birbirinin konusmasim alaya almaktadir. En zor durumda kalanlar da 
toplanti tutanagini tutmakla gorevli katiplerdir. Katipler konusulanlan anlayamadiklan igin Ahmet 
Midhat Efendi, mebuslann sozlerini yazi diline gevirerek tutanak tutmakla gorevlendirilir. Tartismalann 
gok siddetli gegtigi oturumlardan birinde mebuslann konusmalarim tutanaga gegen Ahmet Midhat 
Efendi, bu zor ise daha fazla dayanamayarak bayihr. Bunun uzerine toplantiya ara verilir. 

istanbul sokaklannda da durum farksizdir. istanbul'da yasayan halk, istanbul disindan gelen 
mebuslann konusmalanyla; mebuslar da istanbullulann konusmalanyla alay etmektedir.29 Devletin 
ileri gelenleri ilk defa boylesine bir dil sorunuyla karsi karsiya kalmislardir. 

Heyet-i (Meclis-i) Mebusan'in kapatilmasindan sonra sansurun uygulandigi istibdat Donemi 
basladi. Pek gok konunun ele ahnmasi yasaklandigi igin yonetimin tehlikeli saymadigi dil ve alfabe 
konusu en fazla tartisilan konular oldu. 

Basinda daha once ve daha sonralan ornegi gorulmeyen ve gorulmeyecek olan tartismalar 
basladi. Tercuman-i Hakikat, Ceride-i Havadis ve Vakit gazeteleri iki yil suresince bu konulardaki 
tartismalara yer verdi. Tartismaya katilanlar arasinda Recaizade Ekrem'den Ahmet Mithat Efendiye, 
Haci ibrahim Efendiye kadar pek gok kisi bulunuyordu. Latin harflerinin ahnmasina karsi gorusler ileri 
surecek olan Haci ibrahim Efendi, dusuncelerini Tarik gazetesindeki yazilanyla dile getiriyordu. 
Turkgenin sadelesmesi konusunda Arapga ve Farsga sozlerin tasfiyesine karsi gikan Haci ibrahim 
Efendi unlu "vav harfi" tartismasinin gikmasina da yol agmisti.30 Tartismalara Sultan Abdulhamit de 

25 



katilmisti, ancak Sultan Abdulhamit'in dusiJncesi farkhydi. Sultan Abdulhamit, Arapganin resmT dil 
olmasim bile bir zamanlar teklif etmisti: 

"Arapga guzel lisandir, keske eskiden resmT dil Arapga kabul olunsa idi. Hayrettin Pasanin 
sadrazamhgi zamaninda Arapganin resmT dil olmasim ben teklif ettim. O zaman Sait Pasa baskatip 
idi, direndi. 'Sonra Turkluk kalmaz' dedi. O da bos laf idi. Neden kalmasin? Aksine Araplarla daha siki 
baglanti olurdu..." 

Bu donemde yapilan dil tartismalan resmT yazisma dilinin sadelestirilmesi, alfabenin 
duzenlenmesi, Turkgenin Arapga ve Farsga unsurlardan temizlenerek bagimsiz bir dil durumuna 
getirilmesi konulannda yogunlasmisti. Sadrazam Sait Pasa, resmT yazisma dilinin yalniz yazarlann 
tartismalanyla duzenlenemeyecegini, bu konuda hukumetge gayret gosterilmesi gerektigini one 
surerek uzun cumlelerin kisaltilmasini, gereksiz edat ve deyimlerin birakilmasim buyurmustu.31 

Tartismalar sirasinda Turkgecileri suglayanlar, teknolojik gelismeyle elde edilen buluslara yeni 
ad vermek igin dilin sadelestirilmesini kabul etmiyorlar, yeni buluslara Avrupahlarin Yunanca veya 
Latinceden sozler aktarmalan gibi bizim de Arapgadan sozler alabilecegimizi soyluyorlardi. Lastik 
Sait, ozellikle Haci ibrahim Efendi'nin dili dine peskes gekmesine ve "Arapga olmadan diyanet olmaz" 
sozune 12 Ramazan 1299 gunlu Tercuman-i Hakikat gazetesinin 1115. sayisinda soyle karsihk 
veriyordu: 

"islam dini bize Tanndan geldi... Hig Arapga bilmeyen Bosnak ve Arnavutlar da Muslumandir. 
Din ve iman denilen manevT keyfiyet, dil denilen seyden tamamen ayndir. Dusmana goguslerini geren 
bunca Musluman gocugu Arapga kuvvetiyle mi savastilar? " 

Bu tartismalar igerisinde dil konusunu uluslasma agisindan ele alan ilk aydinlardan biri de 
Ahmet Riza'dir. Ahmet Riza, bir ulusun varhgi ve devamimn, dilinin olusmasina ve yasamasina bagli 
oldugu gorusunu ileri surer. Turklerin Arapga ve Farsga ogrenmekten bilim ogrenmeye vakit 
bulamadigini da belirten Ahmet Riza, bu yuzden yuksek okuldan diploma alarak gikan pala biyik bir 
Turkun bilgisinin Avrupa'da on bes yasindaki bir gocugun bilgisi duzeyinde olmadigini soyler.32 

Servet-i Funun Edebiyatmda Turkge 

Haftahk Servet-i Funun dergisi etrafinda toplanan geng kusagin olusturdugu topluluk, o zamanki 
anlayisla sanat igin sanat yapmak dusuncesindeydiler. ince bir zevk ve duzgun bir teknikle guzeli 
aramaya baslayan Servet-i Fununcular, bu sanat igin bir baska usluba, bir baska dile gerek 
duymaktaydilar. Duz yazida Halit Ziya Usakhgil, siirde ise Tevfik Fikret Servet-i Funun dilinin ustasi 
oldular. Servet-i Fununculann dilde meydana getirdikleri ozellikler soyle siralanabilir: 

1. Sozluklerden pek gok eski sozu bulup dillerine aldilar. Bunlann bir bolumu o donemde yayihp 
tutunurken, bir bolumu de tutunmadi. Cenap Sahabettin'in sozluklerden bulup gikardigi nahcTr 'av' 
sozu yayginlasmazken, garam, segaf, tiraje gibi sozler o donemde tutundu ve begenilerek kullanildi. 

26 



2. Arapga koklerden yeni turetmeler yaptilar: Kamer'den mukmir, sems'ten musemmes, 
kevkeb'den mukevkeb... 

3. Kimi bilim terimlerini edebTdile soktular: Sehik, imtisas, ke's... 

4. Eski sozlerden, hatta o zamana dek hig kullanilmayan sozlerden yeni tamlamalar yaptilar: 
Havf-i siyah; inkisar-i hayal... 

5. Tamlamalarda degisikligi saglamak igin yeni birlesik sifatlar (vasf-i terkibT) yaptilar: TehT-baht, 
ebed-zinde, sema-karin... 

6. O zamana dek dilimizde olmayan kimi deyimleri de Fransizcadan gevirerek dile yerlestirdiler: 
El sikmak, dest-i izdivaci talep etmek, hayat yasamak... 

Servet-i Fununcularm dile getirdikleri bu yenilikler bir gerekliligin veya bir zorunlulugun eseri 
degil, bir heves ve bir istegin urunuydij.33 

Bu donemde de dilde sadelesme tartismalan surmustur. Servet-i Fununcularm dile getirdikleri 
yenilikler de tartismalara yeni bir boyut getirmistir. Servet-i Fununculara karsi gikanlar dili bozduklan 
suglamasim getiriyorlardi. Sinasi ile birlikte baslayan sadelesme hareketi, edebT dilde Servet-i 
Fununcularla birlikte yeniden suslu ve ozentili dile donusmeye baslamisti. Servet-i Funun hareketi 
ayni zamanda Edebiyat-i Cedide 'Yeni Edebiyat' olarak da adlandinhyordu ama kullandiklan dil yine 
eski dile, Arapga ve Farsga alintilarla dolu dile dayaniyordu. 

Tercuman-i Hakikat'te Sadelige iltizam Edelim baslikh bir yazi yazan Ahmet Midhat Efendi'nin 
dusuncesini destekleyenler oldugu gibi bu dusunceye karsi gikanlar da oldu. Necip Asim, ikdam 
gazetesinde Ahmet Midhat Efendi'nin dusuncesini destekleyen yazilar yazarken; Mustecabizade 
ismet de Musavver Malumat'ta Ahmet Mithat Efendiye ve Necip Asim'a karsi gelen cevaplar veriyor, 
onlan elestiriyordu. Tartismalar igerisinde Arapga ve Farsganin Osmanh Turkgesindeki yeri de ele 
ahnmis, Arapgasiz Turkge olamayacagi gorusu ibnulemin Mahmut Kemal, AN Kemal gibi yazarlarca 
dile getirilmistir. Ahmet Midhat Efendi, Semsettin Sami ve Necip Asim Servet-i Funun Donemi'nde 
Turkgecilik hareketini surdurmuslerdir. 

Bu tartismalan biraz da kugumseyerek izleyen Servet-i Fununcularm ileri gelenlerinden Tevfik 
Fikret, 1 Nisan 1315 (1899) gunlu Servet-i Funun dergisinin 422. sayismda yayimlanan Tasfiye-i 
Lisan baslikh yazismda soyle yazar: 

"... lisan nasil tasfiye edilecek? Osmanlicamn yuzlerce seneden beri alismis oldugumuz Arab? 
ve FarsT kelimelerini, terkiplerini kaldirarak yerine Turkgelerini koymak suretiyle mi? Bu epeyce bir 
zaman igin tevlTd-i garabet u muskilat etmekten baska bir seye yaramaz... §imdi ne yapacagiz? Sirf 
Turkge mi yazacagiz? Zannetmem ki bu mumkun olsun; olsa bile hala ihtilafmdan sikayet ettigimiz 
lisan-i tekellum ile lisan-i tahririmiz yine ittihat edemeyecektir, gunku o zaman da yazacagimiz Turkge 

27 



kelimeleri, tekellum ettigimiz lisandan degil, bize Arab? ve FarsTden daha uzak bir menba-i metrukten 
alacagiz." 

Halit Ziya da Servet-i Funun'un 428. sayisinda Karilerime Mektuplar bashkli yazisinda 
sadelesme galismasi sirasinda Turkgesi bulunan Arapga, Farsga sozlerin dilden gikanlmasi 
durumunda karsilasilacak durumu su sozlerle anlatiyor: 

"Deniyor ki fazla lugat-i Arabiye ve Farsiyeyi atalim. Mesela 'gok' varken 'sema' nigin kalsin? 
Semayi kaldinyoruz., 'semavat, sumuv, semavT' bittabT beraber gidecek. Biraz munakkas biraz 
muzeyyen bir cumle arasinda 'sahan-i semavat, sumuvv-i cenab, nazar-i semavT' diyemeyecegiz 
'goklerin kirlan, 6z ululugu, gok bakis' diyecegiz. Nahos! Fakat zarar yok madem ki 'sema'yi ortadan 
kaldirdilar, yerine 'gok' diktiler, bu buyuk muvaffakiyet sayilacak. Sonra 'hava, ruzgar, feza, esir, 
nesim, cev, felek' igin birer Turkge mukabil bulunacak, bunlan hep ogrenecegiz." 

Bu satirlann yazan Halit Ziya, yillar sonra gegmisin bir degerlendirmesini yapacak ve 
dusuncelerini soyle degistirecektir: 

"Sus meraki bize neler yaptirmis, ne manasiz, ne sebepsiz iptilalara yol agmis! Bugunun 
telakkisiyle bunu izah etmek oldukga zor bir is... 'Bir mehd-i gasy-aver-i hulya', nigah-i muceffu 
muncemidiyle hadaret-i mutemevviceyi', 'zevk-i bedayi-perestT-i sanatkarane'... sanki Turkgeden ne 
kadar uzaklasilirsa o kadar huner gosterilmis olacak vehmiyle bu garibeleri icat etmek iste o zamanin 
birilleti idi..."34 

Ote yandan ikdam gazetesinde yer alan kimi yazilarda dildeki Arapga, Farsga kokenli sozlerin 
atilarak yerlerine 6z Turkge sozler konulmasi yolunda yazilar yayimlamyordu. Necip Asim da bu 
gazetede 6z Turkge sozlerle yazi yazmayi denemisti, ancak daha sonraki yazilannda tasfiyeci 
olmadigini agiklamak zorunda kalacakti. Ziya Gokalp'a gore bu donemdeki tasfiyecilerin onde gelen 
kisisi Fuat Raif (Koseraif) idi. Gokalp, tasfiyecilerin halk diline gegmis Arapga, Farsga sozleri dilden 
gikarma isteginde oldugunu belirterek, bu dusuncenin lideri durumundaki Fuat Raif ile gorusmesini 
anlatir. Fuat Raif, halk diline gegmis Arapga, Farsga kokenli sozlerin Turkge sayilmasi gorusune 
katilmakta, ancak edatlann kullanihsinda Turkge kokenli edatlann (eklerin) tercih edilmesi konusunda 
israr etmektedir. Fuat Raif Beye gore Turkgenin her turlu eki ile yeni kelimeler yapilabilecegi gibi, 
Kirgizcadan, Ozbekgeden, Tatarcadan alinacak eklerle yeni sozler turetilebilecegi dusuncesindedir. 
Gerektiginde yeni ekler de yaratilabilmelidir. Ziya Gokalp, bu dusunceler dogrultusunda, daha once 
tasfiyecilik konusunda yazdigi yazilan duzeltmek gerektigini belirtir.35 Ancak, Fuat Koseraifin ve 
ikdam gazetesindeki asiri ozlestirmeci birkag yazann basmi gektigi tasfiyecilik akimi tamamen 
basansiz olacaktir. Boylesine koklu ve kesin degisiklikler igeren girisimlerin vakti henuz gelmemisti.36 

Ayni donemde, bir yanda sadelesme, bir yanda tasfiyecilik, bir yanda Arapga, Farsga sozleri 
yaygin bigimde kullanma dusunceleri ileri surulurken diger yandan da Arapga ve Farsga ahnti sozlerin 
Turkgede kullanildiklan bigimde degil de ashna uygun bigimlerde yazilmasi ve soylenmesi gerektiginin 

28 



savunuldugu bir baska dusunce daha ortaya gikmisti. 'Fesahatgiler' adiyla anilan bu dusuncedekiler, 
yillardir Turkgede kullanihrken Turkgenin ses ve bigim ozelliklerine uymus sozlerin ozgun bigimleriyle 
kullanilmasi gerektigini yazilannda isliyorlardi. Fesahatgilere gore istah dememeli istiha denmeliydi. 
Beyhude yerine bihude, beynamaz yerine binamaz, tercume yerine de terceme kullanilmaliydi. 
Fesahatgiler, bu tur kullanislan "galat" sayiyorlar, Arapga ve Farsga sozlerin asillannda oldugu gibi 
kullanilmasini istiyorlardi. Fesahatgiler, alinti sozlerin Turkgede kazandiklan anlamda kullanilmasina 
da karsiydi. Arapgada goz ucuyla bakmak anlammda kullanilan iltifat sozunun Turkgede kazandigi 
anlamla kullanilmasi fesahatgilere gore yanhsti. Fesahatgilerin bu tavnni Ziya Gokalp soyle anlatir: 
"iltifat kelimesi lisanimizda baska manayadir denildi. 'Oyle sey olmaz, Arapga Acemce kelimeler bizim 
lisanimizda kadim asaletlerini ve fesahatlerini muhafaza edeceklerdir. Avamin cehaletle yaptigi 
tahriflere galatat denilir. Bunlann hepsini terk ederek kelimelerin fasih sekillerine rucu etmek lazimdir' 
diye cevap verildi."37 

Bu tartismalann surdugu bir ortamda, Mehmet Emin'in sade bir Turkgeyle yazdigi Cenge 
Giderken bashkh siiri buyuk bir yanki yaratti. 1897 Yunan Savasi dolayisiyla yazilan bu siir, 
edebiyatta oldugu kadar dilde de yeni bir akimin baslangici olacakti: 

Ben birTurk'um dinim cinsim uludur 

Sinem ozum ates ile doludur 

insan olan vataninm kuludur 

Turk evladi evde durmaz giderim. 

Mehmet Emin Yurdakul'un "Yurdumun kog yigitlerine" diyerek Turk askerine ithaf ettigi bu siir, 
daha sonraki yillarda baslayacak olan Yeni Lisan hareketinin merkezi Selanik'te yayimlanan Asir 
gazetesinde gikmisti. Bu yepyeni bir gelismeydi. Yillardir tartisilan dil, olgu, uslup, deyis gibi gesitli 
sorunlar bir anda gozulmustu. Arapga, Farsga tamlamalar, sozler olmadan Turkge degil yazmak, 
konusmak bile mumkun degildir diyenlere verilmis bir karsihkti. Dusunce agisindan da yenilikler 
tasiyordu bu siir: Osmanhlik dusuncesinin hakim oldugu bir zamanda Mehmet Emin Yurdakul bu 
siirinde Turklugu ile 6vunuyordu.38 

Mehmet Emin Yurdakul'un bu siiri edebiyat ve dusunce dunyasmda ovguyle karsilandi. §airin 
bu tarz siirlerinin yer aldigi Turkge §iirler adh kitabi 1900 yihnda gikti. Bu siir tarzini ornek alan pek 
gok siir yayimlandi. Kirim Turklerinin tamnmis aydini, yazan ve dusunce adami Gaspirah ismail Bey 
bile bu siirden etkilenmis ve Mehmet Emin'e kutlama yazisi yazmisti. Gaspirah ismail Beyin, Mehmet 
Emin'e yazdigi yazida siirin dilini ovuyor ve butun Turk dunyasmda anlasilacak bir dil kullandigini 
belirtiyordu: 

"§iirlerinizi Edirne, Bursa, Ankara, Erzurum Turkleri anlayip lezzetle okuyacaklan gibi, Tiflis, 
Tebriz, §irvan, Horasan, Turkistan, Kasgar, Dest-i Kipgak, Sibirya, Kazan ve Kirim Turkleri de 

29 



okuyacaklardir. Bu serefe NefT ve Nabi nail olamadilar. Kirk elli milyonluk ve otuz asirlik bu aleme ilk 
once bir kasik ogul balini yediren siz oldunuz ki, size seref bize saadettir."39 



Dil uzerindeki bu tartismalann ve Turkge §iirlerin etkisiyle Turkguluk akimi da gelismeye 
basladi. Bu nedenle Turkguluk tarihinde Turkgecilik onemli bir yer tutar. Turkguluk hareketi once dilde 
Turkguluk olarak kendisini gosterir. Osmanli devletinde farkh uluslardan insanlann yasadigi bir 
donemde Turkguluk hareketi baslamadan once Turkgecilik hareketi baslamisti. 

Bir yandan da Turkge uzerine gahsmalar artarak suruyordu. Orhon bolgesinde bulunan 
yazitlann kimlerin eseri oldugu uzerine Bati'da arastirmalar yapihrken Danimarkali Turkolog V. 
Thomsen, 1893'te yazitlann alfabesini gozmus ve Orhon vadisindeki bu yazitlann Turklere ait 
oldugunu bilim dunyasina duyurmustu. Yillardir Arapganin, Farsganin etkisinde kalan ve avam dili 
diyerek hor gorulen Turkgenin yazi dili tarihi birden bire 1200 yil oncesine uzanmisti. Turkgenin 
binlerce yilhk gegmisi oldugu artik yazih kaynaklarla da ortaya gikiyordu. Bu bulus, Turk aydinlan 
arasinda buyuk ilgi uyandirdi. Turkgecilik ve Turkguluk hareketlerinin artarak gelismesini sagladi. 

Turk aydinlan uzerinde etkisi olan §eyh Cemalettin AfganT, irki tipki Alman filologlan gibi dil 
birligi ile tanimhyordu. Bu bakimdan da dile, dil zenginligine ve dil temizligine, yani terimlerin sozlerin 
tamam olmasina ve ayni zamanda dilin butun bireylerce anlasilacak bigimde olmasina onem 
veriyordu. AfganT, insanin dinini degistirebilecegini, ama ana dilini ve irkini degistiremeyecegini 
soyluyor, bu yuzden de dili irk ile birlikte bas siraya yerlestiriyordu. 1897'de istanbul'da olen §eyh 
Cemalettin AfganT irk butunlugunun korunmasini dil birliginin korunmasina bagliyordu: 

"Lisansiz cemiyet olmaz, butun sosyal tabakalar ve siniflann ifade ve istifadesini temin 
etmeyince de bir lisan meydana gelmez... insani birbirine baglayan iki bag vardir: Biri dil birligi, diger 
bir deyimle irk birligi, ikincisi din. Dil birliginin, yani irk birliginin dunyada beka ve sebati hig suphe 
yoktur ki dinden daha devamhdir. Cunku az bir zamanda degismez. Halbuki tek bir dil konusan irki 
goruruz ki bin yilhk bir muddet zarfinda dil birliginden ibaret olan irka bir bozulma soz konusu olmadigi 
halde, iki ug defa din degistiriyor... Belirli bir irka mensup olan gesitli tabakalann ifade ve istifadesini 
temin edemeyen bir dil, o irkin butunlugunij koruyamaz."40 

§eyh Cemalettin AfganT, irk esasi uzerine kurulacak birliklerin yapmalan gereken ilk isin dillerin 
genisletilmesi, zenginlestirilmesi oldugunu belirtmektedir. Ana dilinin gelistirilmesi, genisletilmesi isinin 
bilginlerin gorevi olduguna deginen AfganT, dilin yeterli olmamasi durumunda baska dillerden soz 
alabilecegini, ancak gerekli sozlerin ahnmasi gerektigini soyler. Bu durumda AfganT'nin bir de sarti 
vardir: "... kelimeleri kendi dillerinin kisvesine sarmak sarttir; o kadar ki yabanci olduklan 
anlasilmasin...". AfganT'nin dil konusundaki bu goruslerinden etkilenen kisilerden biri de Mehmet Emin 
Beydir. Mehmet Emin Yurdakul, geng yaslardayken, §eyh Cemalettin AfganT'nin Nisantasi'ndaki 
konagina sik gidip geldigi bilinmektedir.41 

30 



Turkgecilik ve Turkguluk akiminin ilk temsilcilerinden Necip Asim (Yaziksiz) Bey, dil ve tarih 
alanlanndaki galismalarim Orhon yazitlan ve bu yazitlarda kullanilan yazi uzerine yogunlastirdi. 
1895'te Ural-Altay Lisanlan adli eserini, 1897'de de En Eski Turk Yazisi adh eserini yayimladi. Necip 
Asim'im Orhon yazitlanyla ilgili eseri, daha sonra 1914'te yayimlanacaktir. Osmanlidan onceki Turk 
tarihini ele alan ve inceleyen Turk Tarihi adli eseri de 1898'de yayimlanmistir. Necip Asim Bey, bu 
galismalarimn yam sira Turkgenin Arapga ve Farsga etkisinden kurtulmasi gerektigini daima dile 
getirdi. 

1 882-1 883'te Kamus-i FransevT'yi, 1888-1899 yillannda da Kamusu'l-alam'i yayimlayan 
§emsettin Sami, hazirladigi buyuk sozluge Kamus-i Turk? adini vermisti. 1899-1901 yillannda 
yayimlanan Kamus-i Turk?, Osmanli Devleti'nde konusulan dilin admin Turkge oldugu, sozlugunun de 
admin Turkge olmasi gerektigini vurguluyordu. Turkgenin Osmanlidan once de var oldugu, koklerinin 
derinlere uzandigi sozlugun girisinde belirtiliyor, Arapga ve Farsga yerine Cagataycadan alinacak 
sozlerle Turkgenin daha da zenginlesecegi isleniyordu. 

ikinci Mesrutiyet ile birlikte Turk dili uzerine galismalar daha da yogunlasti. Bu arada yasanan 
siyasT olaylar, Turk aydinlanmn gelecek konusundaki dusuncelerinin de sekillenmesini saghyordu. 

Musluman olmayan halklardan sonra, Musluman olan Arap ve Arnavutlann da ayaklanmalan; 
Turk aydinlan arasmda once Osmanhcilik, sonra da islamcihk dusuncelerinin zayiflamasim, 
Turkguluk dusuncesinin guglenmesini, artmasim saghyordu. ittihat ve Terakki hareketi igerisinde yer 
alan aydinlann gogunlugu Turkgeci idi. ittihat ve Terakki Partisinde Turkgecilik egiliminin guglu olmasi, 
kendisini ilkogretimde Turkgenin zorunlu dil olarak okutulmasi karannda gosterdi. Turk olmayan 
halklann yasadigi bolgelerde Turkgenin yam sira baska diller de okutulabilecekti. Ancak bu karar, 
Turk olmayan halklann memnuniyetsizligi ile karsilasti. 

1909 yihnm Kasim ayinda Adliye Nezareti, mahkemelerde Turkge kullanilmasim isteyince Arap 
vilayetlerinde direnmeler basladi. Meclis-i Mebusan'da konu gundeme geldiginde, mahkemelerde 
Turkgenin kullanilmasi bir yana, hakimlerin bulunduklan yorelerde konusulan dilleri ogrenmesi bile 
6nerildi.42 

Boyle bir ortamda, Turkgecilik hareketi daha orgutlu, daha sistemli, daha bilimsel ve her seyden 
onemlisi daha kararh atihmlarla gelismeye basladi. 

Yeni Gazete burosunda toplanan Necip Asim, Ahmet Midhat, Emrullah, Darulfunun Riyaziye 
§ubesi Muduru Agop Boyaciyan, Mulkiye Mektebi Muduru Celal, Celal Korkmazof, Ahmet Hikmet, 
Riza Tevfik, Bursali Tahir, Ferit, Fuat Koseraif, Harbiye Mektebi Rusga ogretmeni Musa, Velet Celebi, 
Orenburg Vakit gazetesi muhabiri Yusuf Beyler, 1908 yilimn sonlannda Turk Dernegi'nin temellerini 
attilar. Dernegin kurulusundan sonra bu isimlere Mehmet Emin, Gaspirah ismail, Agaoglu Ahmet, 
Huseyin Cahit, Kopruluzade Mehmet Fuat, Huseyinzade AN, Fuat Sabit, Ispartah Hakki Beyler de 
eklendi.43 

31 



Dernegin 25 Arahk 1908 tarihinde yayimlanan "nizamnamesi"nin ikinci maddesinde amag su 
sekilde agiklaniyordu: Cemiyetin amaci, Turk diye anilan butun Turk kavimlerinin mazi ve haldeki 
eserlerini, islerini, durumlanni ve muhitini ogrenmeye ve ogretmeye galismak, yani Turklerin eski 
eserlerini, tarihini, dillerini, avam ve havas edebiyatini, etnografya ve etnolojisini, sosyal durumlanni 
ve mevcut medeniyetlerini, Turk memleketlerinin eski ve yeni cografyasini arastinp ortaya gikararak 
butun dunyaya yayip dagitmak ve dilimizin agik, sade, guzel, ilim dili olabilecek sekilde genis ve 
medeniyete elverisli bir dereceye gelmesine galismak ve imlasini ona gore incelemektir.44 

Dernek kuruculan, gikardiklan Turk Dernegi dergisinin basinda yayimladiklan "beyanname" ile 
amaglanni kamuoyuna duyurdular. Beyannamedeki ana dusunceler sunlardi: 

1 . Osmanh Turkgesini butun Osmanhlar arasinda konusulan mill? bir dil haline getirmek ve butun 
Osmanlilan ayni kutsal amag etrafinda toplamak. 

2. Arapga, Farsga sozlerin butun Osmanhlar tarafindan anlasilmasi igin yayginlasanlan segerek 
sade bir Osmanh Turkgesi meydana getirmek. 

3. Turk diye anilan butun kavimlerin gegmisteki ve gunumuzdeki turn hallerini ogrenmek, 
ogretmek ve butun dunyaya yaymak; Osmanh Turkgesinin agik, sade, guzel ve bilim dili olabilecek 
surette ve uygarhga elverisli bir duzeye gelmesine galismak, imlasini buna gore dusunmek. 

4. Turk dili uzerinde derlemeleryapmak.45 

Dernegin Turk dili hakkindaki dusunceleri beyannamenin 9. maddesinde aynen soyle 
agiklanmaktadir: 

"Osmanh lisaninin Arab? ve FarsT lisanlanndan ettigi istifade gayr-i munker bulundugundan ve 
Osmanh Turkgesini bu muhterem lisanlardan tecrit etmek higbir Osmanhmn hayalinden bile 
gegmeyeceginden Turk Dernegi, Arab? ve FarsT kelimelerini butun Osmanhlar tarafindan kemal-i 
suhuletle anlasilacak vechile sayi olmuslanndan intihap edecek ve binaenaleyh mezkur Dernegin 
yazacagi eserlerde kullanacagi lisan en sade Osmanh Turkgesi olacaktir."46 

Turkgecilik dusuncesinin bu donemdeki en etkili ve sonug verici girisimlerinden biri de Selanik'te 
yayimlanan Geng Kalemler dergisi gevresinde toplanan geng yazarlann ve geng aydinlann 
baslattiklan Yeni Lisan hareketidir. Geng Kalemler dergisi, 11 Nisan 1911'de AN Canip ve Omer 
Seyfettin'in onculugunde Selanik'te yayimlanmaya baslamistir. Selanik, oteden beri Turk kultur ve 
dusunce hayatinda yeri olan bir merkezdi. Burada 1905'te gikan Cocuk Bahgesi, baslangigta bir okul 
dergisi iken AN UlvT, Akil Koyuncu, Celal Sahir ve takma adla yazi ve siir yazan pek gok kisi ile birlikte 
giderek bir edebiyat dergisi kimligine burunmustu. 1910 yihnda Selanik'te yeni bir dergi yayimlanmaya 
baslamisti: Husun ve §iir. Sadece sekiz sayi yayimlanabilen Husun ve Siir, dili agisindan bir bilince 
sahip degildi. 



32 



Dergide AN Canip basyazi yaziyordu. AN Canip, derginin adini begenmedigini ve degistirmeye 
karar verdigini hatiralannda su satirlarla anlatiyor: "Ben bu Husun ve §iir unvanini begenmiyorum. 
Arkadaslara bunu degistirelim; yalniz husun ve siirden mi bahsedecegiz? Hig NmT makale 
yazmayacak miyiz? diyordum. Bunun uzerine degistiriyoruz ve Geng Kalemler koyuyoruz.". Derginin 
sorumlu mudurlugune ittihat ve Terakki UmumT Merkezi Katibi NesimT Sarim getirilir47 ve boylece 
derginin yayin hayatinda yeni bir doneme girilirken, Turkgecilik tarihinde de yeni bir donem 
baslamaktadir. 

Derginin, kendi ifadeleriyle gazetenin, ilk sayisinda Mudiriyet imzasiyla yayimlanan yazida 
Husun ve §iir'in devami oldugu su sozlerle anlatilir: 

"Bugun birinci nushasini okudugunuz Geng Kalemler evvelce intisar eden Husun ve §iir'in bir 
sekl-i mutekamilinden baska bir sey degildir. Evet, gazetemizin heyet-i tahririyyesi sizin evvelce 
tanidiginiz genglerdir. Onlar dusunduler ki Husun ve §iir nami yalniz ihtisasata muteallik mevadda 
taalluk ediyor, halbuki maksatlan yalniz bu degildi; Husun ve §iir'in sumul-i manasindan maada 
mahsulat-i fikriyye de gazetelerinde genis bir mevkii haizdi. Binaenaleyh risalenin ismini degistirdiler. 
Ona Geng Kalemler dediler."48 

Baslangigta Geng Kalemler dergisinde kullanilan dil, o donemde kullanilan dilden farksizdir. 
Arapga ve Farsga sozler, tamlamalar dikkati gekmektedir. Derginin birinci cildinin dorduncu sayisinda 
Kazim Nami'nin Turkge mi Osmanlica mi? bashkh yazisi yayimlamr. Bu yazida Kazim Nami, 
kullandigimiz dilin adini sorgulamakta, bunu anlamak igin once dilin ashni aramak gerektigine 
deginmektedir: 

"Soyledigimiz dile Turkge mi, yoksa Osmanlica mi demek lazimdir. Bunu anlamak igin 
lisanimizin ashni aramamiz iktiza ediyor. Bazilan bu lisani Turkge, Arapga ve Farsgadan murekkep 
bir lisan olmak uzere gostermek istiyorlarsa da bu iddia fikrimizce muvafik degildir. Dilimizin ash 
Turkgedir. Bugun Osmanlilardan gayn olan Turklerin soyledigi dil ile bizim dilimiz arasinda sayan-i 
dikkat farklar varsa da bunlar, lisanin aslina tesir edecek mahiyeti haiz degildirler. Osmanli Turkleri 
bugun Bahr-i Sefidden Bahr-i Muhit-i Kebire kadar Avrupa ve Afrika'nin bir kismiyla butun Asya'nin 
simal ve vasatinda yasayan aile-i azime-i Turaniyyedendirler. Tarihin idad ettigi bir gok tekebbulat-i 
suun dolayisiyla muhtelif tecellilerle zuhur eden bu kavmin, irkT ve NsanT ihtilatat ile muhtelif kisimlar 
gostermesi higbir vakit asillanni busbutun kaybedecek kadar yekdigerinden aynlmis olmalanni icap 
etmez."49 

Kazim Nami, yazismda 'Osmanli dili' diye bir dilin olmadigim ve dilin sadelestirilmesi 
durumunda Turkgeciligin daha agik bir bigimde ortaya gikacagini, boylece kullanilan dile Osmanlica 
diyenlerin de cesaretinin kinlacagini belirterekyazismi su sozlerle bitirir: 



33 



"Dilimiz Turkgedir; butun Turk lehgeleriyle mukayese ederken buna Osmanh Turkgesi deriz. 
Nitekim Uygurlann soyledigi Turkgeye Uygur Turkgesi, Azerbaycanhlarin soyledigine yanhs, fakat 
yerlesmis bir tabir ile Cagatay Turkgesi diyoruz."50 

Derginin birinci cildi altinci sayinin yayimlanmasiyla sona erer. Geng Kalemler dergisinin ikinci 
cildinin 29 Mart 1327 tarihli ilk sayisinda imza yerinde buyuk bir soru isareti bulunan Yeni Lisan 
baslikli bir yazi yer almaktadir. Gazetenin adinin hemen uzerinde ise "Yeni lisanin tamimine hizmet 
eder" sozu yer almaktadir. 

Omer Seyfettin tarafmdan yazildigi bilinen51 bu yazida once eski dil uzerinde durulmaktadir: 

"Eski Lisan: Nedir? Asia konusulmayan, Latince ve ibranice gibi yalniz kendisiyle mesgul 
olanlann zevk ve idrakine taalluk eden bir sey !... Size bunun tarihini gabucak gizelim. Biz Asya'dan 
Garba, Anadolu'ya hicret etmisiz. Din ve edebiyat bize Arab? ve FarisT ogretmis. Hatta bir zamanlar 
resmT lisanimiz FarisT oldugu gibi, bir padisahimiz da Arapgayi bize umumT ve milIT bir lisan olarak 
kabul ettirmeye kalkismis. Hicretimizin ilk asirlannda Arab? ve FarisT bir gok kelimeler lisanimiza 
girmis. Bunun katiyen zaran yok. Lakin edebiyat, sanat ve dolayisiyla tezeyyun-i fikrT Arab? ve FarisT 
kaideler de getirmis. Turkge muvazenesini kaybetmis. Tabiata muhalif ve son derece sun'T bir hal 
kesp etmis. Fakat nasilsa yine aslini, esasi olan fiiller ve sigalann istiklalini muhafaza etmistir. iste bu 
istiklaldir ki bugun bize Turkgeyi tekrar eski safiyet ve suhuletine, tabiTligine irca etmek umidini 
veriyor."52 

Yazida edebiyatimizdaki akimlann diline deginilerek bu edebT eserlerde kullanilan dil 
elestirilmekte, kullanilan dilin halk tarafmdan anlasilmaz olusu yuzunden gogunlugun edebiyata, 
kulture ve bilimlere kayitsiz kaldigi yazilmaktadir. Bu yuzden kitaplar satilmamakta, otuz milyonluk bir 
ulkede en buyuk gazete bile otuz bin basilmamaktadir. Dilde yapilmasi gereken degisiklikler nelerdir, 
Yeni Lisan hangi esaslara gore kurulacaktir? Bu sorulann cevabi da bu ilk yazidan baslayarak 
verilmistir: 

"Konustugumuz lisan, istanbul Turkgesi en tabiT bir lisandir. Klise olmus terkiplerden baska 
luzumsuz zinetler asla mukalememize girmez. Yazi lisaniyla konusmak lisanini birlestirirsek 
edebiyatimizi ihya, yahut icat etmis olacagiz."53 

Ayni yazida Yeni Lisan'm bir tasfiyecilik hareketi olmadigina deginilmektedir. Bes yuzyildan beri 
kullanilan Arapga ve Farsga kokenli kelimeleri ve aruz veznini terk etmenin mumkun olmadigi 
belirtilmekte, Mehmet Emin'in hece vezniyle yazdigi siirleri higbir sairin kabul edemeyecegi 
yazilmaktadir. 

Yeni Lisan'da tamlamalann Turkge kurallara gore kurulmasiyla, Arapga, Farsga gereksiz sozler 
kendiliklerinden Turkgeden 'savusacak'lardir. Ancak "ilmT, fennT ve edebT istilahlara" simdilik 
dokunulmayacaktir. Bu terimler birer soz gibi kabul edilecektir. Tamlamalarla ilgili ilkeler su sekilde 

siralanmistir: 

34 



Arapga ve Farsga kurallarla yapilan fevkalade, hifzisihha, darbimesel, sevkitabiT gibi tamlamalar 
dismdaki butun tamlamalar birakilacaktir. 

Turkge gokluk ekinden baska ecnebT gokluk ekleri, edatlan kullanilmayacaktir. Kainat, insaat, 
maaliyat, ahlak, Musluman gibi klise bigimindeki gokluklar kalacaktir. 

Turkgelesmis olan ama, sayet, sey, keske, lakin, nasi, heman, hem, henuz, bari, yani gibi 
edatlar dismdaki eya, ecil, ez, min, an, ender, ba, beray, bT, na, ter, ge, gend, zihT, ala, ft, keenne, 
gah, kar, gin, asa, ves, ver, nak, yar gibi diger Arapga ve Farsga edatlar birakilacaktir. 

Yeni Lisan'in ozellikleri igin bu yazida anilan diger ilkeler sunlardir: 

Ahnti sozlerde Turkgenin yapisini bozan Arapga ve Farsga dil kurallanna aldins edilmeyecektir. 

Turkgede kalacak Arapga ve Farsga sozlerin yazilis bigimlerinin "dint bir taassupla muhafaza 
edilecegi" belirtilirken Turkge kokenli sozlerde benzerlikten dolayi sasirtmacalara son vermek igin 
"huruf-i imla"nin kullanilacagi kaydedilmektedir. 

Butun bunlardan ortaya gikan amacin "milIT bir lisan, mill? bir edebiyat vucuda getirmek" 
olduguna deginilmekte ve geng kusaklara soyle seslenilmektedir: "Ey gengler! Hepiniz yeni lisani ihya 
ve icada galisiniz. Zekanizi, maharetinizi dunkuleri koru korune taklide degil yeni lisani vaz ve tesise 
sarf ediniz. Yazdiginizi herkes anlarsa, severse; kitaplanniz gok satilacak, zengin olacak, sa'yinizin 
mukafatini goreceksiniz..."54 

Osmanh Turkgesinde kullanilan Arapga ve Frasga dil bilgisi kurallannin kullanimina son 
verilmesi ve konusma dilinde Turkge karsihgi bulunan Arapga ve Farsga sozlerin dilden ayiklanmasi 
gagnsinda bulundular. Diger yandan butun Arapga ve Farsga kokenli ortak sozlerin ayiklanmasini 
isteyen tasfiyecilerin goruslerini de reddediyorlardi. Eski Turkge kokenli sozlerin canlandinlmasi, diger 
Turk lehgelerinden sozler ahnmasi, Turkge koklerden yapay yeni sozler turetilmesine de karsi 
gikiyorlardi.55 

Geng Kalemler dergisinin izleyen sayilannda da Yeni Lisan yazi dizisi olarak surmustur. Bu 
yazilann bir bolumu imza yerinde "?" ile, bir bolumu de "Geng Kalemler Tahrir Heyeti" imzasiyla 
yayimlanmistir. Bu yazilann buyuk bir bolumu Omer Seyfettin tarafindan, bir bolumu de AN Canip, 
Ziya Gokalp tarafindan yazilmistir. Bu yazilarda dilin adi, kokeni, eskiligi; Arapga, Farsga kokenli 
sozler ve dil bilgisi kurallan, imla gibi konular uzerinde durulmustur. 

Dergi, "Yeni Lisan" ile ilgili ilkeleri bu sekilde ortaya koyarken, bu ilkelere uygun yazi ve siirlere 
de yer vermeye baslamistir. ikinci cildin birinci sayisinda H. Husnu'nun, Omer Seyfettin'in yazilan 
"Yeni Lisanla" notu ile yayimlanmistir. Yeni Lisan ilkelerine uymayan kimi siir ve yazilar igin de "Yeni 
Lisandan Evvel" agiklamasi yapilmistir. 



35 



Geng Kalemler dergisiyle baslayan Yeni Lisan hareketi bir anda kultur ve diJsunce dunyamizi 
etkiledi. Ozellikle Balkanlar'da yayimlanan gazete ve dergilerde yer alan yazi ve siirler sade bir Turkge 
ile gikmaya basladi. Ancak, Selanik'te baslayan Yeni Lisan ve Mill? Edebiyat hareketi yeni bir 
tartismayi da baslatmisti. 

Kopruluzade Mehmet Fuat Servet-i Funun'da yazdigi yazida dilin gelisme gizgisini gizenlerin 
buyuk yazarlar ve sanatgilar oldugunu belirtiyor, Ahmet Hasim'in bir siirini ornek gostererek Yeni 
Lisan taraftarlannin ne kadar baginrlarsa bagirsinlar siirde gegen "ab" sozunu dilimizden gikarmayi 
basaramayacaklanni yaziyordu. 

Sonradan Turk Dili Tedkik Cemiyetinin (Turk Dil Kurumu) kuruculan arasinda yer alacak olan 
Yakup Kadri, Rubab dergisinde yayimlanan Netayig baslikli yazismda Yeni Lisan hareketiyle su 
sozlerle alay etmektedir: 

"Yeni... Satiyorlar. Kaga? Nasil, Bilmiyorum fakat satiyorlar. iki yildir gazetelerde ilanlanni 
gormediniz mi? 'Yeni lisan', 'yeni fikir', 'yeni hayat'... 

Yalniz bir sey var, ey gorgusuz gocuk ruhlu kimseler, yalniz bir sey var ki tatbiki sizin igin biraz 
gug olacak: 'Yeni fikir'i kahph birfes gibi basa giymek kolay, 'yeni hayat'i alafranga bir elbise gibi sirta 
almak kolay, fakat 'yeni lisan'... Yeni lisan sizin igin muhakkak kullamlmasi pek gug bir zinet 
olacaktir... Dilimizi irsT, kisbT butun itiyatlanndan tecrit edeceksiniz, yeni lehgeniz olacak. Mesela 
'millet' kelimesi bilmem nasil bir istihale ile 'budun'a inkilap edecek, 'yasasin millet' diyemeyeceksiniz 
'yasasin budun' diyeceksiniz... 

Biz Osmanhyiz ve bu Osmanh lisanidir. istiyorlar ki biz Cagatay olalim ve Cagatayca 
soyleyelim. Hayir, bu kabil olmayacaktir. Hayir... Zavalli yenilik, zavalli bayramhk elbiselere benzeyen 
garip yenilik... "56 

Bu yazilara karsiliklar Kazim Nami imzasiyla ve "Geng Kalemler Tahrir Heyeti" imzasiyla verilir. 
Tartismaya daha sonra Suleyman Nazif ve Cenap §ahabettin Beyler de katilir. Ozellikle Cenap 
§ahabettin alayci ve kugultucu ifadeler kullanarak Yeni Lisancilan elestiriyordu. AN Canip, Cenap 
§ahabettin'in yazilanna karsiliklar verdi. Yeni Lisan hareketi uzerine yapilan bu tartisma Balkan 
Savasi'nin gikmasiyla sona erdi. Ancak, Geng Kalemler'in baslattigi Yeni Lisan akimi, Turkgenin 
sadelesmesi yolunda onemli bir adim oldu. Dergide Yeni Lisan ilkelerine gore yazilan yazi ve siirler, 
ozellikle de Omer Seyfettin'in eserleri, sade bir Turkge ile her turlu edebT eserin yazilabilecegi 
dusuncesini Turk aydinlan arasinda yayginlastirdi. 

Geng Kalemler dergisinin baslattigi Yeni Lisan hareketinde yer alan ve eserlerinin bir bolumu 
1920'den sonra yayimlanan Ziya Gokalp'in dil ile ilgili dusuncelerini de bu bolumde ele almak gerekir. 
Geng Kalemler'in 5. sayismdaki Yeni Lisanin Guzelligi baslikli yazismda dilde ikili bir sekilde 
kullanilan Turkge, Arapga, Farsga kokenli sozlerle diger ecnebT dillerden gegen sozlerin soyleyis 
ozelliklerini ele almistir. Alimlerin sozleri soyleyisleriyle, avamin bu sozleri soyleyislerini karsihkh 

36 



olarak degerlendiren Gokalp, alimlerin kangi, kani, durlu; ruze, nerduban, kuse; ebdal, suret, avret; 
bank, post, vapor bigiminde kullandigi sozleri avamin hangi, hani, turlu; orug, merdiven, kose; abdal, 
surat, avrat; banka, posta, vapur bigimlerinde kullandigini yazar. Avamin kullanisinda bir uyum 
oldugunu belirten Ziya Gokalp yazisini su satirlarla sonlandinr: 

"Ahenkli kelimelerin, ahenksiz kelimelerden daha guzel oldugunu hig kimse inkar edemez. 
Turkge terkiplerin, cemlerin, edatlann Arapga, Acemce terkiplerinden, cemlerinden edatlanndan daha 
guzel oldugu da misallerle ispat edilebilir. 

Kutup-kitaplar, mekatip-mektepler, lisan-i millT-millT lisan, edebiyat-i cedide-yeni edebiyat, 
kiymetdar-kiymetli, maddiyyun-maddeci. Yeni Turkgenin eski Turkgeden hem daha guzel, hem daha 
faydali oldugu simdiye kadar gosterilen misallerden tamamiyla anlasildi. ilmin, felsefenin butun bu 
teminlerine istinat ederek biz siddetle iddia ediyoruz: istikbal yeni lisanindir !"57 

Geng Kalemler dergisinin yayina basladigi 1911 yihnda bir baska dergi, Turk Yurdu da yayin 
hayatina baslamisti. Turk Yurdu dogrudan dogruya Turkgenin sadelesmesi gibi bir ulkuyu bashca 
amag edinmemisti, fakat derginin yayin ilkeleri arasinda hem de birinci ilke olarak sade bir dille 
yayimlanacagi belirtiliyordu.58 

Ziya Gokalp'in 1918'de yayimladigi Turklesmek, islamlasmak, Muasirlasmak adli eserinin ikinci 
bolumu dile ayrilmistir. Turkgenin elli altmis yildir genislemek yolunu tuttugunu, yuzyilm yeni isiklan 
ulkemize etki ettikge yeni kavramlan gordugumuzu belirten Ziya Gokalp, bu kavramlar adsiz 
kalamayacagi igin her gun pek gok kavram, dilimizden yeni sozlerin meydana getirilmesini istedigini 
yazar. Dilimiz, gelismis dillerle karsilasinca da bire bir onlann taklidini yapmaktadir. "Bazen hurdabin- 
microscope, durbun-telescope, sehkar-chef d'oeuvre, mefkure-ideal kelimelerinde oldugu gibi lafzi 
(istinsah-calque) ler yapiyor. Bazi kere de tayyare-aeroplan, tekamul-evolution, mesrutiyet- 
constitution, bediiyat-estetique tabirlerinde oldugu gibi manevi istinsahlar husule getiriyor..."59 

Gokalp, dilimizi anlam (kavramlar) agisindan gagdaslastirmak, terim agisindan islamlastirmak 
gerektigi gibi dil bilgisi, soz dizimi, yazim bakimindan da Turklestirmek gerektigi dusuncesindedir. 
Ancak, kavramlara Turkge karsihk bulunamazsa Fransizca veya Rusga yerine Arapga ve Farsga 
olmasimn daha hayirh olacagi dusuncesindedir. Ziya Gokalp, dilimizi Turkgelestirirken butun 
soydaslanmizin anlayacagi genel birTurkgeye dogru gidilmesi gerektigini belirtir.60 

ilk baskisi 1923'te yayimlanan Turkgulugun Esaslan'nda da "LisanT Turkgulugun Umdeleri" 
bashgini tasiyan bolumde Turkge ile ilgili goruslerini soyle belirtmistir: 

1. Mill? dili meydana getirmek igin Osmanh dilini bir tarafa birakarak, halk edebiyatina temel 
vazifesini goren Turk dilini aynen kabul edip, istanbul halkinin, ozellikle de istanbul hanimlannin 
konustuklan gibi yazmak. 



37 



2. Halkin dilinde karsihgi bulunan Arapga ve Farsga sozleri atmak, tamamen karsihgi olmayan 
kuguk farkhliklar gosteren sozleri dilimizde korumak. 

3. Halk diline gegip yapi bakimindan veya anlam bakimindan galat olan sozlerin bozulmus 
bigimlerini Turkge saymak, yazilislanni da soyleyisine uydurmak. 

4. Yerlerini yeni sozler aldigi igin fosillesmis eski Turkge sozleri diriltmemek. 

5. Yeni terimler bulunacagi zaman once halk dilindeki sozler arasina bakmak, bulunmadigi 
durumlarda Turkgenin yapim ozelliklerine gore yeni kelimeler meydana getirmek. 

6. Turkgede Arap ve Acem dillerinin kapitulasyonlan kaldinlarak, bu iki dilin ne gekimleri ne de 
tamlamalan dilimize alinmahdir. 

7. Turk halkinin bildigi ve kullandigi her kelime Turkgedir. Halka sevimli gelen ve yapay olmayan 
her kelime millTdir. Bir milletin dili, kendisinin cansiz koklerinden degil, canh tasarruflanndan meydana 
gelen canh birorgandir. 

8. istanbul Turkgesinin ses bilgisi, bigim bilgisi ve soz varhgi yeni Turkgenin temeli oldugundan, 
baska Turk lehgelerinden ne soz, ne gekim, ne edat, ne tamlama kurallan alinamaz. 

9. Turk uygarhk tarihine iliskin eserler yazildikga, eski Turk kurumlarimn adlan, gok eski Turkge 
sozler olarak yeni Turkgeye girecektir. Fakat bunlar terim olarak kalacaklanndan bunlann gundelik 
hayata donusu fosillerin dirilmesi gibi dusunulmemelidir. 

10. Sozler karsiladiklan anlamlann tarifleri degil, isaretleridir. Sozlerin anlamlan tureyislerini 
bilmekle anlasilmaz. 

11. Yeni Turkgenin bu esaslar dahilinde bir sozluk bir de dil bilgisi meydana getirilmeli, bu 
kitaplarda yeni Turkgeye girmis olan Arapga ve Acemce sozlerin ve tabirlerin bunyelerine ve terkip 
tarzlanna ait bilgiler turetme kismina dahil edilmelidir.61 

Ziya Gokalp, on bir maddede topladigi dil ile ilgili bu dusuncelerini Lisan siirinde siirlestirmistir: 

Guzel dil, Turkge bize, 

Baska dil, gece bize. 

istanbul konusmasi 

En saf, en ince bize. 

Lisanda sayilir 6z 

Herkesin bildigi soz; 

38 



Manasi anlasilan 
Lugate atmadan goz. 
Uydurma soz yapmayiz, 
Yapma yola sapmayiz 
Turkgelesmis Turkgedir; 
Eski koke tapmayiz. 
Agik sozle kalmah 
Fikre isik salmali; 
Muteradif sozlerden 
Turkgesini almah. 
Yeni sozler gerekse 
Bunda da uy herkese; 
Halkin soz yaratmada 
Yollarim benimse. 
Yap yasayan Turkgeden, 
Turkgeyi incitmeden, 
istanbul'un Turkgesi 
Zevkini, olsun yeden. 
Arapgaya meyletme 
iran'a da hig gitme; 
Tecvidi halktan ogren, 
Fasihlerden isitme. 
Gaynh sozler emmeyiz, 
Qocuk degil, memeyiz ! 



39 



Birkag dil yok Turan'da 

Tek dilli bir kumeyiz. 

Turan'in bir ili var, 

Ve yalniz bir dili var. 

"Baska dil var..." diyenin 

Baska bir emeli var. 

Turklugun vicdani bir, 

Dini bir, vatani bir; 

Fakat hepsi ayrilir, 

Olmazsa lisani bir.62 

Ziya Gokalp'in bu dusunceleri, o donemdeki dil tartismalarmda onemli bir gekim merkezi haline 
gelmis, pek gok kisiyi etkilemistir. 

Ote yandan, Tanzimat Donemi'nde baslayan alfabe tartismalan ikinci Mesrutiyet donemi'nde ve 
ardindan gelen donemlerde de hararetli bir bigimde surmustur. Oneriler daha gok, harflerin 
bitistirilmeden yazilmasinda yogunlasiyordu. Huruf-i Munfasilacilar diye anilan bu grubun basinda 
Milash ismail Hakki, Necmettin Arif, Cihangirli M. §inasi, Ismayil Hakki Beyler bulunuyordu.63 

Huseyin Cahit Bey ise Tanin gazetesinde yazdigi yazilarda gekingen bir bigimde de olsa Latin 
harflerini savunmaya baslamisti. Celal Nuri Bey de Tarih-i istikbal adh eserinde Latin harflerinin 
ahnmasi gerektigini agikga yaziyordu. Turkguler ise, Arap alfabesinin Rusya Turkleriyle irtibati 
sagladigi igin birakilmamasi gerektigini savunuyorlardi.64 

Alfabe uzerinde bu tartismalar yapihrken Harbiye Nazin Enver Pasa, harflerin birbirine 
bitistirilmeden yazilmasi esasina dayali olan sistemi uygulamaya koydu. Hatt-i Cedid, Ordu Elifbasi, 
Enver Pasa Yazisi gibi adlarla anilan bu yazi duzeni, biraz da tehdit altmda, orduda kullamlmis, kimi 
askerT kitaplar bu yazi ile basilmisti. Bu girisim, sonugta basansiz olacaktir. 

Gerek dil, gerek alfabe tartismalan bitmek bilmemistir. Osmanli Devleti'nin son yillannda 
yasanan bolgesel savaslann ardindan baslayan Birinci Dunya Savasi'ndan sonra mutareke yillannda 
da tartismalar surdu. Ozellikle mutareke doneminde Turkguluk ve Turkgecilik dusuncelerine karsi 
saldinlar daha da artti. Ancak, butun bu tartismalar, Turkiye Cumhuriyeti Devleti'nde 
gergeklestirilecek olan Alfabe ve Dil Devrimlerinin olusumuna zemin hazirlayacakti. Cumhuriyete 
kadar uzanan donemde yazi dilinde sinirh bir sadelesme olmustu. Ancak, sadelesme ile birlikte alfabe 

40 



sorunu gibi diger sorunlar da Turkiye Cumhuriyeti'ne aktanldi. Bu konuda kararli ve sonug alici 
adimlar Cumhuriyet doneminde atilacaktir, ancak dil tartismalan da bitmeyecektir. 

Turkiye Cumhuriyeti'nde 

Turkge; Yazi ve Dil Devrimi 

Mill? Mucadele zaferle sonuglanmis, geng Turkiye Cumhuriyeti kurulmustu. Yapilacak pek gok 
sey vardi; son yirmi yil pek gok cephede agilan savaslarla gegmis, ulke isgal doneminden sonra 
bagimsizligini elde etmisti, ancak millet yokluk igerisinde, ulke harap durumda idi. Cumhuriyetin 
ilaninin ardindan gesitli alanlarda atihmlar yapihrken, geng Turkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Gazi 
Mustafa Kemal, kultur konulanna buyuk onem veriyor, sik sik bu konularda konusmalar yapiyordu. 
Yeni kurulan devletin kultur temelinde yukselecegini agikga "Turkiye Cumhuriyeti'nin temeli kulturdur" 
sozu ile ortaya koymustu. 

Cumhuriyetin ilanindan bir yil sonra, 12 Kasim 1924'te Bakanlar Kurulunun 111 sayili 
kararnamesi ile istanbul'da Turkiyat Enstitusu kuruldu. Enstitunun ilk muduru, daha once dil 
tartismalannda da yer alan edebiyat arastirmacisi Mehmet Fuat Koprulu idi. Enstitunun amaci, eski 
gaglardan baslayarak Turk kulturunun gesitli kollannda arastirma ve yayinlar yapmakti.65 Ancak, 
boyle bir enstitu kurma dusuncesi cumhuriyetin ilanindan gok degil dort-bes gun sonra ortaya gikmisti. 
Gazi Mustafa Kemal, M. Fuat Koprulu'yu gagirarak "Fuat Bey, cumhuriyeti kurduk. Artik cumhuriyeti 
ve devletimizi ilmT temeller uzerinde yukseltmek zamani gelmistir. Lutfen istanbul Darulfununu 
bunyesinde Turkiyat Enstitusunu kurunuz." talimatini verir. istanbul Darulfununu'nda on ayhk bir 
hazirhk gahsmasi baslatihr. Hazirlanan dosya Gazi Mustafa Kemal'e sunulur. Savastan yeni gikmis 
geng Turkiye Cumhuriyeti'nin kit butgesinden 200.000 TL. tahsisat gikanhr, boylece enstitu kurulur. M. 
Fuat Koprulu, enstitunun ambleminin nasil olmasi gerektigini sordugunda, Gazi Mustafa Kemal, 
Turkiyat Enstitusunun amblemini soyle tanimlar: "Fuat Bey ! Karh Tann Daglannin onunde elinde 
mesale tutan bir bozkurt olsun, bu mesale geng Turkiye Cumhuriyeti'nin ilminin ifadesi olsun. 
Ergenekon'dan gikmamizda kilavuz olan bozkurt Turklugun Anadolu topraklanndaki yeni devletinin 
kurulusunu ifade etsin."66 Turkiyat Enstitusu'nun kurulusu, Gazi Mustafa Kemal'in daha sonra dil ve 
tarih alanlannda yapacagi galismalann ilk isaretiydi. 

Ulusal devleti tarihT temellere ve cografT butunluge dayandirmak dusuncesi ile Ataturk'un ortaya 
koydugu ve Afet inan'in savundugu "Genel Turk Tarihi Tezi"ne gore Turkler Anadolu'da devlet kuran 
ilk ulustu. Osmanh doneminde batida ileri surulen, hatta Anadolu'nun isgaline sebep gosterilen, 
Turklerin sari irktan ve Avrupa anlayisina gore ikinci sinif bir insan tipi oldugu, sonradan gasp ettikleri 
Anadolu topraklannda koklu bir 

haklarmin bulunmadigi iddialanna karsi gelistirilen bu tarih tezinde Anadolu'nun Turklugu 
Sumerlerin ve Hititlerin TuranT kavimlerden oldugu dusuncesi ile kanitlanmaya gahsilmistir. Afet han, 
bu tezi soyle ozetler: 

41 



"Turk gocugu yakin bir tarihte gog etmis olmakla bu vatanin hakikT sahibi olamaz: Bu fikir 
tarihen, ilmen yanhstir. Turk brakisefal irki Anadolu'da ilk devlet kuran bir millettir. Bu irkin kultur 
yurdu ilk zamanlarda, iklimi musait olan Orta Asya'da idi. iklim tabiT sartlar dahilinde degisti. Tasi 
cilalamayi bulan, ziraat hayatina erisen, madenlerden istifadeyi kesfeden bu halk kutlesi gog etmeye 
mecburkaldi. Orta Asya'dan sarka, cenuba, Garp'ta Hazar Denizi'nin simal ve cenubuna olmak uzere 
yayildi. Gittikleri yerlere yerlestiler, kulturlerini oralarda kurdular. Bazi mintikalarda otokton oldular, 
bazilannda otokton olan diger bir irk ile kanstilar. Avrupa'da tesaduf ettikleri irk tipi dolikosefal idi. 
Irak, Anadolu, Misir, Ege, medeniyetlerinin ilk kuruculan Orta Asyali brakisefal irkin mumessilleridir. 
Biz bugunku Turkler de onlann gocuklanyiz."67 Tarih alaninda yurutulen gahsmalar, dil alanmdaki 
gahsmalara da temel teskil edecekti. 

Cumhuriyetin ilanindan sonra dil konusunda tartismalar daha gok imla ve alfabe uzerine 
yogunlasmisti. Osmanh Devleti'nin son yuzyilmda baslayan alfabe tartismalan, yazi devriminin 
yapildigi 1928'e kadar surmustur. Yazarlar arasmda dil tartismalan, az da olsa suruyordu. 

Riza Nur'un 1920'deki Maarif Vekilligi sirasmda yazi sorunu ele alinmadan once, dili anndirma 
yonunde bir karara vanlmis ve ozel bir yonetmelikle Anadolu agizlanndaki Turkge sozlerin 
derlenmesine baslanmisti. Bu yillarda Besim Atalay, Hars Muduru olarak, yapilan galismalan 
yonetmis; kuguk olgudeki bu derleme, birkag yil igerisinde tamamlandiktan sonra, 1925'te, toplanan 
soz ve deyimlerin siniflandinlmasina baslanmisti. Bu galismayi yapanlann basinda Ahmet Saffet 
bulunuyor, denetleme ve genisletme isini de Velet Celebi, Hasan Fehmi gibi tamnmis bilginler 
yapiyordu. Yazi Devrimi sirasmda 1928'de kurulan Dil Encumeni'nde derleme isini uzerine alan Ragip 
Hulusi, 1929-1930 yillannda yeni derlemeler yaptirmisti. Bu geregleri degerlendiren Hamit Zubeyir ile 
ishak Refet, 1932'de Anadilden Derlemeler adi altinda bir sozluk yayimlamislardi. 

Dil sorunu konusunda, Sarf Encumeni, 1920'den baslayarak Sarf ve Nahv-i Turk? bashkli dort 
defter gikarmis, 1923'te de Maarif Vekaleti, Velet Qelebi'nin Turk Diline Medhal adli kitabini 
yayimlamisti. Tunali 

Hilmi Bey, Turkgenin ozlesmesi konusunda ilk yasal girisimi baslatan kisi olarak gorulur. Daha 
cumhuriyet bile Nan edilmeden, 1923 Agustosunda68 Turkiye Buyuk Millet Meclisi'ne Turkge Kanunu 
onerisi vermistir. Bu oneriye gore, Maarif Vekilligi'nde bir Turkge komisyonu kurulacak, terimler 
Turkgelestirilecek, okul kitaplan 6z Turkge kurallara gore hazirlanacak, bu kurallara uymasi 
durumunda gazete ve dergilere yayin hakki verilecek, resmT yazilar buna gore yazilacak, kanunlar da 
Mecliste bu yolla hazirlanacakti. Ancak bu oneri, ortam hazir olmadigi igin gergeklesememistir. Tunali 
Hilmi Beyin bu istegi, Turkgenin ozlesme hareketinde sonugsuz kalan biradim olmustur.69 

1922 yihnin Ekim ayinda Gazi Mustafa Kemal, Bursa ogretmenleriyle yaptigi gorusmede, 
Turkgeyi Arapga kaliplardan kurtarma dusuncesini savunur. Turkge ile ilgili olarak, dilin tureyisi 
konusunda 1922'de Samih Rifat'in TasrTf-i Huruf Kanunlan adli kitabi yayimlamr. 



42 



Yazi Devrimi 

Hig kuskusuz, Dil Devrimi'ne giden yolda en onemli adim Yazi Devrimidir.70 Yuzyillardir 
kullanilan bir yazinin degistirilmesi oyle kolay bir is degildi. Ancak, bu konudaki tartismalar yazimizm 
onceki bolumlerinde gordugumuz gibi Osmanh Devleti doneminde baslamis, yazinin degistirilmesi 
dijsuncesinin her gegen gun kamuoyunda biraz daha agir bastigi gorulmustur. 

Yirminci yuzyilm baslannda Turk soylu halklann buyuk bir gogunlugu Arap kaynakh yaziyi 
kullamyordu. 

Arapga igin belki mukemmel olan Arap yazisi Turkge igin ve butun Turk soylu halklann dilleri igin 
hig de uygun bir yazi sistemi degildi. Arapgada unlu sayisi son derece az iken, Turk lehgelerinde unlu 
sayisi sekiz, dokuz, hatta on olabilmektedir. Yazinin Turkge igin yetersizligi oteden beri tartisihyordu. 
Arap kaynakh Osmanh yazisinda oldu'nun yazihsi ile oldu'nun yazihsi; kol ile kul'un yazihsi, gol ile 
gul'un (gulmek fiili) yazihsi, guz ile goz'un yazihsi birbirine kansiyordu. Sozlerdeki unluler birbiriyle 
kansiyor, okumak bilmece gozmeye donusuyordu. Osmanh yazisinda unlulerle ilgili bu gugluklerin 
yaninda bazi unsuzlerin yazida gosterilisinde de guglukleryasaniyordu. Soz gelisi/k/ile/g/unsuz- 

leri Osmanh yazisinda ayni harfle (kef harfiyle) yazihyordu. Bu durumda da kor ile gor'un 
yazihsi, koz ile goz'un yazihsi, kul ile gol'un yazihsi hep birbirine kansiyor, bu sozlerin ne oldugu da 
ancak cumlenin veya metnin baglamindan gikanhyordu. 

Latin yazisina gegen ilk Turk halki Yakutlardir. 1917-1918 yillannda Yakutlar Latin yazismi 
kullanmaya baslamislardir. 1926'da Baku'de Birinci Turkoloji Kongresi yapildi. Turkiye'den 
Kopruluzade Mehmet Fuat ve Huseyinzade AN Beylerin katildigi bu kongrede uzun tartismalardan 
sonra Latin kaynakh bir alfabe benimsendi ve buna Birlestirilmis Turk Elifbasi adi verildi. Bu alfabe 
asamah olarak Sovyetlerdeki Turk Cumhuriyetlerince kullamlmaya baslandi. 1927'de Azerbaycan'da 
Latin yazisi kullamlmaya baslanmisti.71 

Gazi Mustafa Kemal'in 1927'de Nutuk'u okuduktan sonra, alfabe tartismalari alevlenmisti. Turk 
Ocaklanmn Merkez ve Hars Heyetleri toplantisinda, 8 Ocak 1928'de, Adalet Vekili Mahmut Esat, 
Latin harflerinin kabulunu hararetle istedigini bildirmis, 8 Mart 1928'de de Basvekil ismet Pasa Latin 
harflerini overek bu konuda bilginlerin dusuncesini sormustur. 3 §ubat 1928'de istanbul'da hutbe 
Turkge olarak okunmaya baslanmis, ayni yihn 24 Mayisinda da Turkiye Buyuk Millet Meclisi, yazi 
devriminin oncusu olarak Latin rakamlanm kabul etmisti. Bu tarihten birkag gun once, 20 Mayista, 
Maarif Vekili Mustafa Necati'den Basvekalete gelen bir tezkere ile "Lisammizda Latin harflerinin suret 
ve imkan-i tatbTkini dusunmek uzere, mebus Falih Rifki, Yakup Kadri, Rusen Esref ve Darulfunun 
Muderris Muavini Ragip Hulusi ve sabik Darulfunun muallimlerinden Ahmet Cevat ve muallimlerden 
Fazil Ahmet, Hariciye memurlanndan ibrahim Grandi, Talim ve Terbiye Reisi Mehmet Emin, azadan 
ihsan Beylerden murekkep bir heyetin teskilinin muvafik gorulmekte oldugu" bildirilmisti. Maarif 

43 



Vekaleti, Basvekaletin onayini 27 Mayis 1928'de almis, 26 Haziran 1928'de de kurul, bakanlik 
binasinda ilk toplantisim yapmisti. 16 Haziran 1928'de Konya'dan baslayarak yurt gezisine gikan 
Maarif Vekili, 10 Temmuzda Dolmabahge Sarayi'na gelerek gezisinden edindigi izlenimleri Gazi 
Mustafa Kemal'e bildirmisti. ismet Pasa da 17 ve 19 Temmuzda Dil Heyetinin toplantilanna katilarak 
galismalan konusunda bilgi almistir. Dil Encumeni adiyla da anilan Dil Heyeti iki kola ayrilmisti. Bu 
kollardan biri yazi, digeri de dil bilgisi uzerine galisiyordu. 

Alfabe yasasi gikmadan once Gazi Mustafa Kemal, 9 Agustosu 10 Agustosa baglayan gece 
Sarayburnu'nda yaptigi konusmada yeni Turk harflerinin kullanilmaya baslanacagini agikga 
soylemisti. Bu tarihten sonra Dolmabahge Kurultayi duzenlenmis, kabul edilecek yeni harflerle ilgili 
gahsmalara baslanmisti. Gazi Mustafa Kemal, giktigi yurt gezilerinde yeni harfleri halka tanitmaya 
baslamisti. Bu galismalar, yasanin basanya ulasmasma zemin hazirhyordu. 

Dil Encumeni galismalarim tamamlar ve Gazi Mustafa Kemal'in duzeltmeleriyle yeni Turk 
alfabesine son sekli verilir. 22 Eylul 1928'de Basbakanhga bir tezkere ile sonug bildirilir. Bu 
tezkereden sonra, Maarif Vekaleti, Turk Harfleri Kanun Tasansini, Dil Heyeti de imla Lugati'ni 
hazirlamisti. 

1 Ekim 1928'de tamamiyla Latin esash Turk harfleriyle basilan ilk dergi Turkge Gazete 
yayimlanir. 2 Ekim 1928'de yapilan ogretmenlerin yazi sinavinda da yuzde 95 basan saglamr. 1 
Kasim 1928 tarihinde Turkiye Buyuk Millet Meclisinde kabul edilen ve 3 Kasim 1928'de yayimlanan 
ResmT Gazete ile yururluge giren 1353 sayili yasayla Latin harflerine dayali yeni Turk alfabesi 
uygulamaya konulur. 

1928 yihnin ikinci yansinda yayim yapmaya baslayan Dil Heyeti, Arahk ayi sonuna dek alti kitap 
yayimlar: Elifba Raporu; Gramer; Halk Dershanelerine Mahsus Turk Alfabesi; Yeni Turk Alfabesi. imla 
ve Tasrif §ekilleri; Yeni Yazi ile Kiraat; Dil Encumeni Alfabesi. 

3 Kasim 1928 gunu, ResmT Gazetede yayimlanan Turk Harflerinin Kabul ve Tatbiki Hakkindaki 
Yasa, getirdikleri sinirh olan, belirli olaylan veya kisileri konu alan herhangi bir yasa degildi. Turkiye 
Buyuk Millet Meclisinin 1 Kasim 1928 gunku oturumunda gorusulerek kabul edilen ve 3 Kasim 
1928'de yururluge giren yeni Turk harfleriyle ilgili yasa, toplum hayatinda yeni ufuklar agacak, Turk 
milletini gagdas uygarhk duzeyine ulastiracak, milletge aydinlanmasini saglayacak biryasaydi. 

Ashnda bu, Turklerin ilk alfabe degisikligi de degildi. Daha once de gesitli alfabeler kullanilmis, 
zaman igerisinde alfabeler degistirilmisti. Ancak, tarihte yasanan bu alfabe degisiklikleri uzun bir 
suregte gergeklesmis, gesitli cografT sahalarda ayni zamanda degisik alfabeler kullanilmisti. 3 Kasim 
1928'de ise yururluge giren bu yasayla bir millet topyekun alfabe degisikligini birkag ay gibi kisa bir 
sure igerisinde gergeklestirmistir. Bu kadar kisa surede ve topluca yapilan alfabe degisikliginin 
basanyla gergeklesmesinin ardinda Gazi Mustafa Kemal'in kararhhgi, azmi ve kultur konusuna verdigi 
onem bulunmaktadir. 

44 



Yeni Turk yazismin bu kadar kisa sure igerisinde buyuk bir hizla ogrenilmesinin ve gabucak 
benimsenmesinin ardinda ise bu yazinin Turkgeyi en iyi sekilde ifade eden bir yazi olmasi gergegi 
yatmaktadir. Yeni Turk yazisinda 29 harf bulunmaktadir. Matbaa yazisinda harflerin kelime basinda, 
kelime ortasinda ve kelime sonunda yazilislan igin ayn ayri sekiller bulunmamaktadir. Kelimenin 
neresinde olursa olsun matbaa yazisinda harflerin tek biryazilis sekli bulunmaktadir. 

Arap kokenli Osmanh alfabesinde matbaa yazisinda bile her harfin kelime basinda, ortasinda ve 
sonunda yazilisi igin farkli sekilleri bulunabilmekteydi. Bu durum, yazida sekil kalabahkhgini ortaya 
gikarmaktan baska bir ise yaramiyordu. Osmanh yazisindaki o gunun basim evlerinde dizginin elle 
yapildigini, harflerin teker teker alinarak bir araya getirildigi dusunulecek olursa, bir kitabin veya bir 
gazetenin dizgisinin ne kadar gug bir is oldugu anlasilacaktir. Kullanilan yeni yazidaki her harfin bir 
ses degerinin olmasi, harflere iki veya daha fazla sesi gosterme veya bir sesi birkag harfle gosterme 
gorevinin yuklenmemis olmasi, okumayi ve yazmayi son derece kolaylastirmistir. Yeni Turk yazismin 
bir baska onemli ozelligi, harflerin yazihsinda sozlerin sekil butunlijgunun korunmasidir. Osmanh 
yazisinda bazi harfler kendilerinden sonra gelen harflerle bitismemekteydi. Arap alfabesinin 
ozelliginden kaynaklanan bu durum, sozlerin sekil bakimindan bolunmesine yol agiyordu. Bitismeyen 
harften sonra birakilan bosluk, sozler arasinda birakilan bosluga benziyordu. Boyle bir durumda 
okuyucu, bir sozu bitismeyen harf yuzunden iki ayn soz gibi goruyordu. Sozlerin sekil butunlugunu 
bozan bu durum, Osmanh yazisinda yanhs okumalara yol agiyordu. Kullanmakta oldugumuz yeni 
yazida kelimelerin butunlugunu bozan ve yanhs okumaya yol agan yazim ozelligi bulunmamaktadir. 

Yeni Turk harflerinin kabulunden sonra ulkede buyuk bir seferberlik baslatildi. hgiliz gazeteleri 
Turkiye'deki yazi degisikligi gahsmalarim okuyuculanna "Turkler topyekun bir kultur seferberligi 
baslattilar" cumlesiyle duyurdular. Mustafa Kemal'in, il il, kasaba kasaba dolasarak elinde tebesir 
tahta basinda bakkala, kasaba, isgiye, erkege, kadina okuma yazma ogrettigi bu haberlerde yer 
ahyordu. Dunya, ilk defa bir cumhurbaskanimn elinde tebesir halka okuma yazma ogrettigini 
goruyordu. 

Yasanin gikanlmasindan sonra yasa hukumleri hemen isletilmeye baslandi. Yasada devlet 
dairelerinde 1 Ocak 1929'dan itibaren eski yazinin kullanilmasina son verilecegi bildiriliyordu. 1 Ocak 
1929 tarihinde butun devlet dairelerinde yeni Turk yazismin kullammina baslandi. Yeni yayimlanacak 
kitaplann yeni Turk yazisiyla yayimlanmasi mecburiyeti getirildi. 1929 yihnm Haziran ayinda tapu 
senetleri, nufus ve evlenme cuzdanlan, askerlik belgeleri yeni Turk yazisiyla islendi. Devlet 
dairelerindeki daktilolar sur'atle degistirildi. 

Basin kuruluslan da 1 Arahk 1928 gunu butun Turkiye'de yeni Turk harfleriyle yayin yapmaya 
baslamisti. Gazeteler, dergiler artik yeni harflerle basilmis bir sekilde okuyucusuna ulasiyordu. ilk 
gunlerde gazetelerin baski sayisinda ve satis sayismda bir dusus oldugu goruldu. Bunun sebebi pek 
gok gazetenin yeni harflerle basim yapabilecek teknik donanima sahip olmamasindan 
kaynaklaniyordu. Hukumet butun ekonomik sikintilara ragmen gazete ve dergilere ayhk maddT 
yardimda bulunmaya baslamisti. 

45 



Yeni harflerin kabul edilmesiyle birlikte yeni Turk yazisiyla basilmis kitap yayimi hemen basladi. 
Yeni bir yaziya gegilmesine ragmen kitap yayiminda azalma olmadigi gibi buyuk bir artis da 
goruluyordu. 1876'dan 1928 yihna kadarki elli iki yilhk donemde yaklasik 27.000 kitap yayimlanmisti. 
Bu yilda ortalama 519 kitap demekti. Yeni bir yaziya gegildikten sonra 1928-1938 yillan arasindaki on 
yillik donemde 15.244 kitap yeni harflerle yayimlanmistir. Bu donemde bir yilda yayimlanan kitap 
sayisi ortalama olarak 1524'tur ki bu oran 1928 oncesi donem igin bir yilda yayimlanan kitap sayisinm 
ijg kati demektir. 

Devlet dairelerinde kurslar duzenlendi. Milletvekilleri, bakanlar, mudurler, memurlar, 
mustahdemler yeni yaziyi en kisa surede ogrendiler. Yeni yaziyi ogrenenlerin ilk sinavi yasanin 
gikanlmasindan alti gun sonra yapildi. 3 Kasim 1928'de yeni harfler kabul edilmis, bu harflerden 
sinavlar 9 Kasim 1928'de baslamisti. Okullarda ise uygulama daha yasa gikmadan baslamisti. Ekim 
ayi basinda okullar agilmis ve elde henuz yeni yazinin alfabe kitabi, okuma kitabi olmadan yeni 
harflerin ogretilmesi isine girisilmisti. Ogretmenler yasanin gikarilmasim beklemeden, Ataturk'un 
Agustos ayi basinda verdigi isaretle okullarda yeni yaziyi ogretmeye basladilar. 

Yasanin gikanlmasindan dort gun sonra 7 Kasim 1928'de basbakan ismet inonu Turkiye Buyuk 
Millet Meclisi'nde yaptigi konusmada halkin yeni harfleri ogrenmesi igin Millet Mektepleri agilacagini 
soyledi. Boylece, yeni yaziyi sadece devlet gorevlileri ve ogrenciler degil milletin tamami ogrenecekti. 
Amag, okuma yazma oranini artirmak, milleti cehaletten kurtarmakti. Millet Mektepleri 1 Ocak 1929 
gunu resmen agildi. Kadin erkek, geng yash demeden herkesin Millet Mekteplerinde yeni yaziyi 
ogrenmesi amaglanmisti. illerdeki, ilgelerdeki Millet Mekteplerinin agihslan bir torenle yapihyordu. 
Ogretmen, okuma yazma ve yeni Turk harfleri konusunda bir konusma yapiyor, ardindan Ataturk'un 
Turk harfleri konusundaki konusmasimn yer aldigi Gazi Hitabesi Plagi dinletiliyordu. Plagin 
dinlenmesinden sonra agihs tamamlanmis oluyor, derslere baslaniyordu. Yeni Turk harflerini 
bilmeyen, higbir okula veya memuriyete devam etmeyen 16-40 yas arasindaki her Turk vatandasi 
bulundugu mintikada agilacak olan Millet Mektebine devam etmekle mukellef kihndi. Eski yaziyi 
bilenler iki ayhk ogretimden gegiriliyordu. Eski yaziyi bilmeyenler ise ayn bir programda dort ayhk 
kursa devam ediyordu. Kurslann sonunda yapilan sinavda basanli olanlara diploma veriliyordu. Millet 
Mekteplerine bir ay iginde 856.000 kisi kaydoldu. Bes yil iginde 2.305.924 kisi Millet Mekteplerinden 
mezun oldu. Okul gagindaki ogrenciler ve devlet dairelerinde galisanlar, bu sayiya dahil degildir.72 

Millet Mektepleri gibi, Turk Ocaklan, Halkodalan, Halkevleri de gesitli zamanlarda agtiklan 
kurslarla okul gagi disindaki yurttaslanmiz igin okuma yazma kurslan duzenlemislerdir. 

Devlet dairelerindeki makam adlannin levhalannm yeni yaziyla yazilmasi sirasinda bir baska is 
daha yapildi. Yillarca Farsga tamlama seklinde kullanilan daire adlan Turkgenin soz dizimi 
ozelliklerine uygun hale getirildi: Kalem-i mahsusa hususT kalem olarak, muessesat-i diniyye 
mudiriyeti dint muesseseler mudurlugu olarak, emval-i eytam mudiriyeti yetim mallan mudurlugu 
olarak, kism-i siyasT siyasT kisim olarak degistirildi. Kelimeler Turkgelestirilmese bile tamlamalar 

46 



Turkgeye uygun hale getirilmis oluyordu. Bu degisiklikler, 1932'deki ozlestirme akiminin ilk isaretleri 
idi. 

Turk Dil Kurumu'nun Kurulusu 

Yazi Devrimi'nden sonra Dil Heyeti dagilmamis, yeni uyelerin katilmasiyla genisletilmisti. 
Cogunlukla Dil Encumeni, kimi zaman Dil istisare Heyeti veya Turk Dili Lugati Encumeni adiyla 
taninan kurulun kullandigi mektup kagidinin bashgindan anlasildigina gore, resmT adi daima Dil 
Heyeti olmustur. Heyetin yeni uyeleri Ahmet Rasim, Resat Nuri, Celal Sahir, Velet Qelebi, ismail 
Hikmet, Besim, ibrahim Necmi, Hamit Zubeyir, Hasan Fehmi, ishak Refet, Mehmet Baha, Yasar 
Beyler ile Ankara Etnografya Muzesi Muduru Gyula Meszaros idi. Kurul, Ankara'da Mithatpasa 
Caddesi'ndeki binada gahsmis, Talim Terbiye Heyeti baskani Mehmet Emin Bey toplantilara 
baskanhk etmisti. 

1928 yih sonunda, yazi sorunundan dil sorununa gegilecektir. 1928 yihnin Aralik ayinda 
terimlerin Turkgelestirilmesi sorununu gorusmek uzere, istanbul Darulfunununda 15 uye, Darulfunun 
Emini Prof. Dr. Neset Omer'in baskanhginda toplanmis ve bulunan karsiliklar Ankara'daki Dil istisare 
Heyeti'nin onayina sunulmustu. Bu kurul, icra Vekilleri Heyeti'nin 5 Aralik 1928 gunku karan uzerine 
Maarif Vekaleti'nce kurulmustu. Kurulun gorevleri sunlardi: 1. Butun okul kitaplannin temelini 
olusturacak iyi bir dil bilgisi kitabinin hazirlanmasi. 2. Temel gereksinimlere cevap verebilecek bir 
Turkge sozlugun hazirlanmasi. Sozlugun hazirlanmasinda elden geldigince Arapga ve Farsga 
yabanci sozlerin yerine halk dilinden ve eski kitaplardan segilecek Turkge sozlerin konulmasi. 3. 
istanbul agzina gore imla kurallannin belirlenmesi. 

Dil istisare Heyeti ilk is olarak, yeni alfabenin kabulunden sonra, eski Dil Heyetinin ele aldigi 
"imla Lugati"nin hazirlanmasini hizlandirmistir. Qalismalann basinda, bu is igin §emsettin Sami'nin 
Kamus-i TurkT'siyle Mehmet Baha'nin Yeni Turkge Lugat'ini esas almistir. 29 Ekim 1928'e dek 25.000 
sozden olusan bu imla Lugati her hafta 5 formalik fasikuller halinde yayimlanmis ve kitap 12 Aralik 
1928 tarihli bir on sozle piyasaya gikmistir. On sozun altinda Ahmet Cevat, Ahmet Rasim, Celal Sahir, 
Falih Rifki, Fazil Ahmet, ibrahim Necmi, ibrahim Osman, ismail Hikmet, Mehmet Baha, Mehmet 
Emin, Mehmet ihsan, Ragip Hulusi, Rusen Esref, Yakup Kadri imzalan bulunmaktadir. 

Bu imla Kilavuzundaki on soz, Turkgemizdeki sozleri soyle siniflamisti: 1. Halkga benimsenen 
sozler, 2. Yazarlarca kabul edilip halkga benimsenmeyen sozler. Birinci kumede sunlar yer almistir: 1. 
Turkistan'dan gelen ve Turk ashndan olan sozler. 2. Anadolu kiyilan ile Rumeli'nin ele gegmesi 
sonucu olarak Turkgeye giren sozler; 3. Bati kokenli olan sozler. ikinci kumede de sunlar yer 
almaktaydi. 1. Arap ve Fars ashndan olup halk dilinde yasayan sozlerin yerini tutmak uzere eski 
yazarlarca kullanilan sozler. 2. Turkgeleri bulunmadigmdan dolayi eski ve yeni Turk yazarlannca 
kabul edilen Arap ve Fars kokenli sozler. 3. Yeni bilim kollanyla ilgili terimler igin Arapga koklerden 
Turk bilginlerince turetilmis sozler. 4. Ya hig Turkgeleri olmayan ya da Arapga koklerden yapilan 
sozlerin daha kolay anlasilan Fransizca, Almanca ve ingilizceden ahnmis karsihklan. 

47 



Encumen, birinci kumedeki sozleri, halkga benimsenmis oldugu igin, ulusun mail saymis ve 
kilavuzda bunlara yer vermis?, Turkge kokenli higbir sozu atmamisti. ikinci grupta yer alan sozlere ise 
baska islem yapmak geregini duymustu: Yazi dilinde onemli bir ozelligi ve anlatis gucu olmayan 
sozleri onemsememis, fakat 6z Turkgede karsihklan bulunmadigindan veya bilimsel bir yolla yapilmis 
Turkge sozlerle anlatilamadigindan dolayi, simdilik gerekli gorulen sozlere, hangi asildan olursa 
olsun, dokunmamis ve bunlan kilavuza almisti. 1928 yih sonunda yayimlanan imla Lugati, 1941'e dek 
dairelerde ve okullarda kullanilmisti. Encumen 1929 yihnda, Turkgede Kelime Teskiline Yarayan 
Lahikalaradiyla bir kitapgik yayimladi. 

17 §ubat 1929'da, Ankara'da, Basvekil ismet Pasanin baskanliginda bir toplanti yapilmisti. 
Talim ve Terbiye Heyeti uyeleri, Dil Heyeti, Darulfunun muderrisleri, Guzel Sanatlar Akademisi 
temsilcilerinin katildigi toplantida bir "Turk S6zkitabi"mn hazirlanmasi karar altina ahnmis, bu alanda 
gahsacak olanlara "dili saf olarak meydana gikarmak" yonergesi verilmisti. Tasarlanan sozluge girecek 
olan terimlerin duzenlenmesi isini Darulfunun uzerine almistir. 

Bu girisimi ve girisimin amacini Falih Rifki Atay, soyle anlatir: 

"Dil meselesi ilk once Basvekil ismet Pasa'nin bir parolasi ile dogmustur. ismet 
Pasa:Larousse'un birturkgesini yapiniz, diyordu. 

Basvekilin iddiasi sade idi: iki ciltlik Larousse lugatinin kelimeleri Turkgede karsilanmahdir... 

Larousse tercumesine baslaninca Osmanhcanin fakirligi hemen meydana gikti. Birgok kelimeye 
ihtiyag vardi: Bunlar ya eski metinlerde bulunacak, yahut yeniden yapilacakti."73 

Fransizcadan Turkgeye ve Turkgeden Turkgeye sozler uzerinde galisan Dil Encumeni 1931 yih 
ortasina dek 50.000 sozu gozden gegirmis, birkag binini baskiya hazirlamisti. Ancak, bu gahsma bir 
sonuca ulasamadan odenegin kesilmesi uzerine Encumen dagilmak zorunda kalir. 

1932'ye gelene kadar dille ilgili kimi yayinlar dikkati geker. AN Ekrem'in dili anlastirma 
konusunda tutucu olan Lisammiz kitabi, Prof. Yusuf Ziya'nin dil karsilastirmalanna girisen Yunandan 
Evvelki Turk Medeniyeti adh incelemesi ve ishak Refet'in Dil Kavgasi adh tartisma yazisi basilmistir. 
Bu kitaplar arasinda oyle bir kitap vardi ki igeriginin yam sira Gazi Mustafa Kemal'in bu esere yazdigi 
kuguk bir yazi bu kitabi Turk dili tarihi agisindan onemli kilacakti. Prof. Sadri Maksudi, 1930 yih 
sonlanna dogru Turk Dili igin: Gegmisteki, Bugunku ve Gelecekteki Yazi Dilimiz Uzerinde Dusunceler 
adh kitabini Turk Ocaklannin yayin dizisi arasinda yayimlamisti. Gazi Mustafa Kemal, bu kitabin 
basina su sozleri yazdi: 

"Mill? his ile dil arasindaki bag gok kuvvetlidir. Dilin mill? ve zengin olmasi mill? hissin inkisafinda 
bashca muessirdir. Turk dili, dillerin en zenginlerindendir; yeter ki bu dil, suurla islensin. Ulkesini, 
yuksek istiklalini korumasini bilen Turk milleti, dilini de yabanci diller boyundurugundan kurtarmahdir." 
Gazi M. Kemal. 

48 



Bu 6z deyisinin basinda 2 Eylul 1930 tarihi yazihydi. iste bu sozler, 1932 yihnin yaz aylannda 
yapilacak girisimin ana dusuncesini olusturuyordu. Ummet toplumundan ulus toplumuna gegiste tarih 
ve dil birliginin saglanmasi gerekliydi. Bunun bilincinde olan Gazi Mustafa Kemal, tarih ve dil 
konulannda arastirma yapmak uzere birer cemiyet kurulmasi dusuncesindeydi. Turk tarihi ile ilgili 
bilimsel galismalar yapmak uzere once Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti 19 Nisan 1931'de kurulur. 2-11 
Temmuz 1932 tarihleri arasinda da I. Turk Tarih Kurultayi toplamr. Kurultay hazirliklan sirasinda dil 
sorunu da gundeme gelir. 

"1932 Temmuz ayinda toplanacak olan Birinci Turk Tarih Kurultayi'nda okunacak tezlerin, 
Kurultay'dan once, tartismalan Ataturk'un huzurunda yapiliyordu. iste bu tarih galismalan ilerlerken 
Ataturk dil meselesini de ele almak gerekliligini duymustu. 

Cunku tarih? konulann islenmesi sirasinda filolojik, etnolojik arastirmalann zarurT oldugu 
meydana gikiyordu. Ataturk dil nazariyelerini izah eden kitaplan okuyor ve her tarih? konu iginde dil 
belgeleriyle halledilecek meseleler oldugunu goruyordu. iste bu Birinci Turk Tarih Kurultayi'nin 
hazirliklan sirasinda, bu meselelerle mesgul oluyordu. 

Tarihe yardimci olacak dil incelemelerini ayni kurum iginde birgok kol olarak ayirmayi 
konusmalanmiz arasinda bana telkin ediyordu".74 

Tarih Kurultayi'ni buyuk bir dikkatle takip eden Ataturk, bildirilerin sunulmasi sirasinda dil 
sorununa yeniden egilme firsati bulmustu. Bildirilerini sunan degisik kusaklardan tarihgilerin dilleri, 
ozellikle kullandiklan tamlamalann farkhhgi, dilin on plana ahnmasi dusuncesini uyandirmisti. Hatta 
Gazi Mustafa Kemal'e gore, bu iste hig gecikilmemeliydi. Baslangigta dil sorununun Turk Tarihi Tetkik 
Cemiyeti bunyesinde bir kol olarak ele ahnmasi dusunulur. Ancak, dil sorunu bash basina ele 
ahnmasi gereken bir konudur. Nitekim Tarih Kongresi'nin sonlanni Prof. Afet inan soyle anlatir: 

"Tarih Kurultayi'nin bitmek uzere oldugu gunlerde, dil incelemeleri igin ayn bir tesekkulun 
luzumu uzerine bana sorular sormaya baslamisti... Benim bu hususta cevabim su olmustu: 'Dil, 
tarihten ayn bir metot ile incelenmesi gereken bir konudur."75 

Kurultay'da segilen Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin uyeleri 11 Temmuz 1932 gunu Gazi Mustafa 
Kemal tarafindan Kosk'e davet edilmislerdi. Afet Hanim, Yusuf Akgura, Samih Rifat, Sadri Maksudi, 
Hamid Zubeyr ve Macar Profesor Zayti Freng'in de aralannda bulundugu bir kurul, gelecek yila 
yetistirilecek buyuk tarih kitabinin bolumlerini ve bunlan kimlerin yazacagini konusuyorlardi. Aksam 
uzeri toplantiya Rusen Esref Bey de Gazi'nin ozel konugu olarak gagrihr. Rusen Esref Unaydin, 
anilannda Turk Dil Kurumu'nun kurulusuna nasil karar verildigini su sozlerle anlatir: 

"Aksam uzeri Cankaya'ya gittim. Kendileri birkag vakittir Yeni Kosk'e gegmislerdi. Yukan katta, 
kitap odasinm yanmda gahsma salonunda huzurlanna giktim... Salonun orta yerinde uzun masasimn 
basinda oturuyorlardi. O masanin etrafinda Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti azalan da vardi... Tarih 

49 



konusmasi bitmek uzere iken Gazi hazretleri, oradakilere sordular:Dil islerini dusunecek zaman da 
gelmistir. Ne dersiniz."76 

Dil Encumeni gorev yaptiktan bir sure sonra, galisma hizini kaybetmis, tahsisati kesilmisti. 
Kisacasi Encumen artik gahsmiyordu. Bunlan yakindan bilen Ataturk, o aksam Kosk'te hazir 
bulunanlara dusuncelerini soyle agiklar: 

"Oyle ise, Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti gibi bir de ona kardes bir dil cemiyeti kuralim. Adi Turk Dili 
Tetkik Cemiyeti olsun."77 

Boylece bir dil "cemiyefinin kurulmasi igin ilk adimlar atihr. Ancak, hareketin gok gabuk 
gergeklesmesini isteyen Gazi, bu arzusunu hazir bulunanlara soyledigi su sozleriyle belirtir: 

"Yarm Hukumete istida verip Cemiyet'in iznini airmail. Fakat bunun igin daha once bir reis, bir de 
umumT katip segmeli. Ben her ikisini de burada, aramizda g6ruyorum."78 

Samih Rifat baskan, Rusen Esref de katip olacaklardir. Uyelikler igin de Rusen Esrefin teklifi 
uzerine Yakup Kadri ile Celal Sahir uygun gorulurler. Gazi Mustafa Kemal, cemiyetin nizamnamesinin 
hazirlanmasi igin gegici olarak Turk Tarihi Tetkik Cemiyeti'nin nizamnamesinden yararlanilmasini, 
yenisinin ilerde yapilmasini onerir. 

Gazi Mustafa Kemal, "bir dil cemiyeti kuralim" derken yeni cemiyetin ne gibi islerle ugrasacagini 
kendi eliyle gizdigi semada soyle belirtmisti: 

Filoloji ve Lenguistik Turk Dili 

Filoloji ve Lenguistik Lugat ve Gramer ve Etimoloji 

Istilah Sentaks 

Gazi Mustafa Kemal'in bu sema ile gostermeye gahstigi konulara Afet han daha degisik bir 
agidan yaklasiyor ve Gazi'nin goruslerini su ifadelerle ortaya koyuyordu: 

"Ataturk'un Turk Dil Kurumu igin hedefi iki cepheli olmustur: 

1. Turk dilinin sadelesmesi, halkin konusma dili arasinda bir birlik ve ahenk kurulmasi. 
Konusma, edebiyat ve bilim dilimizin kesin kurallarla tespit edilerek tarihT metinlerden ve yasayan halk 
lehgelerinden taramalar, derlemeleryaparak bir kelime ve terim hazinesi vucuda getirilmesi. 

Bunlann basanlmasi igin zamana ve yeni bir kurulun surekli galismalanna ihtiyag gosteriyordu. 

2. Dil incelemelerinde ikinci hedef, tarihT arastirmalarda beige olan, olu veya eski dillerin metotlu 
bir sekilde incelenmesi ve mukayese edilmesi"79 



50 



12 Temmuz 1932 gunu Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (TDTC) izinnamesi Emniyet-i Umumiye 
(Emniyet Genel) Mudurlugu'ne gonderilir ve boylece Cemiyet resmen tescil edilmis olur. izinname 
suretinde Cemiyetin kurulus amaci "Turk dilini tetkik ve elde edilecek neticeleri nesretmek" olarak 
yazilmistir.80 

TDTC'nin nizamnamesinin birinci maddesinde Turkiye Cumhuriyeti Reisi Gazi Mustafa Kemal 
Hazretlerinin yuksek himayeleri altinda ve Ankara sehrinde Turk Dili Tetkik Cemiyeti adh bir cemiyet 
kuruldugu yazilmistir. Maarif vekilinin "fahrT reis" oldugu ikinci maddede belirtilmis, Cemiyetin amaci 
ise nizamnamenin 3. maddesinde yer almistir: "Cemiyetin maksadi Turk dilini tetkik ve elde edilen 
neticeleri nesir ve tamim etmektir". 

Birinci Turk Dil Kurultayi 

Kurulus islemlerinin tamamlanmasimn ardindan Cemiyetin yapilanma isleri hizla tamamlanir. 
Ancak Cemiyetin kurulmasi, islerin halloldugu anlamma gelmemektedir. Yaztatili igin Yalova'ya giden, 
oradan da istanbul'a gegen Gazi Mustafa Kemal, kurdugu Cemiyetin istedigi faaliyetleri 
gergeklestirebilmesi igin tatil suresince bu yeni eseriyle yakindan ilgilenmeyi surdurecektir. Yalova'da 
dil isi igin Turk tarihine gizdigi programdan ayn ve yepyeni bir yol izler. 

"Once Kurultayi toplamak, tezi orada anlatmak, dil mutehassislarimn, ediplerin, sairlerin, 
gazetecilerin, muallimlerin dusuncelerini dinlemek, butun milleti kendi dilinin islerinde alakalandirmak, 
nizamnameyi, programi kurultayda konusturmak, merkez heyetini ona gore segtirmek, sonra hizla 
galismaya gegmek."81 

Daha sonra Dolmabahge Sarayi'nda devam eden gahsmalar sirasinda Eylul ayi iginde bir Dil 
Kurultayi'nin toplanacagmin Nan edilmesini ve ilgililerin bu kurultaya gagnlmasini ister. 3 Eylul 1932 
gunu basina verilen ve ertesi gun gazetelerde yer alan bir beyanname ile toplantinin yapilacagi 
duyurulur. Kadin, erkek her yurttasin davetli oldugunu, dogrudan dogruya galismak arzusunda 
olanlann Dolmabahge Sarayi'ndaki Cemiyet Katipligi'ne basvurmalan istenir. 

Yusuf Akgura, H. Cemil Qambel, Yunus Nadi gibi ilk mutesebbis heyet uyelerinden kimileri 
hastahk, gezi gibi sebeplerden dolayi istanbul'da bulunamadigindan, Gazi'nin istegiyle yerlerine, dil 
tezini anlatip savunacak kisilerden olusan yeni bir kurul segildi. Samih Rifat, Rusen Esref, Ragip 
Hulusi, Resat Nuri, Dr. AN Saim, Celal Sahir, Ahmet Cevat, Ahmet ihsan, AN Canip, Hasan AN, ihsan, 
Ruseni, Yakup Kadri Beylerden olusan bu kurulun baskani Samih Rifat, Genel Sekreteri Rusen Esref, 
Veznedan Celal Sahir Bey'di. Samih Rifat Bey, hasta oldugu igin Qamlica'daki evinden Dolmabahge 
Sarayi'ndaki bir odaya tasinmis, doktor gozetiminde hasta yataginda Kurultay galismalarim yonetmis, 
program ve tuzuk taslagini hazirlamisti. 

Kurulun galismalan Gazi Mustafa Kemal tarafmdan benimsenir ve Kurultayin toplanacagi gun, 
20 Eylul 1932'de basin aracihgiyla butun yurda duyurulur. Kurultay'da konusulacak baslica konular su 
ijg baslik altinda toplanmistir: 

51 



1. Dilin mensei 

2. Turk dilinin bugunku hali, asrT ve medenT ihtiyaglan 

3. Turk dilinin mustakbel inkisaflan 

Kurultay, iki ay gibi gok kisa bir surede hazirlanir ve 26 Eylul-4 Ekim 1932 tarihleri arasmda 
Dolmabahge Sarayi'nda toplamr. Qagnlilar arasmda dilciler oldugu kadar, Abdulhak Hamit, Sami 
Pasazade, Halit Ziya, Cenap Sahabettin, Huseyin Cahit, Huseyin Rahmi, Mehmet Emin, Ahmet 
Hasim, Ahmet Rasim, Falih Rifki, Yunus Nadi gibi sair ve yazarlar da bulunmaktaydi. Daha Kurultay 
oncesinde Huseyin Cahit'in tezi buyuk tartisma yaratmisti. Falih Rifki da Huseyin Cahit'in 
dusuncelerine benzer dusunceler tasimaktaydi. Kurultay oncesi, bu gorusunu Ataturk'e agiklayan 
Falih Rifki'ya Ataturk: Cocugum, senin de Huseyin Cahit gibi dusunduklerin olabilir. Fakat ona cevap 
verecek olanlann cesaretini kirma, der.82 

Huseyin Cahit'in dilin kendi dogal gelismesine birakilmasi gerektigi ve dilde zorlama 
yapilamayacagi seklindeki konusmalan Kurultayda buyuk tartisma yaratti. AN Canip, Fazil Ahmet, 
Hasan AN, Samih Rifat karsi dusuncelerini belirttiler. Kurultay, Kurumun yurutecegi galismalann 
programini yapmis ve yoneticileri segmisti. Kurultayda ahnan kararlar, galismalann nasil yapilacagini 
ortaya koyuyordu. Yapilmasi gereken isler soyle siralanmisti: Turkgenin Sumer, Eti gibi en eski 
dillerle, Hint-Avrupa ve Sami dilleriyle karsilastirmasinin yapilmasi; Turkgenin tarihT gelisiminin 
arastinlmasi ve karsilastirmah dil bilgisinin yazilmasi; lehgeler ve terimler sozluklerinin hazirlanmasi, 
Turkge sozluk gikanlmasi; halk dilindeki ve tarihT metinlerdeki Turkge kokenli sozlerin derlenmesi, 
taranmasi ve yayimlanmasi; Turkgede soz turetme ilkelerinin belirlenmesi ve bu ilkelere uygun 
bigimde Turkge koklerden yeni sozler turetilmesi; ozellikle yazi dilinde sikga kullanilan yabanci kokenli 
sozlerin yerini alacak 6z Turkge sozlerin onerilmesi ve yayginlastinlmasi; baska ulkelerde yayimlanan 
Turk dili ile ilgili yaymlann toplanmasi, gerekli olanlann Turkgeye gevrilmesi; Turk dili ile ilgili yazilann 
yer aldigi bir derginin yayimlanmasi; gazetelerde dil konulanna ozel sayfa aynlmasi. 

Birinci Turk Dil Kurultayi'nin ardindan 17 Ekim 1932 gunu Cemiyet'ten yapilan agiklamada 
Kurultay'da dil konusunda koklu islerin yapilmasina karar verildigi ve bu islerin yapilmasiyla Turk Dili 
Tetkik Cemiyeti Merkez Heyeti'nin gorevlendirildigi belirtilir. Turk dilini, mill? kulturun eksiksiz bir 
anlatim araci haline getirmek, gagdas uygarhgm onune koydugu butun gerekleri karsilayacak bir 
mukemmellige eristirmek, temel unsurlan 6z Turkge olan mill? bir dil yaratmak Kurultay'in amaci 
olarak gosterilmisti. Halkgihk ilkesine gore halk ile aydmlar arasmda mahiyet bakimindan iki ayn dilin 
varhgi ortadan kaldinlmah ve mill! bir dil yaratilmaliydi. Bu amaci gergeklestirmek igin Turkgeye 
yabanci olan unsurlan yazi dilinden atmak gerekiyordu. Bunun igin de yazili kaynaklan, halk agzinda 
yasayan dil malzemesini arastirarak genis derleme ile buyuk bir Turk Lugati'nin hazirlanmasi, Turk 
lehgelerini igine alacak bir Turk Lugati meydana getirilmesi, Turkgenin yazismi, bagli oldugu olusum 
yasalanni belirleyerek Turkgenin dil bilgisi ile soz diziminin ortaya gikanlmasi saglanmaliydi. 
Agiklamada terimler konusuna da onemli bir yer aynlmisti. Bati dillerinin higbirinden asagi olmamak 

52 



uzere, onlardaki yuksek kavramlan anlatacak keskinligi, agikhgi tasimak uzere bilim dilimizin 
belkemigi olan terimleri de belirlemek gerekiyordu. Butun bunlar, en guzel en uyumlu Turkgeye bagli 
kalmak ilkesini gozden uzak tutmadan yapilacakti. 

Agiklamada bu galismalann basanya ulasabilmesi igin butun milletin, koylusuyle sehirlisiyle 
emek birligi yapmasi gerektigi vurgulamyordu. TDTC'nin agiklamasi su cumle ile sona eriyordu: "Bize 
en buyuk guglukleri yenmek igin, en getin engelleri yikmak igin her zaman fikir, kuvvet, cesaret ve 
emniyet veren Gazi Hazretlerinin Turk dilinin canlandinlmasi isinde de basimizda bulunmasi, bize 
yuksek delalet ve isaretleriyle rehberlik etmesi islerimizde muvaffakiyetin en kat'T bir delilidir"83 

Kurultay Sonrasi Cahsmalar 

Bu duyurudan sonra Bakanlar Kurulu'nca 21 Kasim 1932 tarihinde kabul edilen 13507 sayili 
Soz Derleme Talimatnamesi ve ardindan da 1933 yili bahannda yayimlanan beyannamelerle, daha 
sonra Dil Devrimi olarak adlandinlacak galismalar basladi. Butun ulkede bir anda dil seferberligi 
basladi. Yazi ve konusma dilinde kullanilan Arapga sozlerin Turkge karsiliklannin en kisa yoldan ve 
az zamanda bulmak isini yurttaslann yardimiyla gergeklestirmek igin anket hazirlandi. Bu anket igin 
Semsettin Sami'nin Kamus-i Turk? adli eseri esas alinacakti. Bu sozlukte bulunan sozlerden 
konusmada ve yazmada kullanilmakta olan Arapga ve Farsga sozler taranarak bunlardan karsiliklan 
aranacak olanlar birbiri ardinca listeler halinde her gun ajans, radyo ve gazetelerde bildirilecekti. 
Anketin sonucunun ug ayda alinmasi tasarlaniyordu. Bu galismayla bir karsiliklar kilavuzunun 
hazirlanmasi amaglanmisti.84 Agiklamada gazetelerin bu listeleri agacaklan dil sutununda "halkin 
dikkatine garpacak bir yolda nesredecek ve herkesin bu sozlere karsihk bulmasini tesvike elinden 
geldigi kadar galisacak"lan ozellikle belirtiliyordu. Listedeki sozlere karsihk olarak gonderilecek 
teklifler de gene bu dil sutunlannda yayimlanacak ve bu nushalardan uger adet Cemiyet merkezine 
gonderilecekti. Gazetelerin hacminin butun cevaplan basmaya yetmedigi durumlarda basilamayan 
cevaplann da gazeteler tarafindan Cemiyet Merkezi'ne gonderilmesi isteniyordu. Gazetelerin gorevleri 
bununla da bitmiyordu. Gazetelerdeki butun yazarlar, begendikleri karsiliklan yazilannda 
kullanacaklardi. Boylelikle bu karsihklarin dilde tutunmasi amaglamyordu. 

Ulkenin aydinlanndan, okuryazarlanndan da beklenenler bu beyannamede yer almaktaydi. 
Gazetelerde gikacak, ajanslar ve radyolarla bildirilecek olan Arapga ve Farsga sozlere dusundukleri, 
begendikleri 6z Turkge karsiliklan teklif olarak yazmak, bu karsihklarin bir suretini dogrudan dogruya 
Ankara'da TDTC Merkezi'ne gondermek ve bir suretini de bulundugu yerdeki gazeteye bildirmek 
gorevi veriliyordu.85 

Cemiyet, 10 Mart 1933'te Anadolu Ajansi'na ve diger basin kuruluslanna gonderdigi 
beyannamede anket uygulamasimn baslayacagini duyurmaktadir: 

"TDTC'nin agtigi anket yann basliyor. Cemiyet, yann radyolara, ajansa, gazetelere birinci liste 
olarak 16 soz bildirecektir. Bu sozler Kamus-i TurkT'den segilmistir. Gazetelerin birinci dil anketi 

53 



listesinin giktigim birinci sayfalannda kalin harflerle gostermeleri ve listeyi goze garpar bir yolda 
basmalan rica olunur. 

Birinci listede yazih sozlerin ister birine, yahut birkagina, ister hepsine karsihk bulan yurttaslar, 
bu karsihklan gazetelere ve Cemiyete bildireceklerdir. Karsihk gonderenlerin listeleri birbirine 
kanstirmayarak, her listedeki sozler igin ayn birer kagit yazmalan, gelen karsihklan dizilemekte gok 
ise yarayacaktir. Gazetelerin de gelen karsihklan liste sayilanna gore ayn ayn yazmalan kolaylik 
verici bir seydir. 

Listedeki sozlere karsihk ararken, her sozun anlattigi dusunceye yakin baska dusunceleri de 
goz onunde bulundurmak, dogru ve uygun karsihk bulmaya yarar. Birinci listede gikacak sozlerden 
biri de 'ati'dir. Buna karsihk ararken, buna gok yakin olan 'istikbal', 'mustakbel' sozleriyle aradaki ince 
aynligi da dusunmelidir. 

Bir sozun anlattigi turlu dusuncelere ayn ayn karsiliklar gosterilebilir. 'Ati' sozunun 'gelecek 
zaman', 'asagida' dusuncelerine uyan iki manasini birden bir Turkge karsihkla anlatamazsak ikisine 
ayn ayn karsihk ileri surebiliriz. Istikbal' sozunun 'zaman' ve 'karsilama' manalan da boyledir. 

Listeler sira sayilanyla gikanlacaktir. Her listeye karsihk verenler cevaplannda liste sayisini 
anarak karsihk bulduklan sozleri siralamah ve karsilanna da bulduklan karsihklan yazmahdir. 

Cemiyete gelen cevaplar ve gazetelerde yazilacak karsiliklar, siralanarak, ileri surulen turlu 
karsiliklar arasinda en uygun gorulen bir, yahut birkag karsihk basilacak olan karsiliklar kilavuzuna 
konulacaktir. 

Bu anket, her gun konusup yazdigimiz dilin iginde duran Arapga ve Farsga sozler yerine 6z 
Turkge sozler konulmasim kolaylastiracagi igin yurttaslann bu buyuk dil isine ellerinden geldigi kadar 
yardim etmek isteyecekleri belli bir seydir. 

Turk yazarlan da, ortaya dokulecek olan bu karsihklardan begendiklerini simdiden yazilannda 
kullanarak dilimizin ozlesmesinde onculuk etmis olacaklardir. 

Soz listeleri, gunlerce bir harfle baslayan sozlere baglanarak bikkinhk vermemek igin, her gun 
baska harfle baslayan sozlerden verilecek, sonra gene basa donulerek kalanlar baska listelere 
konulacaktir. 

Karsihklan aranacak sozler igin yabanci kokten geldigi sanilan her soz bulunacaktir. Bunlann 
iginde gok yayilmis herkesin soyledigi sozler de olabilir. O sozlere karsihk aranmasi, hatta bulunmasi 
onlann dilden gikanlacagi demek degildir. 

Anketin nasil yapilacagi igin ug gunden beri yazilan seyler, bu isin heryanini ortaya koymustur. 
Bununla beraber gazetelerden, yahut yurttaslardan bir noktada tereddude dusenler olursa, TDTC 

Merkezinde Nesriyat Kolundan sorulabilir."86 

54 



Belirlenen amaci gergeklestirmeye yonelik gabalarda hukumet ve yonetim Kurumu tarn yetkiyle 
destekliyordu. Her ilde bir 'dil heyeti' kuruldu. Valinin baskanhgindaki heyette TDTC'nin yerel 
subelerinin uyelerine ek olarak belediye baskam, ust duzey bir askerT yetkili, maarif ve saghk 
mudurluklerinden yetkililer, lise mudurleri ve diger yetkililer bulunuyordu. Ayni sekilde her ilgede en 
yuksek yerel gorevlilerden olusan benzer heyetler kuruldu. Qogunlugunu ogretmenlerin olusturdugu 
derleyiciler, derledikleri sozleri gesitli bilgilerle birlikte fislere yaziyorlar, bu fisleri TDTC Genel 
Merkezi'ne gonderiyorlardi. Bu gahsmamn yapilmasinda gosterilen ozene karsihk derleyicilerin 
gogunun dil bilimi ogretiminden yoksun olmasi yuzunden fislerde yanhsliklar ve eksiklikler vardi. 
Derleyicilerin gogunun yeni Turk yazisini sozlerdeki sesleri isaret etmeden kullanmasi, imlada birligin 
saglanamamasina yol agmisti.87 Bu yuzden daha sonra yayimlanacak sozlukteki bu turden yanhslar, 
elestiri konusu olacaktir.88 TDTC, halk agzindan soz derleme gah§masinin yam sira tarihT metinleri 
de tarayarak yazi dilinde kullanilmayan eski Turkge sozleri ortaya koydu. 

ikinci Turk Dil Kurultayi'nin toplandigi 18 Agustos 1934 tarihine kadar olan donemde TDTC'nin 
gahsmalan soyle ozetlenebilir: Halk agzindan soz derleme isi 1933 yilimn ilk ayinda baslamis, 
Kurultaya kadar Ankara'da biriken fis sayisi 130.000'e ulasmisti. Yabanci sozlere karsilik bulma isi 12 
Mart 1933'te baslamis, duyurulan 1.382 Arapga ve Farsga soze gelen karsihklardan 1 . 1 00'u anket 
komisyonunca segilmis, bunlardan 640'i Merkezce kabul edilmisti. Qesitli kaynaklann taranmasiyla 
elde edilen 125.000'den fazla fisten 7.572'si Osmanhcadan Turkgeye Soz Karsiliklan Tarama 
Dergisi'nin birinci cildini meydana getirmisti. Qesitli bilim dallanna ait terimleri bulmak uzere Cemiyetin 
Lugat-lstilah Kolu 16 dala aynlmis, hazirlanan Osmanlica terimler, Turkge karsiliklan bulunmak uzere 
ilgililere gonderilmisti. Turkgenin ana gramerini meydana getirebilmek igin Gramer-Sentaks Kolu bir 
anket agmis ve ilgililere gondermisti. iki kurultay arasinda 10'a yakin kitap yayimlanmisti.89 

1934 yilmda bu galismalann ilk urunlerinden biri olan Osmanhcadan Turkgeye Soz Karsiliklan 
Tarama Dergisi yayimlandi. iki ciltten olusan 'dergi'nin birinci cildi Osmanhcadan Turkgeye karsiliklan 
igeriyordu. ikinci cilt ise Turkgeden Osmanhcaya indeks idi. Birinci cildin ilk sayfasindaki ithaf dikkati 
gekiyordu: 

Turk Dili Tetkik Cemiyeti, 

Turk dilinin ozlestirilmesi ulkusunu ortaya atan, canlandirdigi, yenilestirdigi, ileri goturdugu 
milletine asnn butun medeniyetini, kulturunu ve teknigini anlatabilecek bir 6z dil yaratmak yolunu da 
agan 

Yuksek Hami Reisi Gazi Mustafa Kemal Hazretlerine borglu oldugu tukenmez sukranlanni bir 
daha tekrarlar, bu degersiz eseri o gok degerli Basbugun yuce adina en derin saygilarla ithaf eder. 

Eserin on sozunde 90.000'e varan tarama fislerinin Cemiyetge birer birer denetlenmesine imkan 
ve zaman bulunamadigi belirtiliyordu. Tarama Dergisi, esas itibanyla bir islenmemis malzeme 
listesiydi. Dergi'de rastlanacak yanhslann hemen Cemiyet'e bildirilmesi de isteniyordu. On soz su 

55 



cumlelerle sona ermekteydi: "Hulasa, Tarama Dergisi dilimizde kullanilan yabanci sozlere 6z Turkge 
karsilik arama yolunda yeni ve genis bir adimdir. Butun Turklugun el birligiyle bunun daha genis 
adimlarla tamamlanacagini umanz."90 

Dergi'de madde basinda yer alan Arapga, Farsga kokenli sozlere karsilik olarak Turkgede, tarihT 
ve gagdas lehgelerde yasayan sozler verilmisti. On sozde de belirtildigi gibi Arapga, Farsga kokenli 
sozler yerine burada karsihklan verilen Turkge sozlerin kullanilarak Turkgenin ozlesmesi 
amaglaniyordu. Bu karsihklar, pek gok kisi tarafindan kullanilmaya baslandi. Bu, gergekten sonug 
verici bir gahsmaydi. Halkin konusma dilinde veya Turk lehgelerinde bulunan sozlerin Turk yazi diline 
kazandinlmasi amaglaniyordu. Tarama Dergisi'nin ikinci cildi gozden gegirildiginde onerilen pek gok 
sozun zamanla tutulup yayginlastigi gorulecektir: Ana yol, armagan, aydm, duyum, katiksiz, olagan, 
olgun, onarmak, onay, ondahk, oturum, ornek, pekismek, sayi, tuketmek... Bununla birlikte 
tutulmayan, yayginlasmayan sozler de az degildir: Alagsatmak, astrav, aylandirmak, aylang, bayagut, 
digaz, dimcukmak, dirdalas, obugin, sagut, soksok, timarsik, tirikluk, yavzagirmak... Kimi sozlerin ise 
bugun baska anlamda kullanildigi gorulur. Sorun sozu "matlap, mesalih, mutalebe" karsihginda 
onerilmis olmasina karsilik bugun "mesele" karsihginda kullanilmaktadir. Mesele karsihginda onerilen 
soz ise sorum idi. Tayyare karsihginda onerilen ugkan sozu tutulmamis, ayni Dergi'de yer alan ugak 
sozu tutulmustur. 

Osmanh Turkgesinde kullanilan bir soze karsilik Dergi'de birden fazla Turkge soz oneriliyordu. 
Bu durum, Arapga, Farsga soze karsilik verilen Turkge sozlerden hangisinin kullanilacagi konusunda 
bir kansikhk yasanmasina yol agti. Herkes begendigi bir sozu kullaniyordu. Dergi'de akil sozu igin 28 
karsilik bulunuyordu: an, ang, anlayis, arga, ay, ayla, bas, bilig, bilgu, bogus, dusunme, es, is, kapar, 
kiygi, ok, on (on), oy, 6g (ok), sag, sagis, sime, uguk, us, uz, ug, uk, zerey.91 Acele sozu igin ise tarn 
41 karsilik verilmisti. 

Gunluk dilde canh bir bigimde kullanilan ve kullanim sikhgi yuksek olan sozler bile Arapga, 
Farsga olduklan igin dilden atilacak sozler olarak anket listesinde yer ahyordu. Turkgenin ozlesmesi 
gahsmasi bir anda yeni bir tasfiyecilik akimina donusmustu. Bu donem, bu yuzden daha sonra asiri 
ozlestirmecilik, tasfiyecilik donemi olarak adlandinlacaktir.92 Turkgeye yabanci sesler tasiyan dukkan 
gibi sozlerin dilden gikanlmasi yerine, bigimi ve anlami degismis olan comert, firka gibi Arapga, 
Farsga sozlere karsilik onerilmesi, yabanci arastirmacilar tarafindan da elestirilecektir.93 

18 Agustos 1934'te ikinci Turk Dil Kurultayi toplanir. Bu Kurultayda Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin 
adi Turk Dili Arastirma Kurumuna gevrilir. Takrirler ve teklifler komisyonunun raporunda resmT devlet 
yayinlanni ve devlet duyurulanni 6z Turkgeye gevirmekte is birligi yapmak igin Cemiyet Merkezi'nde 
devlet kurumlanna yardimci bir buro kurulmasi teklifi de yer almaktadir. Prof. Mesganinof, Prof. 
Samoilovig gibi gesitli yabanci Turkologlann da katildigi kurultayda terimlerin Turkge koklerden Turkge 
eklerle turetilmesi ilkesi benimsenir. Kesin zorunluluk durumunda, Bati'da kullanilan bilim ve teknik 
terimlerin yasayan yabanci dillerden degil de bu dillerin ana dili sayilan eski dillerden ahnmasi ilkesi 
de terim komisyonu raporunda yer almaktadir.94 Bundan anlasilan; gerektiginde Fransiz, Alman, 

56 



hgiliz dillerinden terim almak yerine bu dillere kaynaklik etmis olan Latince, Grekge gibi olu dillerden 
terim alinabilecegidir. Bu du§unce zamanla Bati dillerinden gegen sozlere karsi daha ilimh yaklasima 
donusecektir.95 

Gazi Mustafa Kemal, 3 Kasim 1934'te isveg Veliahti Prens Gustav Adolfu Cankaya Kosku'nde 
kabul eder. Kabul toreninde Gazi, su konusmayi yapar: 

"Altes Ruvayal, Bu gece ulu konuklanmiza, Turkiye'ye ugur getirdiklerini soylerken duygum tukel 
ozgu bir kivangtir. 

Burada kaldiginiz uzca sizi sarmaktan hig durmiyacak ihk sevgi iginde, bu yurtta, yurdunuz igin 
beslenmis duygulann biryankusunu bulacaksiniz. 

isveg Turk uluslannin kazanmis olduklan utkulann silinmez damgalanni tarih tasimaktadir. 
Suerdemligi, onu bu iki ulus, unlu, sanh ozlerinin derinliginde sonsuz tutmaktadir. 

Ancak, daha baska bir alanda da onlar erdemlerini o denlu yaltinkh yondemle gostermislerdir. 
Bu yolda kazandiklan utkular, gergekten daha az ozence degerdegildir. 

Avrupanin iki bitim ucunda yerlerini berkiten uluslanmiz, atag ozluklerinin turn issilan olarak 
baysak, onurme, uygunluk kildacilan olmus bulunuyorlar; onlar, bugun, en guzel utkuyu kazanmiya 
amklamyorlar: Baysal utkusu. 

Altes Ruvayal; 

Yetmis besinci dogum yilinda oguz babaniz butun acunda saygih bir sevginin soyuncu ile 
gevrelendi. Genlik, baysal, iginde erk surmenin gucu iste bundadir. 

Unlu babaniz yuksek kirahniz Besinci Gustav'in gonenci igin en isi dileklerimi sunarken, Altes 
Ruvayal, sizin, Altes Ruvayal Prenses Luiz'in, sevimli kiziniz Altes Ruvayal Prenses ingrid'in 
esenligini; tuzun isveg ulusunun gonencine, genligine igiyorum."96 

Gazi Mustafa Kemal'in bu konusmasinda gegen tukel 'tam', uz 'sure', suerdemlik 'askerT fazilet 
ve huner', yaltinkh 'nurlu, aydinhk', ozeng 'gipta', bitim ucu 'nihayet', issi 'sahip', baysak 'huzur', 
onurme 'gelisme', kildaci 'amil', aniklanmak 'hazirlanmak', tuzun 'asil' gibi sozler, tarama veya 
derleme yoluyla Dergi'ye ahnmislardi. 

Gazi Mustafa Kemal, 1934'te Dil Bayrami dolayisiyla Kurum'a gonderdigi iletide de 6z Turkge 
sozler kullanmisti: 

"Dil Bayramindan oturu Turk Dili Arastirma Kurumu Genelozeginden, ulusal kurumlanndan, turlu 
orunlanndan birgok kutunbitikler aldim. Gosterilen guzel duygulardan kivang duydum. Ben de kamuyu 
kutlulanm. 

57 



Gazi M. Kemal"97 

ilk geri adim, ikinci Kurultay'dan sonra atilacaktir. Tarama Dergisi'nin yayimlandigi yildan ikinci 
Turk Dil Kurultayi'na kadar gegen sure igerisinde Kurumun tutumunda onemli degisiklikler ortaya 
gikmisti. 1933-1934 yillannda desteklenen asm ozlestirmeciligin dil karmasasina yol agtigi, Arapga ve 
Farsgadan ahntilanan ve gundelik hayatta kullanilan yuzlerce sozun, Turkge karsiliklan halk 
tarafindan benimsenmeden dilden ayiklanmasi belirgin bir durumdaydi. Bu yuzden ozlestirme 
girisiminde belirgin bir yavaslama gorulur.98 1935'te yayimlanan Cep Kilavuzu'nun on sozunde 
kilavuzun "yazarlanmiza ve okurlanmiza osmanhcadan turkgeye gegit devresinde yol gostericilik 
edebilmek umudu ile" ortaya giktigi belirtilmektedir.99 Bu donem daha sonra "mutedil ozlestirmecilik, 
tereddut" donemi olarak da adlandinlacaktir.100 

Ote yandan Kurum, bazi durumlarda Turkgedeki Avrupa dillerinden gelme soz sayisini bilerek 
artinyordu. Cep Kilavuzu'nda Arapga, Farsga aktarma sozlerin bir 

bolumunun yerine bati dillerinden sozler ahnmisti: Katip yerine sekreter, mudur yerine direktor, 
nazariye yerine teori ve timsal yerine sembol. Bu dusuncenin guvenilir bir agiklamasi 1935 yihnda 
Kurumun Genel Sekreteri i. N. Dilmen tarafindan yapildi. Dilmen, katib, mudir (mudur) gibi sozlerin 
gegmis donemin birer kahntilan oldugunu soyluyordu. Turklerin bati uygarhgini butunuyle 
benimsemekte oldugu bir donemde bu tur terimlerin bati dillerinden olanlan tercih edilmeliydi.101 Bu 
dusunce, Kurumun daha sonraki yillannda da etkili olacakti. 

Dilde bir karmasadir gidiyordu. Yeni sozlerle gazetelerin dil koselerinde yazilar, siirler 
yayimlamyordu. Bu yazi ve siirlerde herkes onerilen sozlerden hosuna gideni kullaniyordu. Yerel 
gazetelerde de ayni yol izleniyordu. Ancak, gazetelerde dikkati geken bir durum vardi: Dil kosesi 
dismdaki sayfalarda yer alan haber, yazi ve tefrikalarda kullanilan sozler agismdan ayni ozen 
gosterilmiyordu. 

Kimi yazarlar, yazilanni once kullandiklan dille yaziyorlar, daha sonra Tarama Dergisi'ne 
bakarak yazdiklan yazida gegen ve yabanci sayilan sozlere karsihk 6z Turkgelerini yaziyorlardi. 
Ertesi gun gazetede gikan yazilanni yazarlan bile anlayamiyordu. Bir aksam Ataturk, §ukru Kaya'ya 
6z Turkge konusma yapmasini soyler. §ukru Kaya, kekeler kalir. Olayi izleyen Falih Rifki Atay "igisleri 
Bakanimiz Orta Asya'dan gelip derdini anlatamayan birine benziyor." demekten kendisini alamaz.102 

Falih Rifki Atay, Cankaya adh eserinde Ataturk'un dil konusunda bir deneme yaptigmi 
yazacaktir. Halk agzmdan tarama sozlerin, sadece gorunurde ve sayi bakimindan zenginligi ile 6z ve 
ileri bir Turkge davasi uzerine Ataturk'un o kadar merakini uyandirmislardi ki, bu bir denemeye 
degerdi. Ataturk, denemeden urkmeyen, onun butun risklerini kabul eden bir liderdir. Oz bir dil 
denemesinde sonug alincaya kadar, bu teze inanmis ve baglanmis etkisi verecek, en "acayip" sozleri 
bizzat Ataturk Meclis kursusunde kullanmaktan gekinmeyecekti.103 Daha Birinci Turk Dil Kurultayi'nin 



58 



ilk gunu Huseyin Cahit'in tezi ve yapilan tartismalar uzerine Ataturk, Huseyin Cahit ile benzer 
dusunceleri savunan Falih Rifki'ya: 

-Qocuk senin hakkin varmis ! diyecekti.104 Ancak, asm ozlestirmecilik yeni bir anlasilmaz dil 
yarattiginda Falih Rifki, Ataturk ile aralannda gegen konusmayi su sozlerle anlatir: 

"Bir aksam Ataturk, sofra bittikten sonra, benim yam basindaki iskemleye oturmami emretti, 

-Dili birgikmaza saplamisizdir, dedi. 

Sonra: 

-Birakirlar mi dili bu gikmazda? Hayir. Ama ben de isi baskalanna birakamam. Qikmazdan biz 
kurtaracagiz, dedi. "105 

Falih Rifki Atay'in deneme diyerek tammladigi bu yaklasimi Hikmet Bayur "kesif" olarak 
adlandiracaktir.106 

Ataturk'un Uguncu Dil Bayrami dolayisiyla Turk Dil Kurumuna gonderdigi telgrafta kullandigi dil, 
gelismelerin ilk isareti olacakti: 

Ibrahim Necmi Dilmen, 

Turk Dil Kurumu Genel Sekreteri, Dolmabahge, 

Uguncu Dil Bayramim kutlayan telgrafimzi aldim. Turk Dil Kurumunun verimli gahsmasini ve 
butun yurttaslann dil islerine gosterdigi buyuk ilgiyi sevingle ananm. Bayramimz kutlu olsun."107 

Yerle§mi§ ve yayginla§mi§ yabanci kokenli sozlerin dilden atilmasimn tarn anlamiyla 
tasfiyecilige dondugu bir donemde, yitirilen bu sozler ba§ta yazarlar olmak uzere pek gok aydimn 
dikkatini gekiyordu. Yabancidir diye tasfiye edilen, ancak dilde gerekligine inamlan sozlerin 
kurtanlmasi igin bir seyler yapilmasi geregine inanan Falih Rifki Atay, bu isi nasil yaptiklanm soyle 
anlatir. 'Lugat Komisyonu' genisletilerek yeni uyeler gahsmaya katihr. 

Yabanci kaynakh hangi soz gundeme gelse, bu sozun Turkge kokenli oldugu soyleniyor ve bu 
soz dilden gikanlmaktan kurtuluyordu. Yusuf Ziya Bey bati kokenli sozlerin, Nairn Hazim Bey de 
Arapga kokenli sozlerin koklerini 

Turkgeye gikanyorlardi.108 Sira hukum sozune gelir. Falih Rifki "Bir karsihgi yoksa, ahkoyahm." 
der. Uyeler, kabul etmez ve tartisma gikar. Toplantidan sonra Prof. Abdulkadir (inan), Falih Rifki'ya 
gelerek, uzulmemesini, hukum sozunu bir sonraki toplantida Turkge yapacaklanm soyler. Ertesi gun 
toplantidan once Prof. Abdulkadir inan, Falih Rifki Atay'in eline kuguk bir kagit tutusturur. Kagitta 
Radloff sozlugunde Turk lehgelerinde akil igin 6g, ok, uk sozunun kullanildigi yazihdir. + (u) m eki ile 

59 



de ad turetildigini bilen Falih Rifki Atay sozu alarak Arapga 'hukum' sozunun Turkge oldugunu 
orneklerle anlatir. Komisyonun uyeleri susup kahrlar. 

Boylece hukum sozu dilde kalir. Falih Rifki, uydurmacihgin degil, ama yakistirmacihgin temelini 
attiklanni yazacaktir.109 Hukuk profesoru olan Yusuf Ziya Bey, hizini alamamis Aphrodite admin 
Turkge avrat ya da arvat'tan, deniz ilahi Poseidon adinin Turkgede gemi anlamindaki bostagen 
sozunden, vulcanus sozunun de Turkge bulanik anlamindaki bulkanig sozunden geldigini ileri 
surmustijr.110 

Gunes-Dil Teorisi ve Ozlesmede Geri Adim 

iste tam bu gunlerde, 1935 yilmin sonlanna dogru Viyanali Dr. Hermann F. Kivergitsch, 41 
sayfahk basilmamis bir gahsmasim Ataturk'e gonderir. La psychologie de quelques elements des 
langues turques "Turk Dillerindeki Kimi Ogelerin Psikolojisi" adindaki bu eser, sosyolojik ve 
antropolojik gahsmalara dayanmaktadir. Bu veriler, psikanaliz gorusleri ile de birlestirilerek, insanin ig 
benligi ile dis dunyasi arasindaki baglantinin dildeki seslerin sembolizmine dayandigi dusuncesiyle de 
pekistirilmektedir. Dr. Hermann F. Kivergitsch, bu dusunceden hareketle kendi yontemini uygulayarak, 
Turk, Mogol, Mangu, Tunguz dilleri ile Fin, Macar, Japon, Hitit dilleri arasinda bir yakinhk oldugunu 
ortaya koyacak delilleri degerlendiriyordu.111 O sonbahar, istanbul'dan Ankara'ya rahatsiz donen 
Ataturk, Kurum uyelerini yanina gaginr. TDK uyelerini yatakta karsilayan Ataturk, Dr. Hermann F. 
Kivergitsch'in galismasindan soz eder. Dr. Kivergitsch'e gore ilk tefekkur gunesle ilgilidir. Dillerin 
dogusu da bu nedenle gunese baglanmalidir.1 12 

Bu gahsmadan etkilenen Ataturk, konu uzerinde gahsmaya basladi. Bu gahsmanin sonucunda 
Ataturk tarafindan hazirlanan bir eser yayimlamr.113 68 sayfahk bu eserde Dr. Kivergitsch'in 
galismasinm okundugu ve bu gahsmadan yararlanildigi belirtilmektedir. Kisaca 'Gunes-Dil Teorisi' 
adiyla anilacak bu yeni dusunce soyle ozetlenebilir. Gunes Dil Teorisi'ne gore dilin dogusunda ilk 
etken gunestir. Bu da gunesin insan varhgi uzerindeki ana islevi ile ilgilidir. Gunes, dunya ve insanhk 
tarihinin gelismesi uzerindeki bu ana islevi ile dint ve felsefT dusuncenin dogusuna kaynakhk ettigi gibi 
dilin dogusunda da bashca etken olmustur. Cunku insanoglu igguduleri ile davranan bir yaratik 
olmaktan gikip da dusunebilen bir varhk haline gelince, dis alanlar dedigimiz evrende her seyin 
ustunde tuttugu ilk nesne gunes olmustur. Gunes; ilkin kendisi, sonra sagtigi isik, verdigi aydinhk ve 
parlakhk, ates, tasidigi yukseklik, zaman, buyukluk, gtig, kudret, hareket, sureklilik, gogalma ve 
benzeri nitelikleri ile dusunen insanin kafasinda gokyonlu bir kavram olarak belirmistir. Bu yuzden ilk 
insanlar su, ates, toprak, buyukluk ve benzeri butun maddT ve manevT kavramlan birbirlerine, gunese 
verdikleri tek adla anlatmislardir. Bu kavrami anlatan ilk ses de Turk dilinin koku olan ag sesidir.1 14 

Gunes-Dil Teorisi Uguncu Turk Dil Kurultayi'nda 

Turk dilinin eskiligini ortaya koyan bu teori, ayni zamanda dunyadaki dillerin de Turk dilinden 
kaynaklandigini ve Turkgenin butun dillerin koku oldugu dusuncesini de isliyordu. Yillardir Arapga ve 

60 



Farsganin etkisi altinda kalan, bir donem Osmanh aydinlan ve yazarlan tarafindan avam dili diyerek 
hor gorulen Turkge igin bu teori bir ovung kaynagi olmustu. Ayni yil ibrahim Necmi Dilmen, teorinin 
ana hatlanni ele alan bir kaynak eser yayimladi.115 1936'da da bu eserin Fransizcaya gevirisi 
gikti.116 Gunes-Dil Teorisi'ni agiklayan gahsmalar birbirinin ardi sira yayimlaniyordu. Cahsmalar ve 
yayinlar birbirini izlerken 24 Agustos 1936 gunu Oguncu Turk Dil Kurultayi toplanir. Kurumun admin 
Turk Dil Kurumu'na donustugu bu Kurultayda en fazla gundeme gelen, uzerinde durulan ve tartisilan 
konu Gunes-Dil Teorisidir. Kurultayda ibrahim Necmi Dilmen, H. Resit Tankut, tezlerini okurken 
dinleyenlerin ornekleri kolay izleyebilmesi igin kitapgiklar da bastirmislardi.117 

Kurultaya aralannda Dr. Kivergitsch'in de bulundugu gok sayida yabanci bilim adami 
katihyordu. Bunlar arasmda Prof. Dr. Gies, Prof. Dr. M. J. Deny, D. Ross, Dr. Bombaci, Dr. Bartalini, 
Prof. Dr. G. Nemeth, Prof. Dr. M. Zajanczkowski, Prof. Dr. Samoilovig gibi taninmis Turkologlar da 
bulunuyordu. Kurultayda Genel Sekreterlige ibrahim Necmi Dilmen segilmisti. Kurum Baskani ise ana 
tuzuk geregi yine donemin Kultur Bakani idi. Bu donemde Kultur Bakani Saffet Arikan bu gorevi 
yurutuyordu. 

Oguncu Turk Dil Kurultayi'ndan sonra Gunes-Dil Teorisi uzerine gahsmalar ve yayinlar artarak 
surdu. Ozellikle 1936 yilmda yogunlasan bu yayinlarda yabanci kokenli sozlerin neredeyse tamaminin 
Turkge kokenli oldugu ortaya konulmaya gahsilmisti. Teorinin ortaya atilma-sindan once baslayan 
yabanci sozlerin kokenini Turkgeye baglama dusuncesi, bu teori ile artik bir dayanaga da 
kavusmustu. Elektrik sozu tarihT Turkge metinlerde gegen yaltink > yiltink > iltirik 'parlak' ile 
agiklaniyor, botanik sozu bitki'ye baglaniyor, sosyal sozunun kokunun soy, termal sozunun kokunun 
ise ter oldugu ileri surulebiliyordu.1 1 8 Abdulkadir inan yazdigi ders notlannda Slav dillerindeki kimi 
sozleri de Gunes-Dil Teorisine gore Turkgeye bagliyordu.119 Yer adlan uzerine de galisan H. Resit 
Tankut; Sumer, Akat, Frig, Asur gibi eski uygarhklardan kalan adlan da Gunes-Dil Teorisi'ne gore 
agikhyordu. Ornegin Amazon adi su gelismenin sonucunda ortaya gikmisti: Amazon = ag + am + az + 
on. 120 Aristotales admin ise AN usta'dan geldigini yazanlar bile vardi.121 

Bilimsel bir degeri olmayan bu agiklamalar ve yayinlar bir sure daha devam etti. Teorinin ortaya 
atildigi 1935 yilmda 1 kitap yayimlanmisti. 1936'da ise 17 kitap yayimlanmisti. 1937'de yayimlanan 4 
ve 1938'de yayimlanan 3 kitaptan sonra bu teoriyi isleyen, yayan baska kitap yayimlanmadi.122 Bu 
durum 1938'den sonra Gunes-Dil Teorisi'nin ele ahnmadiginin gostergesidir. 

Gunes-Dil Teorisi, Dil Devrimi'nde yeni bir donemin baslangici oldu. Teoriye gore madem butun 

dillerin kaynagi Turkge idi, o halde Turkgeye bu dillerden gegen sozlerin kokeni de Turkge idi. Bu 

dusunce ile dildeki yabanci kokenli sozlerin atilmasi hareketi olan tasfiyecilik tamamen durdu. Agah 

Sirn Levend, bu durumu yabanci sozlere Turkge karsilik bulma isinin durmasi olarak yorumlayacaktir. 

Levend'in belirttigi bir diger sonug ise asin gabalann durmasi, dil galismalannda yeni bir doneme 

girilmesi,123 hatta devrimcilik bakimindan geriye donuse yol agilmasidir.124 Kamile imer de, yabanci 

sozlere karsilik bulma isinin bir sure duracagini yazacaktir.125 Daha sonra belirtilecegi gibi Ataturk, 

dilde asin gidisi durdurmak igin bu teoriyi kullanmisti.126 Zeynep Korkmaz'a gore Gunes-Dil Teorisi, 

61 



tasfiyecilik hareketini frenleme gorevini yuklenmi§tir. 127 Hikmet Bayur, Ataturk'un Dil Devrimi'ndeki 
galismalarim "kesif" ve "kesf-i ta'arruzT" gibi askerT terimlerle agiklamistir. Bayur'a gore Gunes-Dil 
Teorisi "kesf-i ta'arruzT"dir.128 Gunes-Dil Teorisi'nin tasfiyeciligin sona erdirilmesinde ve orta yola 
donulmesinde oynadigi rol, pek gok arastirmacimn yazismda ele ahnmistir.129 

Ataturk'un 1936 yihndaki Dil Bayrami dolayisiyla gonderdigi telgrafta kullandigi sozler ilgi 
gekicidir: 

"Bay L N. Dilmen, 

Turk Dil Kurumu Genel Sekreteri 

istanbul 

Dil Bayramini mesai arkadaslarimzla birlikte kutladiginizi bildiren telgrafi tesekkurle aldim. Ben 
de sizi tebrik eder ve Turk Dil Kurumu'na bundan sonraki gahsmalarinda da muvaffakiyetler 
dilerim."130 

Ataturk, Kurum'un bir bilim akademisine donuserek galismalarim tamamen bilimsel temellere 
dayah olarak surdurmesi igin "akademi" haline gelmesi dilegini 1 Kasim 1936'da TBMM'nin besinci 
donem ikinci yasama yilinin agis konusmasinda seslendirecektir: 

"Baslannda kiymetli Maarif Vekilimiz bulunan Turk Tarih Kurumu ile Turk Dil Kurumu'nun, her 
gun yeni hakikat ufuklan agan, ciddT ve devamli mesaisini takdirle yad etmek isterim. Bu iki ulusal 
kurumun, tarihimizin ve dilimizin, karanliklar iginde unutulmus derinliklerini, dunya kulturundeki 
anahklanni, reddolunamaz ilmT belgelerle ortaya koydukga, yalniz Turk milleti igin degil ve fakat butun 
ilim alemi igin, dikkat ve intibahi geken, kutsal bir vazife yapmakta olduklanm emniyetle soyleyebilirim. 
(Alki§lar). Tarih Kurumu'nun Alacahoyuk'te yaptigi kazilar neticesinde, meydana gikardigi, be§ bin 
be§ yuz senelik maddT Turk tarih belgeleri, cihan kultur tarihini yeni ba§tan tetkik ve tamik ettirecek 
mahiyettedir. Birgok Avrupah alimlerin i§tirakiyle toplanan, son Dil Kurultayi'nin isikh neticelerini bizzat 
gormus olmakla gok mutluyum. Bu ulusal kurumlann az zaman iginde, ulusal akademiler halini 
almasini temenni ederim. Bunun igin, galiskan tarih ve dil alimlerimizin, dunya ilim alemince 
taninacak, orijinal eserlerini gormekle bahtiyar olmamizi dilerim."131 

Terimlerin Turkgelestirilmesi ve Geometri Kitabi 

Ataturk, bu arada geometri terimleri uzerinde gahsmis ve yillardir kullanilan gogu Arapga kokenli 
terimleri Turkgelestirmistir. Turk Dil Kurumu'nun yayimladigi Geometri kitabindaki uggen, dortgen, agi 
gibi pek gok terim Ataturk'un bulusu olarak dilimize kazandinlmis ve yayginlasmistir. Ataturk, 
Kurum'un galismalanni her zaman yakindan izlemis ve pek gok galismaya bizzat katilmistir. 12 Mart 
1937'de yapilan Terim Kolu toplantisina katilan Ataturk, alti saat sureyle uyelerle birlikte galismistir. 



62 



Ataturk, 26 Eylul 1937'de Dil Bayrami dolayisiyla Kurum Genel Sekreteri'ne gonderdigi telgrafta 
da o gun igin dilde yasayan Arapga sozleri de kullanir: "Dil Bayrami munasebetiyle Turk Dil 
Kurumu'nun hakkimdaki duygulanni bildiren telgrafinizdan gok mutehassis oldum. Tesekkur eder, 
degerli galismalarimzda muvaffakiyetlerinizin temadisini dilerim."132 Sadece Dil Bayramlannda 
gonderdigi telgraflarda kullandigi dil dikkate alinirsa Ataturk'un Dil Devrimi'nde izledigi yol agikga 
gorulur. 

Ataturk'ten Sonra Turkge 

Kurumlara verdigi onemi, is Bankasi'ndaki hisselerinin gelirlerinden Turk Dil Kurumu ve Turk 
Tarih Kurumu'nun pay almasi igin vasiyetnamesine bir madde ekleyerek gosteren Ataturk'un 
olumunden sonra Turk Dil Kurumu'nun Koruyucu (Hami) Baskani ismet inonu olur. 1940'tan sonra 
1950'ye kadar olan donemde gorulen durum, yabanci sozler yerine Turkge kok ve eklerden yeni 
sozlerin turetilme galismalannin yapilmasidir. 1945'te Teskilat-i Esasiye Kanunu'nun 
Turkgelestirilmesi, onemli bir gahsmadir. Bu galisma, genel dil ile devlet dili arasindaki aynhgin 
ortadan kaldinlmasi bakimindan onemli bir is olarak degerlendirilecektir.133 1944'te TDK'nin basvuru 
kaynaklanndan Turkge Sozluk yayimlanir. Sozluk Cumhur Reisi ismet inonu'ye ithaf edilmistir.134 On 
sozde Turkge Sozluk'teki yabanci kokenli sozlerle ilgili olarak yapilan agiklama ilgi gekicidir: "Bundan 
once gikmis lugat ve kamuslardaki yabanci soz bollugu ve 6z Turkge soz azligi goz onunde tutularak 
bu eserler Sozlukle karsilastinhrsa, gorulecektir ki gunumuzun canh dilinde yasiyan yabanci kelimeleri 
ihmal etmedigi halde, bu kitap dil devrimi yolunda atilmis bulunan adimin genisligini belirtmektedir. 
Bununla beraber Kurum burada yer almis yabanci sozlere dilde yasama hakkini vermek istemis 
olmadigini agikga bildirmegi borg sayar; bu yabanci sozlerden 6z Turkge karsiligi bulunmu§ ve 
karsisina yazilmis olanlan konusmada ve yazida kullanmamalanni butun dilseverlerden diler; henuz 
karsiligi bulunmamis olanlara da birer 6z Turkge karsihk aramayi kendisine odev bilir; bu sozlugun 
ileriki basihslannda yabanci sozlerden daha pek gogunun karsisina 6z Turkgelerini koymak 
mutluluguna erecegini umar..."135 Sozlugun soz varhgi 15.000 civanndadir. Semsettin Sami'nin 
1899-1901 yillan arasinda yayimladigi Kamus-i TurkT'sinde 26.000 soz varhgi bulundugu dikkate 
alinirsa, aradan gegen 45 yildaki dilde gelismeye karsihk soz varhgmdaki azalma, tasfiyeciligin 
boyutlanni ortaya gikarir. 

Elestiriler ve Tartismalar 

Kurumun bu galismalanna karsihk elestiriler yok degildir. Turk Dil Kurumu'nun galismalarim 
benimsemeyen ve elestirenlerin ilk orgutlu hareketi istanbul Muallimler Birligi'nin 1948'de duzenledigi 
Birinci Dil Kongresi'dir. 23 Ekim 1948 tarihinde baslayan ve 9 gun suren Birinci Dil Kongresi, on bes 
kadar Turkge ve Edebiyat ogretmeninin okul kitaplannm dilinden yakinmasi uzerine duzenleniyordu. 
islenen dusunce Turk Dil Kurumu'nun amatorlerin elinden almarak bilim kurulusuna, bir akademiye 
donusturulmesiydi. Hur Fikirleri Yayma Cemiyeti adina konusan Burhan Apaydm, sozlerini soyle 
bitirir: 

63 



"Bugunku haliyle Dil Kurumu'nun memleket igin hayirh ve faydah olduguna kani degiliz. 
Calismalarim hukumet emirleri altinda duzenliyen bu kurum, yerini ehliyetli ilim adamlanndan 
murekkep mustakil bir dil akademisine birakmahdir... Hukumetge takip edilen dil politikasimn mill? 
hayatta ve ilmT inkisafimiz igin zararh olduguna inamyoruz."136 

Kongrede Kurum'un ozlesme hareketi uydurmacihk olarak elestirilmekte, "Dil Kurumu'nun 
basindaki zevata anz olan bu turkgeyi ozlestirme hevesi yuzunden turkgemiz o kadar selametini 
kaybetmistir ki artik bizde bir edebiyat hareketinin vucuda gelmesine imkan kalip kalmadigini zaman 
gosteredursun, fakat asagi yukan bin senelik bir mazisi olan edebiyatimizi yeni nesillerin ne 
okumasina, ne de anlamasma higbir imkan kalmamis oldugu" soylenmektedir.137 

Kongreye Turk Dil Kurumu'ndan da temsilci gagnlmistir. Baslangigta Besim Atalay'in kongreye 
katilacagi bildirilmis, ancak Kurum Genel Yazmani M. AN Agakay imzasiyla gelen yazida Muallimler 
Birligi'nin 'igtimaT amagh' bir birlik oldugu, Kurum'a verilen gorevler arasinda bu tur birliklerin 
duzenleyecegi toplantiya katilma yetkisi verilmedigi belirtilerek temsilci gonderilmeyecegi 
agiklanmistir.138 

Kongrenin toplandigi gunlerde Rifki Melul Merig, TDK ile ilgili birde siiryazmistir. 

"Zivindiriksel olaylar degilse insellik 

Acunda var midir onlardan ozge bir bellik" 

dizeleriyle baslayan bu siir Kongre kitabinin 148. sayfasinda yayimlanmistir. 

Kongrede sikga soylenen TDK-hukumet ve dolayisiyla CHP iliskisi, 1950 yilmda yapilan 
segimlerden Demokrat Parti'nin birincilikle gikmasi uzerine ilging bir duruma yol agar. Kurumun 
Koruyucu Baskani ismet inonu CHP Genel Baskani'dir, tuzuge gore Kurumun Baskani ise DP 
hukumetinin Mill? Egitim Bakani Tevfik ileri'dir. Bu durumu ortadan kaldirmak igin 8 §ubat 1951 gunu 
Olaganustu Turk Dil Kurultayi duzenlenir. Alkislarla kursuye gelen Tevfik ileri agis konusmasinda 
Kurum Baskanhgi'nm bilimsel bir is oldugunu ve Kurum galismalannin siyasT bir endiseye kapilmadan 
surdurulmesi gerektigini belirtir ve soyle soyler: 

"... Mill? Egitim Bakani'nin simdiye kadar oldugu gibi boyle bir ilim cemiyetine baskan olmasinda 
ve baskan kalmasinda buyuk mahzur goruyorum. Bunun igin Turk Dil Kurumu'nun baskani, bir devlet, 
bir siyaset adami degil, bir dil adami, bir ilim adami olmahdir kanaatindeyim."139 

Bunun uzerine tuzuk degisikligi gundeme gelir. Yapilan tuzuk degisikligiyle Kurumun subeler 
agmasi kabul edilir, asil uyeler yaninda "seref uyeligi, yardimci uyelik, muhabir uyelik" ihdas edilir. 
Mill? Egitim Bakanlannin baskanhklan kaldinhr, Yonetim Kurulunun kendi iginden baskanini segmesi 
kurali getirilir. Dernekler Kanununa gore segilmesi gereken Yonetim Kurulu, Denetleme Kurulu, 



64 



Haysiyet Kurullan olusturulur. Ataturk ve inonu'nun koruyucu baskanhklan tuzukten gikanhr. Ataturk, 
Kurum'un kurucusu olarak ikinci maddede belirtilir.140 

Kurum, gesitli donemlerde tuzuk degisiklikleri yapmistir ama 1951'deki bu degisiklik gergekten 
koklu bir degisikliktir. Kurum, artik devletin ve hukumetin destegini kaybetmistir. DP iktidannin 
surdugu donemde Kurum ile hukumet arasindaki tartismalar, elestiriler bitmeyecektir. Once Kurum'un 
odenegi azaltihr, daha sonra da tamamen kaldinhr. Ancak, Kurum ile hukumet arasindaki sogukluk 
bununla da kalmaz. Dil agisindan en onemli gelisme, 1945'te Turkgelestirilen anayasa, 1952'de 
yeniden eski bigimine gevrilir. TBMM'de yapilan gorusmelerde TDK ile ilgili elestiriler gundeme gelir. 
Ozellikle Fuat Koprulu, Halide Edip Adivar ve Hamdullah Suphi Tannover'in ozlestirme galismalanyla 
ilgili elestirileri dikkat geker. Hamdullah Suphi Tannover'in 24 Aralik 1952 gunu TBMM'de yaptigi 
konusmada Turkgenin asIT seslerinin yer aldigi sozleri alaya almasi, ozlesme hareketine yoneltilen 
elestiri boyutlanni asip dogrudan dogruya Turkgenin elestirisine donusur: 

"Turkgenin bes tane girkin sesi vardir. Butun fiillerin sonunda -mek, -mak vardir. K, korkung 
derecede goktur. K da yetmez. Lisammizda bir de i vardir, g vardir. Agirdir... ister misiniz bir dakika, 
size insan vucudunun azasini sayayim, takirti dinleyiniz... Sag, kafa, sakak (iki tane), kulak (iki tane), 
kikirdak (ug tane), sakal, biyik. Bir kelime diyeyim, Allah cumlemizi muhafaza etsin: Girtlak ! Daha 
girkini olmaz. Mide bizim degil Arabindir. Bizimki kursak'tir, bagirsak (asindirmisizdir), kol, dirsek, 
bilek, parmak, tirnak... 

Mahkeme toplamyor, yargig orada... Tutuklu geliyor (gulusmeler), taniklar, saniklar geliyor 
(gulusmeler). Gordunuz mu ne kadar moloz atiyoruz? "141 

Hamdullah Suphi Tannover ve Turkge agisindan bir talihsizlik olan bu konusma, daha sonra 
Turk Dil Kurumu yayinlannda sikhkla kullanilacak ve Kuruma karsi olanlann Turkgeye bakisi olarak 
islenecektir. 

Bu yillarda Nurullah Atag, ozlesme akiminm en atesli savunucusu olarak gorulmektedir. 
Yazilannda 6z Turkge sozleri sikhkla kullanan Atag, sert elestiri yazilanyla yazarlann uzerinde 
kurdugu otoriteyle pek gok yazan, Atag korkusuyla 6z Turkge yazmaya yoneltti. Atag'in 6z 
Turkgeciliginin altinda Yunan-Latin hayranhgmin yattigi, yaptiklannin busbutun yararsiz oldugunu 
soylemenin de, tamamen yararh oldugunu soylemenin de guglugu bir elestiri olarak dile 
getirilecektir. 1 42 Sagligmda yayginhk kazanan kimi sozler Atag'in olumunden sonra unutulacaktir. 
Tilcik de bunlardan biridir. Turkge Sozluk'un hazirlanmasi sirasinda Sozluk Kolu Baskani M. AN 
Agakay, sozlukte tilcik'in yerini bos birakmayi igine sindiremez. Sonunda tartismalardan sonra M. AN 
Agakay'in onerdigi sozcuk 'kelime' karsihginda ve tilcik'in yerine sozluge eklenecektir.143 Nurullah 
Atag'in yazilannda kullandigi devrik cumle de taraftar buldugu gibi, yogun elestirilere de ugramistir. 



65 



27 Mayis 1960 hareketinden sonra Kurum ile devlet ve hukumet arasindaki iliski yeniden 
saglanacaktir. 1952'de degistirilen Anayasa'nin dili 1961'de yeniden ozlestirilmisti. Kurum, daha sonra 
Anayasa'nm sozlugunu bile hazirlayacaktir.144 

Turk Dil Kurumu'na yonelik ikinci buyuk orgutlu girisim, Turkiye Muallimler Birligi'nin 1968'de 
duzenledigi ikinci Dil Kongresi'dir. Kongrenin agihsindan iki gun once bir basin toplantisi duzenleyen 
Turkiye Muallimler Birligi Baskani Prof. Dr. Faruk K. Timurtas, Birlik olarak dilde sadelesmeye, 
ozlesmeye taraftar olduklanni, ancak bunun olgulu olmasini, yasayan dilden uzaklasmadan yapilmasi 
gerektigini soyler. Birlik, dilde uydurmacihga siddetle karsidir. Kurum, Ataturk'un yolundan ayrilmis, 
uydurmacilann eline gegmistir. Yapilmasi gereken ise, Ataturk'un goruslerine uygun olarak Dil 
Akademisi'ni kurmaktir.145 

Kongre 27-28 Nisan 1968 tarihlerinde istanbul'da toplanir. Agis konusmasinda Muallimler 
Birligi'nin 1948'de duzenledigi Kongreye de deginen Prof. Dr. Timurtas, o gunku toplantida yoneltilen 
elestirilerin etkili oldugunu soylemistir. Son yillarda dilin bir avug uydurucu kisilerin eline gegtigini 
belirten Birlik Baskani Timurtas, TRT'nin de bu akima kapildigina dikkat geker. 

Kongrede en sert konusmayi Halit Fahri Ozansoy yapar. TDK'nin ozlestirme adi altinda dil 
tahribi yaptigini, ozlestirme zihniyetinde olanlardan hesap sorulacagmi, Ataturk'un parasi ile 
Ataturk'un Nutuk'unu lekeleyen gafillerin cezasmi da tarihin gosterecegini soyleyen Ozansoy, 
Turkiye'de bu isin sorumlusunun Turk Dil Kurumu oldugunu belirterek TDK'yi lanetlemis ve Ataturk'e 
ihanetle suglamistir.146 

Kongreye sundugu bildiride Prof. Timurtas'in, TDK'nin yanlislanyla ilgili olarak soyledikleri soyle 
ozetlenebilir: 

1. Dilimizde yuzyillar boyu kullanilan, halka mal olan, herkesin bildigi sozler atilmis, yerine 
uydurma kelimeler konulmustur; kainat yerine acun, hatirlamak yerine animsamak, hafiza ve zihin 
yerine bellek, tabiT yerine dogal vb... 

2. Yeni sozler yapihrken eklerin anlam ve islevlerine dikkat edilmemistir; bagimsizhk, ilging, 
orgut gibi sozler yanhs turetilmistir. 

3. Halktan uzak olsun, halk anlamasin diye bilinen, kullanilan Turkge sozlerin yerine baskalan 
konmak istenmistir; giyecek yerine giysi, bilgi yerine bili, sevgi yerine sevi... 

4. Turkge sanilarak yabanci kaynakli sozlere yer verilmistir; turn, butun...147 

Kongreye R. Cevat Ulunay, Sabri E. Siyavusgil, Tahsin Banguoglu, Nihat Sami Banarli, Mumtaz 
Turhan, F. Kerim Gokay, Ayhan Songar, Emin Bilgig, Mehmet Eroz, Muharrem Ergin, Osman F. 
Sertkaya, Necmettin Hacieminoglu, Mujgan Cunbur gibi isimler katilmistir. Turkiye Muallimler 



66 



Birligi'nin bu kongresi de kamuoyunda yanki yaratir. Kurum, Kongre karsiti yazilann yer aldigi bir 
kitap yayimlayarak elestirilere cevap vermek zorunda kahr. 148 

Kurumun yabanci kaynakh sozlere karsi tutumu, bu donemde sikhkla elestiriliyordu. TDK, uzun 
sure dilden atilmasi gereken yabanci kokenli sozler olarak Arapga, Farsga kokenli sozleri goruyordu. 
Oysa bati dillerinden, ozellikle ingilizceden gokfazla soz, dile girmeye baslamisti. 

Bati kaynakh sozlere karsihk bulunmasi galismasi Kurumun gundemine ciddT olarak 1970'li 
yillarda geldi. ikinci Dunya Savasi sonrasi Amerikan ve ingiliz kulturleri butun dunya dillerini 
etkilemeye baslamisti. Turkiye'de ingilizce He ogretime baslandigi 1950'lerde Anglo-Sakson 
kulturunun yogun etkisi gorulurken, TDK dildeki Arapga ve Farsga kokenli sozlere karsihk bulmakla 
ugrasiyordu. Yabanci dille ogretimin ulkede yayginlasmasi, dildeki yabanci sozlerin artmasina da yol 
agiyordu. Kurum, bu sozlere karsihk bulmada yavas kalmisti. Dil Devriminin basladigi yillarda Bati 
dillerinden gegen sozlere karsi takinilan yumusak tavir, 1970'lerden sonra degisti. Turk Dili dergisinin 
1970 yihndaki sayilanndan itibaren bati kaynakh sozlere karsihk bulma gahsmalannda elde edilen 
sozler yayimlanmaya basladi. 1972'de Bati dillerinden gegen sozlere karsihklan toplu halde veren 
kilavuz yayimlandi.149 

1960'h yillann sonlannda baslayan dildeki ideolojik tartismalar 1970'lerde de surdu. Kurumun 
gahsmalarinm, yayinlarmin yam sira verdigi oduller de elestiriliyordu. Ulkedeki kargasa ve siddet 
hareketleri, ig gatismaya dogru giderken dil tartismalan da ideolojik zemine kaymisti. Kisinin 
kullandigi sozlerden, dusunce yapisimn ne oldugu gikanlmaya gahsihyordu. Bu donemde yapilan dil 
tartismalanna kisaca deginmek gerekir. 

Yasayan Turkgemiz Hareketi 

1979'un son gunlerinde, 19 Arahk 1979 tarihli Tercuman gazetesinde Turkgeci imzasiyla gikan 
biryazi yeni akimin baslangiciydi. Gazetenin Yasayan Turkgemiz bashgmi tasiyan sayfada Turkge ile 
ilgili yazilaryayimlanacakti. Bu yazilann niteligi, soyle belirtiliyordu: 

"Yayimi aylar surecek bir zaman kesiminde sunacagimiz bu sayfada Turkgemizin butun 
meseleleri, ilim, sanat, ve zevk olguleriyle ele ahnacaktir. Dilimizin igine dusuruldugu agmazlar, 
kisirhklar, saptirmalar, yanhslar ve dogrular, universitelerimizin Edebiyat Fakultelerine mensup dil 
bilginleri tarafindan ortaya konulacaktir. 

Hepsi de ashnda UYDURMACILIK demek olan 'an Turkgecilik, 6z Turkgecilik, ozlestirmecilik, 
tasfiyecilik' gibi ilim ve ciddiyetten uzak zorlamalann, ogretim, fikir edebiyat ve devlet hayatimizda 
nasil bir kultur bozgununa ve anarsiye yatakhk ettigi anlasilacaktir. 

Kanh anarsi, nasil milletini sevmeyen, kardesini bogazlayan, butun kutlu varhgimizi, sahsT 
gikarlanna feda eden sozde aydinlann eseri ise, Turkgemizin igine dusuruldugu kisirhk da dilimizi, 



67 



mill? irfanimizi sevmeyen, onu 'anasimn sutu' gibi aziz bilmeyen ve ona vicdansizca kiyabilen 
diplomali cahillerin turettigi faciadir."150 

ilk gikan yazilar, Dr. Osman F. Sertkaya'nin Ataturk'un Dil Politikasi adh ug gun suren dizisidir. 
Ataturk'un Turkge konusunda yaptiklan ve soyledikleri belgeleriyle bu yazida ele alimyordu.151 

Yasayan Turkgemiz sayfalannda Prof. Dr. Faruk K. Timurtas, Prof. Dr. Tahsin Banguoglu, Prof. 
Dr. §ukru Elgin, Dog. Dr. Ahmet B. Ercilasun, Prof. Dr. Hasan Eren, Prof. Dr. Erol Gungor, Dog. Dr. 
Necmettin Hacieminoglu, Dog. Dr. Mustafa Kafah, Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Dog. Dr. Mertol Tulum; 
yazilanyla Turk Dil Kurumunu, Kurumun gahsmalanni ve yayinlanni elestiriyorlardi. 

Kurum, Tercuman gazetesinin Yasayan Turkgemiz bashkh sayfasinda yer alan yazilara Turk Dili 
dergisinde cevap verir. Turk Dili dergisinin §ubat (1980) sayisinda Omer Asim Aksoy ile yapilan 
konusmada Aksoy, yasayan Turkge, yasayan dil gibi adlar verilerek bir gok kez Osmanlica 
savunuculugu yapildigini belirtir. Aksoy'a gore Tercuman'in bu girisimi de sonugsuz kalacaktir.152 
Aksoy, daha sonra Yasayan Turkgemiz hareketi ile ilgili yazilanni, kisilere yonelik elestiriye 
donusturerek Turk Dili dergisinde surdurecektir.153 Emin Ozdemir de Tercuman gazetesinde yazilan 
yayimlananlan "unvanh dil gericileri" olarak adlandirmaktaydi.154 Mustafa Canpolat, "Yasayan 
Turkgemiz" sayfasinda karsi dusuncelere yer verilmemesini elestiriyor, yanlis turetildigi belirtilen 
sozlerin Turkgenin kurallanna uygun oldugunu yaziyordu.155 

SiSAV Toplantisi 

Bu arada, toplumda yasanan kargasanin ig savas tehlikesine donusmesi uzerine ordu, 12 EEylul 
1980 tarihinde ulkenin yonetimine el koymustur. 12 EEylul harekatmin hemen ardindan, sadece ug 
buguk ay sonra, 26 Aralik 1980 tarihinde bir baska toplantida dil konusu ele ahnir. Kuruculan arasmda 
Prof. Dr. Orhan Aldikagti, Prof. Dr. Yilmaz Altug, Prof. Dr. Fahir Armaoglu, General Kemal Atalay, 
Cihat Baban, Amiral Sezai Orkunt, Nazh llicak, Namik Kemal §enturk, Prof. Dr. Memduh Yasa gibi 
kisilerin bulundugu SiyasT ve Sosyal Arastirmalar Vakfi (SiSAV), istanbul'da Tarabya Otelinde Turk 
Dili Semineri duzenler. Toplantinin agis konusmasini yapan Prof. Dr. Muharrem Ergin, Turkiye'nin 
gozum bekleyen baslica meseleleri arasmda en onemli yeri dil davasinin isgal ettigini belirtir, Turkiye 
meselelerine gozum arandigi gunlerde dil davasinin uzerine onemle egilmek gerektigini vurgular. 
Prof. Dr. Ergin, dilde yasanan karmasayi sebep ve sonuglanyla ortaya koyduktan sonra gozum 
konusunda sunlan soyler: 

"Uydurmacilik cereyaninm millet hayatinda yarattigi tehlikeyi 12 Eylul'e gelinceye kadar ilgililere 
ve yetkililere yillarca ve yillarca bir turlu anlatmak mumkun olamamistir. 12 EEylul, dil davasinda akilci, 
ilimci ve Ataturkgu gozum igin simdi yeni bir umit kapisi olarak yukselmek istidadindadir. Devlet 
Baskani ilk defa nesiller arasindaki baglann gozulmemesine isaret buyurmustur. insallah Turk 
cemiyeti bu isaretin isiginda nihayet dil davasini dogru gozume baglamak imkanim bulur."156 Prof. 
Dr. Ergin, konusmasinin sonlannda gozum yolunu da gosterir. Dil konusunda gozume ulasmak igin bir 

68 



dil akademisi kurulmasini sahk verir.157 Toplantida Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, Ataturk'un Turk dili ile 
ilgili goru§leri ve dil alaninda yaptigi galismalar, Prof. Dr. Faruk K. Timurtas da yanlis turetilen sozleri 
elestiren konusmalar yaparlar. Prof. Dr. Timurtas da sozlerini dil akademisinin kurulmasinin sart 
oldugunu belirterek bitirir.158 

Toplantinin diger konusmacilan ise Dog. Dr. Ahmet B. Ercilasun, Prof. Dr. Erol Gungor'dur. 
Birinci gun sunulan bildirilerin ardindan yapilan tartismadan sonra bir panel duzenlenir. Bu panelde 
konusmaci olarak soz alan kisiler Vasfi Riza Zobu, Yildiz Kenter ve §ukran Gungor, Prof. Dr. Tahsin 
Banguoglu, Prof. Dr. Hasan Eren, Ahmet Kabakh, Ord. Prof. Dr. Fahrettin Kerim Gokay, Dog. Dr. 
Mertol Tulum'dur. Toplantinin sonunda soz alan Prof. Dr. Muharrem Ergin, bir degerlendirme 
konusmasi yapar ve su sozlerle konusmasim bitirir: 

"Turkiye bir uydurmacilik afeti karsisindadir... Bu uydurmacilik, temelde bir siyasT ve sosyal 
vak'adir. Tamamiyle ideolojinin eline gegmis bir hadiseden ibarettir... Bu hadisenin, bu vak'anin temel 
hedefi Turkgenin, dolayisiyla Turk milletinin gokertilmesidir... Kaybedilecek zaman kalmamistir. 12 
Eylul'un getirdigi mujdeler ikliminde Turk milletinin ve Turk devletinin artik bu davaya egilmesi zamani 
gelmistir. Bu egilmenin tek sekli de, bir akademi kurarak devletin Turk dili uzerinde kontrolunu 
saglamaktir."159 

Turk Dil Kurumu, bu toplantiya karsi goruslerini yine Turk Dili dergisinde yayimlanan yazilarla 
cevaplandinr.160 Kurum, 17-18 Ocak 1981 tarihlerinde Ankara'da bir toplanti duzenler. "Ataturk'un 
Yolunda Turk Dil Devrimi" adi verilen bu toplanti gergekte Ataturk'un 100. dogum yil donumu 
dolayisiyla duzenlenmistir. Toplantida okunan bildirilerde Ataturk'un dil konusundaki galismalan ve Dil 
Devrimi ele ahnmakla birlikte, Kuruma ve Kurumun galismalanna yonelik elestirilere cevap niteligini 
tasiyan bildirilerde vardir.1 61 

Dil tartismalan zamanla Kurumun yapisi uzerinde yogunlasmis, bir dil akademisi kurulmasi 
yonunde istekler dile getirilmistir. Turk Dil Kurumu'na yoneltilen elestiriler arasinda en fazla uzerinde 
durulan konular; kusaklar arasinda dilde kopukluk yaratildigi, tipki Osmanhca gibi halktan uzak ve 
kopuk biraydm dili olusturuldugu noktalanydi. 

Yeni Anayasa ve Turk Dil 

Kurumu'nda Yeni Donem 

Bu tartismalar surerken 1982 yilinda halk oyuyla kabul edilen Anayasa yururluge girer. 
Anayasa'nin 134. maddesi ile Turk Dil Kurumu ve Turk Tarih Kurumu, yeni kurulan Ataturk Kultur, Dil 
ve Tarih Yuksek Kurumu'na baglanmistir. 11 Agustos 1983 tarihinde kabul edilen 2876 sayili yasa ile 
de Turk Dil Kurumu ile diger bagli kuruluslann galisma esaslan belirlenir. 18.10.1983 tarihinde ResmT 
Gazete'de yayimlanan atama kararnamesiyle Prof. Dr. Hasan Eren, Turk Dil Kurumu'ndaki gorevine 
baslarken Kurum tarihinde de yeni bir donem baslamis oluyordu. 

69 



Kurumun yeni yapilanmasi gogunlukla Turkiye universitelerinde Turk dili ile ilgili alanlarda gorev 
yapan ogretim uyeleri arasindan segilen 40 bilim adamindan olusan Bilim Kurulu'na dayanmaktadir. 
Boylece, Ataturk'un 1936'da TBMM'de belirttigi gibi Kurumlann birer ulusal akademi durumuna 
gelmesi yolunda onemli bir adim atilmisti. Ancak, Kurumun bu yeni yapisi, ozellikle Kurumun eski 
yoneticileri ve uyelerince elestirilmistir. Turk Dil Kurumu, Turkgenin gelismesi ve zenginlesmesi 
ugrundaki gahsmalarim surdurmektedir. Kurum bu gahsmalarim Agiz Arastirmalan Bilim ve Uygulama 
Kolu, Dil Bilimi Bilim ve Uygulama Kolu, Gramer Bilim ve Uygulama Kolu, Kaynak Eserler Bilim ve 
Uygulama Kolu, Sozluk Bilim ve Uygulama Kolu, Terim Bilim ve Uygulama Kolu olmak uzere alti 
kolda gahsmalarim surdurmektedir. Son yillarda Turk dili ile ilgili bilimsel eserlerin yayimina agirhk 
veren TDK, terimler konusunda da yeni bir yol izlemeye baslamistir. Terim sozlukleri hazirlamak 
uzere ilgili bilim dahndaki bilim adamlanndan olusan on bes-yirmiser kisilik gahsma gruplan kurulmus, 
bu gahsma gruplannin hazirladigi terim sozlukleri yayimlanma yoluna gidilmistir. TDK yabanci sozlere 
karsihk bulma gahsmalarim da surdurmustur. 1993 yihnda baslayan gahsma ile iki kitaptan olusan 
Yabanci Kelimelere Karsihklar 1995 ve 1998'de yayimlanmistir. Bu kitaplarda 1000'e yakin yeni soz 
bulunmaktadir. Turk Dil Kurumu'nun onerdigi karsihklardan kimileri sunlardir: Fac-simile igin 
belgegeger, onun kisaltilmis sekli olan faks igin ise belgeg; promosyon igin ozendirme; viyaduk igin 
kopru yol; reyting igin degerlendirme; rantiye igin getirimci; anchorman karsihginda ana haber 
sunucusu; arboretum karsihginda agag parki; avans karsihginda ondelik; check-in karsihginda giris 
islemi; boarding card igin ugus karti vb... 



imladaki 'Gelgit'ler 

1928'deki Yazi Devrimi'nden sonra imladaki en siddetli tartismalar, Turk Dil Kurumu'nun 1983'te 
yasadigi yapi degisikliginden sonra 1985'te yayimladigi imla Kilavuzu ile baslamistir. 

Yeni Turk yazisinda soyleyis esas ahnarak soyleyise bagh bir imla duzeni kurulmustu. 1929'da 
yayimlanan imla Lugati, dilin butun ihtiyaglanni karsilayacak aynntilara sahip degildi. Bu eksikliklere 
ragmen yeni bir kilavuzun gikanlmasi igin 12 yil beklemek gerekecekti. Turk Dil Kurumu'nun yeni imla 
Kilavuzu 1941 yihnda yayimlamr. Bu kilavuz, gergekten de Turk imlasinin sorunlanna gozum getiren 
nitelikleri tasiyordu. 1929 yilindaki imla Lugati'ndeki pek gok imla kurah 1941 yilindaki imla 
Kilavuzu'nda da korunmustu. Boylece imla kurallannin gogu, 1965 yihnda yayimlanacak kilavuza 
kadar hig degismeden korunmus ve imlada bir gelenek saglanmisti. Ancak, Kurumun 1965'te 
yayimladigi ve birinci baski oldugunu belirttigi Yeni imla Kilavuzu, 36 yilda geleneklesmis imlayi 
degistirmistir. 1965'e kadar duzeltme imi ile yazilan lastik, klasik, plan, Latin gibi sozlerden duzeltme 
imi kaldinlmis, 1965'e kadar ayn yazilan baba tathsi, mine gigegi, salkim sogut gibi sozler, 36 yil 
sonra birlestirilmistir. 1965'e kadar arabasiyle, ordusiyle bigiminde yazilan sozler, 1965 kilavuzunda 
arabasiyla, ordusuyla bigimine gevrilmistir. Turk Dil Kurumu, 1970'te yayimladigi kilavuzda da latif, 
telaffuz gibi dogu kokenli sozlerden duzeltme imini kaldirmistir. 1970 kilavuzunda arabasiyle bigimi 
dogru kabul edilmistir. 1977'de yayimlanan kilavuzda da tekrar 1965 kilavuzuna donulecek ve 

70 



arabasiyla bigimi kullanilacaktir. Kurumu, 48 yildir hig dokunmadigi nispet i'sindeki duzeltme imini ise 
1977'deki kilavuzda kaldirmistir.162 Bu arada imla Kilavuzu, Yazim Kilavuzu'na gevrilmistir. 

1965'teki kilavuzla baslayan birlesik sozleri bitisik yazma uygulamasi, getirilen kurallann 
sinirlannin iyi gizilememis olmasi yuzunden neredeyse butun birlesik sozlerin, soz obeklerinin bitisik 
yazilmasi egilimini artirmisti. Tek bir varhgi, tek bir kavrami karsiladigi gerekgesiyle iki, ug sozden 
olusan birlesik sozlerin sayisi giderek artmistir. Herhangi bir soz obeginin bitisik yazilmasi, benzer 
diger soz obeklerinin de bitisik yazilmasi gibi bir dusunceyi ortaya gikarmisti: Reklamveren, 
parlamentolararasi, dulavratotugiller, karpuzgekirdegi gibi Turkgenin bigim bilgisi ozelliklerine aykin 
yazihslar gorulmeye baslanmisti. 

1982 Anayasasi'yla yeni bir yapiya kavusan Turk Dil Kurumu, imladaki bu degisiklikler 
karsisinda 1985'te yeni bir imla Kilavuzu yayimlar. Bu kilavuz, aslinda bir tepki kilavuzudur; 1965'e 
kadar yerlesmis kurallan sarsan ve 1980'lerin baslanna kadar imlada gelgit yasatan uygulamalara 
karsi istikrarsizhga bir gozum arayisidir. Bu kilavuzda ozellikle birlesik sozlerin yazilisi buyuk 
tartismalar yaratir. Her seye ragmen bitisik yazilisi bir gelenek haline gelmis olan ilkokul, bugun gibi 
sozlerin 1985 kilavuzunda ayn yazilmasi, imlada yeni bir sarsinti yaratmistir. TDK'nin eski yoneticileri 
ve uyeleri, yeni yonetimin imlada yerlesmis kurallan sarstigini, imlada karmasa yarattigi dusuncesiyle 
yeni TDKyi suglayacaklardir. Tartismalar bitmeyince gozum de bulunamamistir. Kurumun imla 
Kilavuzu'na alternatif olmak uzere degisik kilavuzlar yayimlanmis, resmT ve ozel kuruluslann 
tabelalannda farkh yazihslar gorulmeye baslanmistir. Butun bu tartismalardan sonra Kurum, 1996'da 
yayimladigi imla Kilavuzu'nda elestirileri goz onune alarak, imlada geleneklesmis olani benimseme 
ilkesinden yola gikarak birtakim degisikliklere gitmistir. 1996 kilavuzunu bir kere daha gozden gegiren 
Turk Dil Kurumu, 2000 yihnda yayimladigi imla Kilavuzu'nda ise, geleneklesmis imlamn kabul 
gordugu bigimleri benimsemistir. Bu durum onsozde soyle belirtilir: "Maalesef 1965'te degisiklikler 
baslamis ve imlamizdaki istikrar bozulmustur. Kurumun istikrarsizhga gozum aramasi ve 1985'te 
gozumunu kamuoyuna sunmasi gok normaldi. Elbette bu gozum teklifine karsi da elestiriler olacakti 
ve oldu. Ancak tartismalann ardi arkasi kesilmedigi gibi imlamizdaki istikrar da bir turlu saglanamadi. 
Butun bunlan goz onunde bulunduran Turk Dil Kurumu, yeni baski igin imla Kilavuzu'nu tekrar gozden 
gegirmeye karar verdi."163 Turk Dil Kurumu'nun 1996'da yayimladigi ve 2000'de daha da gelistirdigi 
imla Kilavuzu, orta yolu tutturan ve imlada geleneklesmis olanda birlesen bir kilavuz niteligindedir. 

Turkgenin Bugunku Gorunumu 

Turkge, bugun Turk dil ailesinin en fazla konusucuya sahip kollarmdan biridir. Yaklasik 70 
milyon kisinin konustugu Turkiye Turkgesi, sadece Turkiye Cumhuriyeti sinirlan igerisinde degil, 
Balkanlar'da yasayan ve galismak uzere Avrupa'ya, Amerika'ya, Avustralya'ya ve dunyanin diger 
bolgelerine giden yurttaslanmiz sayesinde gok genis bir alanda konusulan ve yazilan dillerdendir. 
1980'lerin ortalannda UNESCO hazirladigi bir raporda Turkgenin konusucu bakimindan dunyanin 
besinci buyuk dili oldugunu agiklamisti. Hig kuskusuz, bu raporu hazirlayanlar Turk dilinin butun 
kollanni, yani dil ve lehgelerini, bir butun olarak kabul ederek bu sonuca ulasmislardi. Kesin nufus 

71 



sayimi sonuglanna dayanmasa da Turk dilinin gesitli kollanni konusan 200 milyonu askin insan 
bulundugu sanilmaktadir. Ancak UNESCO, daha sonraki yillarda hazirladigi raporlarda Turk dil 
ailesini bir butun kabul etmeyerek, her Turk lehgesini siralamada ayn ayn degerlendirdi. Boylece Turk 
dilinin siralamadaki yeri degisti. Bu durum gergegi degistiremez. Yaklasik 12 milyon km2'lik bir 
alanda, Turk dilinin birbirine uzak veya yakin lehgeleri konusulmakta, yazi dili olarak kullanilmaktadir. 
Bunlar igerisinde Turkiye Turkgesi, guncel birtakim sorunlanna karsihk; kultur, sanat, edebiyat ve bilim 
dilidir. Herhangi bir dilde yazilmis bir romanm Turkgeye gevirisi yapilabiliyorsa, felsefe eserleri 
Turkgeye gevrilebiliyorsa, Turk yazarlannin eserleri yabanci dillere gevrilebiliyorsa; Turkge bir kultur, 
sanat ve edebiyat dilidir. Bilim eserlerinin yazilabildigi, gevrilebildigi, yeni terimlerin turetilebildigi ve 
her asamada ogretimin yapilabildigi Turkge, bir bilim dilidir. Turkgenin bilim dili olmadigi, olamayacagi 
konusundaki sozler bir iddiadan ote gidemez. 

Bunlara ragmen Turkgenin guncel sorunlan yok denemez. Turkgenin guncel sorunlarmin 
basinda yabanci kaynakh sozler gelmektedir. Turkgemize son yillarda Bati dillerinden, ozellikle de 
hgilizceden, bir soz akini oldugu gergektir. Sozlerin bir bolumu teknolojiyle birlikte geldi. Yeni bulunan 
ve yeni uretilen aletler, ulkemize gelirken adini da birlikte getiriyordu: air-conditioner, disket, faks, 
kamera, kompakt disk, monitor, printer, radyo, televizyon, tubeless, video, walkman... Dilimizin dogal 
gelismesi igerisinde bu aletlerin gok az bir kismina karsihk bulunabilmisti: buzdolabi, bilgisayar, derin 
dondurucu vb... Buna karsihk yabanci kaynakh sozlerin dilimize girisi her gegen gun biraz daha 
artiyordu. Yeni bulunan ve uretilen aletlerin adlan girmekle kalmadi, bu aletlerin gesitli ozellikleri, 
pargalan, kullanicilan ile ilgili sozler de dilimize girmeye basladi, hatta bu sozlerden fiiller turetildi: air- 
conditoned araba, kaset, diskjokey (kisaltilmasi de je olarak degil, ingilizcedeki bigimiyle soylendi: 
dicey), videojokey (ve je degil, vicey bigiminde soylendi), fakslamak, hardware, software, zapping, 
zaplamak, zoomlamak... 

Kisa bir sure igerisinde yabanci kaynakh soz kullanmak bir ozenti halini aldi. Gunluk hayatta, 
garsida, pazarda, radyoda, televizyonda, basinda, okulda, sporda kisacasi her yerde yabanci 
kaynakh sozler artik bilingsizce kullanihyordu. Yabanci kaynakh sozlerin bir kisminin dilimizde 
karsihgi yoktu, bunlara karsihk aranmadan bu sozler oldugu gibi kullamlmaya baslandi: klip, 
promosyon, jakobenizm, kampus, karizma, efekt, ekstre, ergonomi, hit, talk sovcu... 

Bunlan, dilimizde karsihgi olan sozler yerine yabanci kaynakh sozleri kullanma ahskanhgi takip 
etti: Turkgede donusum, degisim, kabuk degistirme gibi guzel sozler dururken transformasyon; 
uzlasma varken konsensus; ugleme varken hat-trick; engel varken handikap; gerginlik dururken stres; 
duzeltme, yenileme gibi ince anlam ozelliklerine sahip sozler varken revizyon; teshir salonu gibi artik 
Turkgelesmis, sergi, sergi evi gibi tamamen Turkge sozler dururken show room; gosteri dururken 
show gibi yabanci kaynakh sozler yayginhk kazandi. 

Yabanci kaynakh sozler, bilen bilmeyen tarafindan kullanihrken bazen sozlere yanhs anlamlar 
da yuklenmektedir. Sirf yabanci kaynakh soz kullanacagim diye okur-yazar kisilerimiz bile kimi zaman 

yanhs soz kullanmaktadir. Fransizca porte (portee), "bir is igin gereken para tutan" anlamindadir. 

72 



Dilimizde bu sozcugun karsiligi olarak deger vardir. Pek gok kisi "Bu isin mali portresi gok yuksek." 
diyerek porte yerine yanhslikla portre'yi kullanir. Oysa portre "bir kisinin yagli boya resmi veya 
fotografi" anlamindadir. Bu yanlis kullamsta anlatim bozuklugu vardir. 

Yabanci kaynakli sozlerin imlasinda ve soyleyisinde birlik bulunmamaktadir. Kimileri 
simpozyum, transformeysin, leyzir, maykro derken, kimileri de sempozyum, transformasyon, lazer, 
mikro demektedir. Bu durum da dilde bir karmasa meydana getirmektedir. 

Yabanci dillerdeki sozleri oldugu gibi geviri yoluyla Turkgeye aktarmak ve kullanmak da bir 
baska anlam bozuklugudur. Uzgunum, korkanm, banyo almak, dus almak, gay almak, yemege almak, 
arti (aynca, Nave olarak, ustelik anlamlannda), bekleme yapmak gibi sozler Turkge olsa da kullamlis 
yerleri ve sekilleri Turkgenin mantigina aykin oldugu igin birer anlatim bozuklugudur. Gule gule-Allaha 
ismarladik-Hosga kahn-Saghcakla kalin yerine kullanilan baybay, gaav, guus gibi sozler Turkge 
degildir. Son zamanlarda unlemlerin bile degistigi goruluyor: Hayret verici bir durum karsisinda vaouv 
diye seslenis yayginlasti. 

Yabanci kaynakli sozlerin Turkgenin soz varhgina olumsuz etkisinin yam sira bir baska tehlike 
de tamlamalarda gorulen etkilenmedir. Bu, Turkgenin yapisim bozan ve yabanci kaynakli sozlerin 
girisinden daha buyuk tehlike olusturan bir olumsuzluktur. Derman Eczahanesi yerine Eczahane 
Derman, Divan Oteli yerine Otel Divan bigimindeki tamlamalar Turkgenin soz dizimi ozelliklerine 
aykindir. Osmanh Turkgesi doneminde yabanci tamlamalar kullanmakla sugladigimiz atalanmiz gibi 
biz de yine yabanci kaynakli tamlamalar kullaniyoruz. Sehr-i Stanbul tamlamasi ile Eczahane 
Derman, Hotel Divan tamlamalan arasinda yapi bakimindan higbir fark yoktur. Sadece koken 
bakimindan fark vardir: Sehr-i Stanbul Farsga tamlamadir ve istanbul sehri demektir. Derman 
Eczanesi ve Divan Oteli bigiminde Turkge tamlama kurmak varken simdi de Bati dillerinin etkisiyle 
tamlama kuruyoruz. Tamlamalardaki bozulma bununla da sinirh degil. Turkge tamlamalarda da 
bozulmalar goruluyor. Qocuk ceketi demek yerine gocuk ceket, erkek pantolonu demek yerine erkek 
pantolon demek de soz diziminde bozulmaya yol agiyor. Birer isim tamlamasi olan bu bigimleri sifat 
tamlamasina donusturmek adeta ceketin, pantolonun cinsiyeti oldugu izlenimini veriyor. 

TicarT kuruluslann unvanlannda, isimlerinde, tabelalannda, reklamlannda yabanci kokenli soz 
kullanmasi da son yillarda hiz kazandi. Turkgeye karsi kayitsizhk, is adamlanni ve esnafi da etkiledi. 
Carsilarda yabanci kaynakli ad kullanan magazalann sayisi giderek artmakta. Caddede yururken 
magaza adlanna bakan kisi, Turkiye'de mi yabanci bir ulkede mi oldugunu anlayamiyor. Yabanci bir 
marka adi tasimayan magazalanmiz da yabanci adlan kullaniyorlar. Son gunlerde is yeri adlannda bir 
baska olumsuzluk dikkat gekiyor. Kimi is yerleri Turkge ad tasimalanna ragmen bu adlann yazis 
sekilleri Turkgeye uygun degildir: Kitapchi, Shalgam, Yemish, Kebabchi, Derichi, Otel Taxim... 

imladaki Sorunlar 



73 



Turkgenin gunumuzdeki bir diger sorunu da imla ile ilgilidir. imlada ne yazik ki tarn anlamiyla 
birlik saglanamamistir. Bugun bile imlada farkli tutumlar gorulebilmektedir. Ozellikle birlesik sozlerin 
yazihsi konusunda tartismalar hala surmektedir. Hangi birlesik sozlerin veya soz obeklerinin bitisik 
yazilacagi, hangilerinin ayn yazilacagi konusunda bir ittifak yoktur. Qesitli meslek birliklerinin veya 
kuruluslannin mensuplan igin yapilan konaklama kuruluslannin adlannin yazihsmda bile birlik 
bulunmamaktadir. Bir ilde Polis Evi, Ogretmen Evi, Hakim Evi gibi yazilislarm, bir baska ilde Polisevi, 
Ogretmenevi, Hakimevi bigiminde bitisik olarak yazildigi gorulmektedir. Ayni ildeki kuruluslar arasinda 
bile birlik bulunmamaktadir. 

imladaki bu tartismalann soz varhgina yeni sozlerin katilmasina yaran da olmustur. Ornegin, 
bitisik yazilan bugun ('zamanimizda, gunumuzde' anlaminda) sozunun yam sira bir de ayn yazilmasi 
gereken bu gun (bu gece, bu aksam, bu sabah gibi) soz obegi de oldugu, bitisik yazilan uluslararasi 
veya milletlerarasi sozlerinin yam sira uluslar arasi veya milletler arasi olarak ayn yazilan soz obekleri 
oldugu gibi. Bir ornek cumle: Uluslararasi spor karsilasmalan uluslar arasmdaki iliskileri gelistirir. 

Ancak, uluslararasi sozunu ornek alarak sehirlerarasi, ortaokullararasi, liselerarasi, 
parlamentolararasi gibi yazilislarm da bitisik yazilmasi, neredeyse arasi sozunun birlikte kullamldigi 
her soz obeginin bitisik yazilmasi gibi bir kurala baglanmasi da yanhstir. 

Bati kaynakh sozlerde duzeltme iminin kullamlisi konusundaki aynhgin da uzerinde durulmasi 
gerekir. Klasik, plan gibi sozlerde ince okunusu gostermek uzere duzeltme imine gerek vardir. Son 
yillarda kar, hala gibi Dogu kokenli sozlerin yazihsmda duzeltme iminin kullanimimn yayginlastigi 
gorulmektedir. 

imlada farkli tutumlann giderek azaldigi gorulmektedir. Dilcilerin, dil bilimcilerin, gazetecilerin, 
yazarlann, duzeltmenlerin katilacagi genis kapsamh bir toplantiyla yazihsla ilgili sorunlar tartisilarak 
imladaki butun ayriliklann giderilebilecegi gorusu, agirhk kazanmaktadir. 

Soz Varligi 

1944'te yayimlanan Turkge Sozluk'un birinci baskisindaki 15.000 soz varligi, 1998'de 
yayimlanan Turkge Sozluk'un dokuzuncu baskismda 75.000'e ulasmistir. Bolge agizlannda canh biri 
bigimde yasamakta olan yerel sozlerin yer aldigi Derleme Sozlugu'ndeki sozlerle birlikte gunumuz 
Turkgesinin soz varligi neredeyse 200.000'e yaklasmistir. Bolge agizlanndaki yerel sozlerin, yeni 
kavramlara karsihklar turetmede yararh olabilecegi de bilinmektedir. Bilim ve teknolojideki ilerleme ile 
turetilecek yeni sozler ve terimler sayesinde Turkgenin soz varligi daha da artacaktir. Ancak, bu soz 
varhgindan yeterince yararlandigimiz soylenemez. Gundelik hayatta 400-500, hatta 200-300 soz 
kullanan sokaktaki insana karsihk, aydinlann, gazetecilerin, yazarlann soz varligi da ne yazik ki 
zengin degildir. Ozellikle radyo, televizyon kuruluslannda program hazirlayan ve sunan kisilerin soz 
varligimn da son derece simrh oldugu ortaya konulmustur. Turk Dil Kurumu'nun RTUK igin yaptigi bir 
arastirmaya gore 1999 yihnda ug buyuk televizyon kanalindaki 9 ayhk haber programlannda 

74 



kullanilan sozlerin dokumu yapilmis ve yaklasik 4.000 sozun kullanildigi belirlenmistir. Bu soz varhgi 
zengin gorulebilir. Ancak 4.000 soz, kullanim sikhklanna gore degerlendirildiginde en fazla kullanilan 
100 sozun 4.000 soz varhgi igerisindeki oraninin %49 oldugu gorulmustur. Bu oran gergekten gok 
dusundurucudur. 100 soz, %49 kullanim sikhgina sahip iken 3.900 soz %51 kullanim sikhgma 
sahiptir. 3.900 soz igerisindeki pek gok sozun de ancak birer defa kullanildigini belirtmek gerekir. Bu 
durum, Turkgenin soz varhgindan yeteri kadaryararlanamadigimizi gostermektedir. 

Bilisim Turkgesi 

Bilisim teknolojilerinin yayginlasmasiyla, Turkge de bu teknolojiden etkilenmeye basladi. 
Gundelik hayatta kullanilan bilisim teknolojilerinin terimleri de Turkgeye giriyor, dile yerlesiyor. Bilisim 
teknolojisinde uretici olmayan hemen hertoplumda bu sorun yasaniyor. 

Bilisim terimlerinin ingilizceden dilimize oldugu gibi girmesi, Turkgenin son yillarda yasadigi 
sorunun bir baska boyutudur. Bu akis, Turkgeyi soz varhginin yam sira ses bilgisi, sekil bilgisi ve soz 
dizimi ozellikleri agisindan da kotu olarak etkiledi. Bilgisayar teknolojisi alaninda galisanlar, gonullu 
kuruluslar Turkge konusunda gok buyuk bir duyarhhk gostererek terimlere Turkge karsihklar 
bulmuslardi. Bugun kullanilan bilgisayar, yazilim, donanim, bilgi islem, bellek, yazici, surum gibi 
Turkge kokenli terimler bu gabalann sonucunda Turkgeye kazandinldi. Bu terimlerin gogunu Prof. Dr. 
Aydin Koksal'a ve galisma arkadaslanna borgluyuz. Ancak, teknolojinin hizh gelismesi yogun birterim 
akinini da gundeme getirdi. Artik karsihk bulunmasi gereken terim oyle bes on ile sinirh degil. Bilisim 
teknolojilerinin son derece hizh gelismesi, teknolojiye her gegen gun yuzlerce yeni terim eklenmesi 
karsisinda bu gabalar ne yazik ki etkili olmamaya basladi. Karsihk bulunmasi gereken terim sayisi 
artik binlerle ifade ediliyordu. Bir terime karsihk bulmak, onu benimsemek, benimsetmek ve onun 
yayilmasini saglamak aylar, yillar ahrken ingilizce binlerce terim elini kolunu sallayarak Turkgeye 
giriyor ve ne yazik ki pek gok kisi bu durumu yadirgamiyor, yabanci kokenli terimi oldugu gibi kabul 
ediyor. 

Bugunku bilgisayarlarm atasi sayilan ve buyuklugu bir odayi kaplayan ilk bilgisayann 1960'h 
yillarda ulkemize gelmesiyle dilimiz elektronikbeyin sozuyle tanismisti. Kisisel bilgisayarlar 
yayginlasana dek Turkgeye bilgisayarlarla ilgili pek fazla soz girmedi. Ancak, kisisel bilgisayarlar, 
internet, cep telefonlan yayginlastiktan sonra gok fazla terimle, sozle karsi karsiya kahndi. 
Baslangigta disk, disket, monitor, klavye gibi birkag sozle sinirh olan etkilenme, bilisim teknolojisinin 
gelismesi ve yayginlasmasiyla artti. 

Bilgisayar dergilerinde oncelikle dikkati geken, ingilizce kokenli terimlerin, sozlerin olur olmaz 
her yerde kullanilmasidir. Bu terimlerden ve sozlerden kimilerinin Turkge karsihgi bulunmasina 
ragmen yabanci kokenli olanlann tercih edilmesi dikkat gekicidir. Kimi terimlere gok kolay Turkge 
karsihk bulunabilecekken kolaya kagarak ingilizcesinin kullanilmasi, yabancilasmayi daha da 
artirmaktadir. ingilizce terimler gerek tarn bigimleriyle gerek kisaltmalanyla oldugu gibi Turkgede 
kullamlmaktadir: Compact disk ve kisaltmasi CD, Digital Versatile Disk kisaltmasi DVD, modem, 

75 



script, webcam, overclock, jumper vesaire... Bu arada bazi terimlerin Turkge ekler veya yardimci fiiller 
aracihgiyla fiillestirildigi de goruluyor: download etmek, overclock yapmak, hacklemek, enterlemek 
veya enter'lamak, konfigure etmek, banlamak, banlanmak, wapma, waptim... 

Turkgede bulunan veya sonradan turetilen sozler ve terimler yerine de yabanci terimler, sozler 
yegleniyor: printer 'y azicl '; Multimedya 'goklu ortam'; Cip-chip 'y° n 9 a '; mouse 'fare'; speaker 
'hoparlor', save etmek 'kaydetmek'... 

Terimlerin kisaltmalan da uzerinde durulmasi gereken bir baska konu. Harfleri Turkge 
okunuslanyla degil de ingilizcedeki okunuslanyla kullanmak bilisim dunyasinda da yayilmaya basladi. 
Soz gelisi, Uninterruptable Power Supply kisaltmasi olan UPS daha yaygin kullaniliyor. Turkge 
karsihgi olan Kesintisiz Gug Kaynagi uzun bigimiyle yaygin olarak kullanildigi halde kisaltmasi KGK 
yerine UPS daha yaygin olarak kullaniliyor. Dilde yayginhk onemlidir. Kisaltmalar merami daha iyi 
anlatiyorsa o kullanilabilir. Burada benim uzerinde durmak istedigim konu, kisaltmalardaki harflerin 
Turkge adlannm kullanilmasi geregi. Yu-pi-es yerine u-pe-se denilmesi daha dogru, gunku 
kisaltmalardaki harflerin adlan Turkgede bellidir. ingilizce bilmeyen ve bilgisayardan fazla anlamayan 
pek gok kisi de bu kisaltmalan bir kelime olarak algihyor. ingilizce harf adlan yayginlastikga bu 
kullamm baska alanlara da gegiyor. 

Yazida kullanilan kimi isaretlerin bilisim dunyasinda ingilizce adlannm kullanildigi da goruluyor. 
Ornegin, yillardir bolu veya taksim dedigimiz isaretin adi bir anda slash oldu. Ag sayfasi veya 
elektronik mektup adreslerinde kullanilan nokta isaretine de dot (soylenisi dat) denildigi duyuluyor: 
dabilyu dabilyu dabilyu dat kom dat ti ar sles 

Yabanci terimlerin ve sozlerin aldigi ekler yabanci okunuslarla birlesince ilging bigimler ortaya 
gikiyor: server'iniz, printer'da, patch'ler: 

Bilisim terimleri uzerine gerek Turkiye Bilisim Dernegi, Turkiye Bilisim Vakfi, gerek Turk Dil 
Kurumu, gerek gonullu kuruluslar ve kisiler gok ciddT ve etkili gesitli gahsmalar yurutmektedir. Bilisim 
terimleri ve diger bilim terimleri ile ilgili gahsmalar, Turkgenin bir bilim dili olarak daha da gelismesini 
ve zenginlesmesini saglayacaktir. 

Sonug 

Turk yazi dilinin tarihgesini verdigimiz ve Turkiye Cumhuriyeti'nde Turkgenin gelisimini, genel 
gorunumu ele aldigimiz bu yazimizda gorulecegi gibi, Turkge en buyuk gelismeyi, sadelesmeyi ve 
zenginlesmeyi son yetmis yilda yasamistir. Yetmis yilhk bu donemde Turkgenin gelismesinde Dil 
Devrimi'nin ve Turk Dil Kurumunun onemli bir yeri vardir. Gerek Tanzimat Donemi'nde, gerek Servet-i 
Funun Donemi'nde, gerek MilIT Edebiyat Donemi'nde yapilan dil tartismalan Turkiye Cumhuriyetinin 
kurulusundan sonra da surmustur. Ancak, bu tartismalar Ataturk'un dil konusundaki en buyuk atihmi 
yapmasina zemin hazirlamistir. Hig kuskusuz, gerek yazi konusunda, gerek dil konusunda en etkili, 
en kararh ve sonug ahci adimlan Ataturk atmistir. 

76 



Alfabe konusundaki tartismalar, bugun artik tamamen sona ermistir. Yeni Turk yazismin 
Turkgeyi karsilamadaki mukemmelligi konusunda tereddut yoktur.164 Ustelik butun Turk dunyasinda 
ortak alfabe olarak Latin kokenli yeni Turk alfabesinin kullanilmasi konusunda Turk kamuoyunda 
dusunce birligi de olusmustur. 

Turkgenin sadelesmesi konusu da zaman iginde gesitli tartismalardan sonra durulmus ve dil 
dogal gelisimi igerisinde Turk Dil Kurumu'nun da bilimsel gahsmalanyla gelisimini surdurmustur. 
Bugun artik asin ozlestirmeciligin, daha dogru bir soyleyisle tasfiyeciligin Turkgeye yarar 
saglamayacagi anlasilmistir. Dilde zorlama olamayacagi, dilde yasayan higbir sozun zorla dilden 
atilamayacagi veya yasaklanamayacagi artik herkesge anlasilmistir. 

Kuresellesmenin getirdigi bir olumsuzluk olarak Turkgedeki bati kokenli sozlerin gogunlugunun 
ve yogunlugunun artmasinm getirdigi olumsuzluklar, dildeki kirlenme ve bu yabancilasmaya karsi 
mucadele edilmesi dusuncesi, hemen her dilcinin ortak gorusudur. Ortak noktalarda bulusmak ve 
anlasmak, tartismalan sona erdirecegi gibi, olusacak anlasma zemini, dildeki diger gorus aynliklannin 
da zamanla ortadan kaldinlmasini saglayacaktir. 

1 Prof. Dr. Muharrem Ergin, Turk Dil Bilgisi, istanbul, 2000, s. 13; Prof. Dr. Dogan Aksan, 
Turkgenin Gucu, Ankara, 1987, s. 45. 

2 Osman Nedim Tuna, Sumer ve Turk Dillerinin TarihT ilgisi ile Turk Dilinin Yasi Meselesi, 
TDK yayini, Ankara, 1997. 

3 Turk Dil Kurumunun yayimladigi Turkge Sozluk'un 8. baskisina yazdigi on sozde Hasan 
Eren, Turkgenin baska dillere verdigi sozlerle ilgili olarak ilgi gekici ornekler vermistir. Bk. TDK, Turkge 
Sozluk, Yeni (8.) Baski, Ankara, 1988, s. XXII-XXV. 

4 Tamami 5703 beyit olan eserin 351. beytinde gevirinin bastan bin beytinin Hoca Mesut'un 
yegeni izzettin Ahmet tarafindan yapildigi belirtilmektedir. Bk. Cem Dilgin (Hzl.), Hoca Mes'ud bin 
Ahmed, Suheyl u Nev-bahar (hceleme-Metin-Sozluk), Ataturk Kultur Merkezi yayini, Ankara, 1991, s. 
218. 

5 Dilgin, a.g.e., s. 573-574. 

6 Dilgin, a.g.e., s. 216. 

7 Kemal Yavuz (Hzl.), Asik Pasa, GarTb-name 1/1, Turk Dil Kurumu yayini, Ankara, 2000, s. 
XXXV. 

8 Yavuz, a.g.e., gos. yer. 

9 Agah Sirn Levend, Turk Dilinde Gelisme ve Sadelesme Evreleri, 3. Baski, Turk Dil 
Kurumu yayini, Ankara, 1972, s. 9. 

77 



10 Fuat Koprulu, Divan-i TurkT-i Basit ve Mill? Edebiyat Cereyanimn ilk Mube§§irleri, istanbul, 
1928; Levend, a.g.e., s. 76. 

1 1 Prof. Dr. Mine Mengi, MesThT DTvani, Ataturk Kultur Merkezi yayini, Ankara, 1 995, s. 231 . 

1 2 Levend, a.g.e., s. 1 67-1 68. 

13 Hasan Eren, "Turkoloji", Turk Ansiklopedisi, C. 32, MEB Basimevi, Ankara, 1983, s. 435. 

14 Karal(1994), a.g.e., s. 70. 

15 Enver Ziya Karal, "Tanzimat'tan Sonra Turk Dili Sorunu", Tanzimat'tan Cumhuriyet'e 
Turkiye Ansiklopedisi, C. 2, iletisim yayinlan, istanbul, 1985, s. 314. 

16 Levend, a.g.e., ss. 113-114. 

17 Levend, a.g.e., s. 120. 

18 Yusuf Akgura, Turkguluk, Turkgulugun TarihT Gelisimi, Turk Kultur yayini, istanbul, 1978, 
s. 49. 

19 Enver Ziya Karal, "Osmanh Tarihinde Turk Dili Sorunu (Tarih Agisindan Bir Agiklama", 
Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge, Turk Tarih Kurumu Yayini, 2. Baski, Ankara, 1994, s. 56. 

20 Levend, a.g.e., s. 115. 

21 Mustafa Celalettin Pasa, Les Turcs Anciens et Modernes, Constantinople, 1869, ss. 230- 
280'den aktaran Karal (1994), a.g.e., s. 67. 

22 Levend, a.g.e., s. 134. 

23 Bilal N. Simsir, Turk Yazi Devrimi, Turk Tarih Kurumu yayini, Ankara, 1992, ss. 20-21. 

24 Simsir, a.g.e., s. 22. 

25 §imsir, a.g.e., s. 23. 

26 Prof. Dr. Suna Kili, Turk Anayasalan, Tekin Yayin Evi, 2. Baski, istanbul, 1 982, s. 1 1 . 

27 Kili, a.g.e., s. 18. 

28 "Dort seneden sonra icra olunacak intihaplarda mebus olmak igin Turkge okumak ve 
mumkun mertebe yazmak dahi sart olacaktir." Kili, a.g.e. s. 18. 

29 Karal (1994), a.g.e., s. 61. 

78 



30 Levend, a.g.e., s. 135. 

31 Karal(1994), a.g.e., s. 62. 

32 Karal (1994), a.g.e., s. 69. 

33 Levend, a.g.e., ss. 180-182. 

34 Bu konuda daha fazla bilgi igin bk. Levend, a.g.e., ss. 231-240. 

35 Ziya Gokalp, Turkgulugun Esaslan, 5. Baski, Varhk Yayinevi, istanbul, 1963, ss. 89-90. 

36 Uriel Heyd, Langua.g.e Reform in Modern Turkey, The Israel Oriental Society, Jerusalem, 
1954, s. 14. 

37 Gokalp, a.g.e., s. 81. 

38 Levend, a.g.e., s. 264. 

39 Ahmet Kabakh, Turk Edebiyati, Turk Edebiyati Vakfi yayini, C. 3, istanbul, 1990, s. 247. 

40 Akgura, a.g.e., ss. 84-85. 

41 Akgura, a.g.e., s. 86. 

42 Karal (1994), a.g.e., s. 78. 

43 K. Akyuz, "Turk Dernegi", Turk Ansiklopedisi, Devlet Kitaplan, C. XXXII, Ankara, 1983, s. 
69. 

44 Akgura, a.g.e., ss. 209-21 0. 

45 Karal (1994), a.g.e., ss. 81-82; Levend, a.g.e., 300. 

46 Levend, a.g.e., s. 301 . 

47 Prof. Dr. ismail Parlatir-Yard. Dog. Dr. Nurullah Cetin, Geng Kalemler Dergisi, Turk Dil 
Kurumu yayini, Ankara, 1999, ss. XXI-XXII. 

48 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 1. 

49 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 39. 

50 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 40. 



79 



51 Levend, a.g.e., s. 314. 

52 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 75. 

53 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 78. 

54 Parlatir-Cetin, a.g.e., s. 81. 

55 Heyd, a.g.e., s. 17. 

56 Levend, a.g.e., ss. 321-322. 

57 Parlatir-Cetin, a.g.e., ss. 171-177. 

58 Akgura, a.g.e., s. 213. 

59 Ziya Gokalp, Turklesmek islamlasmak Muasirlasmak, Ankara, 1963, s. 11. 

60 Gokalp, a.g.e., s. 13-14. 

61 Gokalp, Turkgulugun Esaslan, ss. 94-95. 

62 Ziya Gokalp, Yeni Hayat, Dogru Yol, Hazl. Mujgan Cunbur, Kultur Bakanligi yaymi, 
Ankara, 1976, s. 17-18. 

63 §imsir, a.g.e., s. 44. 

64 §imsir, a.g.e., ss. 47-48. 

65 S. Bulug, "Turkiyat Enstitusu", Turk Ansiklopedisi, Devlet Kitaplan, C. XXXII, Ankara, 
1983, s. 312. 

66 Prof. Dr. Osman Fikri Sertkaya, "Ataturk ve Turk Dili", Turk Dili dergisi, S. 599, Ankara, 
Kasim 2001, s. 549. 

67 Halil Berktay, "Tarih Cahsmalan", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, C. 9, iletisim 
Yayinlan, istanbul, s. 2462. 

68 Bu onerge ile ilgili haber Hakimiyeti Milliye gazetesinin 27 Agustos 1923 tarihli sayisinda 
yayimlanmistir. 

69 Levend, a.g.e., s. 391 . 

70 Yazi Devrimi ile ilgili bolumun yazihsinda Bilal N. §imsir'in adi gegen eserinin yam sira M. 
§akir Ulkutasir'in Ataturk ve Harf Devrimi (TDK yayim, Ankara, 1973) adh eserinden de 
yararlamlmistir. 

80 



71 1930'lann basinda neredeyse butun Turk halklan ayni yaziyi kullaniyordu. Bu durum 
devam etseydi belki de Sovyetlerdeki Turk halklannin birbirleriyle anlasmasi daha kolay olacakti. 
Ancak, Stalin'in 1930'larda baslattigi kiyim sirasinda Sovyetlerdeki Turk halklannin Latin yazisini 
kullanmalanna son verildi. Ne ilgingtir ki 1926 Baku Turkoloji Kongresi'nde Latin alfabesini savunan 
bilim adamlannin gogunun olum tarihi 1937'dir. Bunlar arasinda Turk soylu halklann bilim adamlarmin 
yam sira unlu Turkolog Samoylovig de vardi. Bu kiyim sirasinda Turk halklannin Kiril yazisini 
kullanmalanna karar verildi. 1937'de baslayan Kiril yazisina gegis uygulamasi 1940'h yillann 
baslannda tamamlandi. 

72 Simsir, a.g.e., s. 234 vd. 

73 Falih Rifki Atay, Qankaya-Ataturk'un dogumundan olumune kadar-, istanbul, 1969, s. 468. 

74 Afet inan, "Turk Dil Kurumu'nun Kurulusu Uzerine", Turk Dili, 6 (69), Haziran 1957, s. 478. 

75 Afet inan, a.g.m., s. 479. 

76 Rusen Esref, "T. D. T. C. Kuruldugundan ilk Kurultaya Kadar", Turk Dili Bulteni, S. 2, Eylul 
1933, s. 1. 

77 Rusen Esref, a.g.m. s. 2. 

78 Rusen Esref, a.g.m. s. 3. 

79 Afet inan, a.g.m. s. 479. 

80 Afet inan, a.g.m 6. 

81 Rusen Esref, a.g.m., s. 7. 

82 Atay, a.g.e., s. 475. 

83 T. D. T. C. Birinci Kurultaydan Sonra ilk Qahsmalar; Turk Dili, 5. 3, Temmuz 1933, 1-2. 

84 Nail Tan, Kurulusunun 70. Yil Donumunde Turk Dil Kurumu, Turk Dil Kurumu yayini, 
Ankara, 2001, s. 10. 

85 Tan, a.g.e., ss. 11-12. 

86 Tan, a.g.e., ss. 12-13. 

87 Heyd, a.g.e., s. 27. 



81 



88 Hasan Eren, "Sirga Koskte", Turk Dili Dergisi, 1990/1, TDK yayini, ss. 1-78; Hasan Eren, 
"Sirga Koskte II", Turk Dili Dergisi, 1992/11, TDK yayini, ss. 161-213; Hasan Eren, "Sirga Koskte III", 
Turk Dili Dergisi, 1993/11, TDK yayini, ss. 1-82. 

89 Tan, a.g.e., s. 16. 

90 TDTC, Osmanlicadan Turkgeye Soz Karsiliklan, istanbul, 1934, s. 10. 

91 TDTC, a.g.e., s. 114. 

92 Sertkaya, a.g.m., s. 550. 

93 Heyd, s. 62. 

94 Levend, a.g.e., s. 420. 

95 Avrupa dillerinden gegen sozlere takinilan yumusak tutumu Uriel Heyd, Langu a.g.e., 
Reform in Modern Turkey (s. 77) adh eserinde su sozlerle elestirecektir: "On the contrary, in some 
cases the Society deliberately increased the European vocabulary of modern Turkish. In the 'Cep 
Kilavuzu'a number of Arabic and Persian loan-words were replaced with words taken from Western 
languages. Examples are 'sekreter' for 'katib', 'direktor' for 'mudir', 'teori' for 'nazariye', and 'sembol' 
for 'timsal'. An authoritative explanation of this policy was given in 1935 by i. N. Dilmen, Secretary 
General of the Society. He stated that words like 'katib', 'mudir (mudur) ', etc. were relics of a bygone 
era. At a time when the Turks were adopting Occidental civilization in its entirety, the Western 
equivalents of such terms should be preferred. ". 

96 Levend, a.g.e., ss. 424-425. 

97 Tan, a.g.e., s. 45. 

98 Heyd, a.g.e., s. 32. 

99 TDAK, Osmanlicadan Turkgeye Cep Kilavuzu, istanbul, 1935, s. VII. 

100 Sertkaya, a.g.m., s. 553. 

101 Bk. 94. dipnot. 

102 Falih Rifki Atay, "Ataturk ve Ozlestirme", Dunya gazetesi, 17 Temmuz 1966. 

103 Atay, a.g.e., s. 475. 

104 Atay, gos. yer. 

105 Atay, a.g.e., s. 477. 

82 



106 Hikmet Bayur, "Ataturk ve Dil Devrimi", Dil Davasi, TDK yayini, Ankara, 1952. 

107 Tan, a.g.e., s. 46. 

108 Nairn Hazim Bey daha sonra Arapganin Turkgeyle kuruldugu dusiJncesini isleyen iki ciltlik 
eser yayimlayacaktir: Nairn Hazim Onat, Arapganin Turk Diliyle Kurulusu I, TDK yayini, istanbul, 
1944; Nairn Hazim Onat, Arapganin Turk Diliyle Kurulusu II, TDK yayini, istanbul, 1949. 

109 Falih Rifki Atay, "Hatira: Hukum Nasil Kurtuldu?", Dunya, 16. 5. 1965. 

1 1 Levend, a.g.e., s. 427. 

1 1 1 Prof. Dr. Zeynep Korkmaz, "Gunes-Dil Teorisi ve Yoneldigi Hedefler", Meydan dergisi, S. 
601-83, Ocak 1982, s. 23. 

112 Atay, a.g.e., s. 479. 

113 Etimoloji Morfoloji ve Fonetik Bakimindan Turk Dili: Notlar, Ulus Matbaasi, 1935. 

1 1 4 Korkmaz, a.g.m., s. 23-24. 

115 ibrahim Necmi Dilmen, Gunes Dil Teorisinin Ana Hatlan, 1935. 

116 ibrahim Necmi Dilmen, Les lingnes meres et essentielles de la theorie Gunes-Dil, 
istanbul, 1936. 

117 ibrahim Necmi Dilmen'in Gunes-Dil Teorisinin Ana Hatlan Hakkinda III. Dil Kurultayma 
Sundugu Teze Bagli Grafikler ve Analizler, istanbul, 1936; Prof. H. Resit Tankut'un Gunes-Dil 
Teorisine Gore Pankronik Usulle ve Paleo-Sosyolojik Dil Tetkikleri Adh Tezinde Gegen Ornekler, 
istanbul, 1936. 

1 1 8 Levend, a.g.e., s. 439. 

119 Abdulkadir inan, Gunes-Dil Teorisi Uzerine Ders Notlan, istanbul, 1936, ss. 57-75. 

120 H. Resit Tankut, Gunes-Dil Teorisine Gore Toponomik Tetkikler II, Tarih, Dil, Cografya 
Fakultesi, istanbul, 1936, s. 33. 

121 Sertkaya, a.g.m., s. 555. 

122 Bu kitaplann tarn listesi igin bk. Levend, a.g.e., ss. 437-438. 

123 Levend, a.g.e., s. 439, 441 . 



83 



124 Agah Sirn Levend, "Dilde Ozlesme Hareketinin Tarihgesi", Dil Davasi, TDK yayini, 
Ankara, 1952, s. 8. 



125 Dr. Kamile imer, Dilde Degisme ve Gelisme Agisindan Turk Dil Devrimi, TDK yayini, 
Ankara, 1976, s. 91. 

126 Atay, a.g.e., s. 479. 

127 Korkmaz, a.g.m, s. 26. 

128 Bayur, a.g.m., s. 30. 

129 Falih Rifki Atay, "Ataturk ve Ozlestirme", Dunya gazetesi, 17.7.1966; Dr. Osman F. 
Sertkaya, "Ataturk'un Dil Politikasi l-ll-lll", Tercuman gazetesi, 22-24 Arahk 1979; Prof. Dr. Faruk K. 
Timurtas, "Ataturk Ne istiyordu?", Tercuman gazetesi, 11.6. 1980; Korkmaz, a.g.m.; Prof. Dr. Zeynep 
Korkmaz, "Dil inkilabinm Sadelesme ve Turkgelesme Akimlan Arasindaki Yeri", Turk Dili, S. 401, 
Mayis 1985, ss. 1-32. 

130 Tan, a.g.e., s. 47. 

131 Tan, a.g.e., s. 52. 

132 Tan, a.g.e., s. 48. 

133 imer, a.g.e., s. 91. 

1 34 TDK, Turkge Sozluk, istanbul, 1 944, s. X. 

1 35 Turkge Sozluk (1 944), s. V. 

136 istanbul Muallimler Birligi, Birinci Dil Kongresi, istanbul, 1949, s. 10. 

137 istanbul Muallimler Birligi, a.g.e., s. 76. 

138 istanbul Muallimler Birligi, a.g.e., s. 156. 

139 Olaganustu Turk Dil Kurultayi, Ankara, 1954, s. 2. 

140 Olaganustu Turk Dil Kurultayi, Ankara, 1954, s. 81. 

141 Turk Dil Kurumunun 40 Yih, TDK yayini, Ankara, 1972, s. 93. 

142 Murat Beige, "Turk Dilinde Gelismeler", Cumhuriyet Donemi Turkiye Ansiklopedisi, iletisim 

yayinlan, s. 2601. 

84 



143 Prof. Dr. Hasan Eren, "Turk Dil Kurumundan Eski Anilar", Turk Dili dergisi, 50. Yil Ozel 
Sayisi, TDK yayini, Ankara, Ekim 2001 , s. 324. 

144 Omer Asim Aksoy, Anayasa Sozlugu, TDK yayini, Ankara, 1962. 

145 Prof. Dr. Faruk K. Timurtas (Hazl.), ikinci Dil Kongresi ve Akademi, Turkiye Muallimler 
Birligi yayini, istanbul, 1969, ss. 1-2. 

146 Timurtas (Hazl.), a. g.e., s. 7. 

147 Timurtas (Hazl.), a.g.e., s. 22. 

148 TDK, Bir Kongre Uzerine, TDK yayini, Ankara, 1968. 

149 Kemal Demiray, Bati Dilleri Sozcuklerine Karsiliklar Kilavuzu, TDK yayini, Ankara, 1972. 

150 Turkgeci, "Yasayan Turkgemiz", Tercuman gazetesi, 19 Aralik 1979. 

1 51 22-23-24 Aralik 1 979 tarihli Tercuman gazeteleri. 

152 "Omer Asim Aksoy'la 'Yasayan Turkge' Uzerine Bir Konusma", Turk Dili dergisi, C. XLI, S. 
341, Subat 1980, ss. 65-67. 

153 Omer Asim Aksoy, "Dil Sureci", Turk Dili dergisi, C. XLI, S. 343, Nisan 1980, s. 193; Omer 
Asim Aksoy, "Yollar Ayn Olunca", Turk Dili dergisi, C. XLI, S. 344, 1980. 

154 Emin Ozdemir, "Anadilin Topraginda Solumayanlar", Turk Dili dergisi, C. XLI, S. 342, Mart 
1980, s. 130. 

155 Mustafa Canpolat, "Dilin Yapisi ve Yapibilgisi", Turk Dili dergisi, C. XLI, S. 342, Mart 1980, 
ss. 133-137. 

156 Prof. Dr. Muharrem Ergin, "Turkiye'nin Dil Davasi", SiSAV Turk Dili Semineri 26-27 Aralik 
1980, istanbul, 1980, s. 26. 

157 Ergin, a.g.m., s. 36. 

158 Prof. Dr. Faruk K. Timurtas, "Uydurmacihk, Uydurma Kelimeler ve Turkgede Kelime 
Yapimi", SiSAV Turk Dili Semineri 26-27 Aralik 1980, istanbul, 1980, s. 85. 

159 SiSAV, a.g.e., s. 191. 

160 Emin Ozdemir, "SiSAVcilar Neyi Savunuyor?", Turk Dili dergisi, C. XLII, S. 350, Subat 
1982. 



85 



161 Dog Dr. Semih Tezcan, "Dil Devriminin Ozune ve Uygulamasina Yoneltilen Elestirilere 
Yanit" baslikh bildirisinde Kuruma ve Kurumun turettigi sozlere karsi yapilan elestirilere karsihk 
vermektedir. Bk. TDK, Ataturk'un Yolunda Turk Dil Devrimi, Ankara, 1981, s. 141 vd. 

162 imladaki bu gelgitler igin bk. Hasan Eren-Mertol Tulum, Dil Tartismalannda Gergekler I, 
Turk Dil Kurumu yayini, Ankara, 1990; TDK, imla Kilavuzu, Ankara, 2000, ss. VII-VIII. 

163 Turk Dil Kurumu, imla Kilavuzu, Ankara, 2000, s. VIII. 

164 2001 yihnin son gunlerinde baslayan tartismada alfabemize q, w, x gibi harflerin 
eklenmesi konusu gundeme gelmisse de, sonugta bu harflerin alfabeye eklenmemesi dusuncesi 
gegmiste oldugu gibi bugun de agirhk kazanmistir. Bu harflerin alfabeye eklenmemesi, ancak 
ilkokullarda ogretilmesi konusunda ise tartismalar surmektedir. Bu konudaki tartismalar ve 
degerlendirmesi igin bk. Prof. Dr. §ukru Haluk Akalin, "Bitmeyen Tartisma: Q, X, W", Turk Dili dergisi, 
TDK yayini, Ankara, Ocak 2002, ss. 6-1 3. 



86 



Atatu rk ve Dil Devrimi / Prof. Dr. Zeynep Korkmaz [s. 54-64] 

Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi / Turkiye 

Dil Devrimi, 12 Temmuz 1932 tarihinde Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (simdiki Turk Dil Kurumu) 
kurulusu ile baslayan ve dilimizi tarihT donemlerin getirdigi puruzlerden anndirarak, saglikh bir gelisme 
rayina oturtma yonundeki gahsmalann tumune verilen addir. Baska bir anlatimla, istiklal Savasi'mn 
kazanilmasindan ve Cumhuriyet rejiminin kurulmasindan sonra, Ataturk'un gergeklestirdigi ulusal 
temeldeki sosyal yenilesme hareketlerinin dille ilgili bolumudur. 

Ataturk, kurdugu devletin yapisini, bir yandan Turk toplumunun tarihT sartlardan kaynaklanan 
sosyal ihtiyaglanni karsilama, bir yandan da gelecegini saglam temeller uzerine yerlestirme amaci 
guden bir yenilikgi oldugu igin, gergeklestirdigi devrimlerin bir tarihT dayanagi bir de gelecege uzanan 
yonu vardir. Bu nedenle Ataturk devrimlerinin tarihT dayanagini ve fikir temellerini bilmeden onlan 
gerektigi gibi kavramak mumkun degildir. 

Osmanh Devleti'nin iginde bulundugu siyasT ve sosyal sartlar ile gegirdigi felaketler dizisini 
yakindan izlemis olan Mustafa Kemal, imparatorlugun yikihsinin buyuk gapta kokleri sosyal temellere 
dayanan gokuntulerden ileri geldigini biliyordu. Avrupa XV. yuzyildan baslayarak Ronesans ve Reform 
hareketleriyle fikir alaninda buyuk gelismeler gosterirken, Osmanh Devleti, bagh bulundugu siyasT 
yapi ve dogmatik seriat duzeni yuzunden kendi igine kapandigi ve gagin gelismelerine ayak 
uyduramadigi igin XVI. yuzyildan sonra hizla gerileme surecine girmis bulunuyordu. 1839'da 
Tanzimat'la baslatilan Batililasma hareketi de beklenen verimi saglayamamisti. Bu donemde yapilan 
duzeltme denemeleriyle gozum bekleyen sosyal sorunlara kismT gareler aranmis; ama bunlan toplum 
yapisina sindirecek koklu onlemler alinamadigi igin olumlu sonuglara ulasilamamisti. Bu nedenledir 
ki, Mustafa Kemal Ataturk, Cumhuriyet'in ilanindan sonra, Turk milletinin bagimsizhgini bir butun 
olarak ele almis ve sosyal yenilesme niteligindeki devrimleri de bu bagimsizhk butununun birbirine 
bagh halkalan olarak kabul etmistir. Bu bakimdan, Turkiye Cumhuriyeti'nin dayandigi devlet felsefesi 
ile yapilan devrimlerin dayandigi fikir temelleri arasinda tarn bir kosutluk vardir. 

Ataturk devrimlerinin temelinde yatan ana fikir, Turkiye Cumhuriyeti'nin millet ve devlet varhgini 
dunya durdukga yasatacak ve rejimin de guvencesi olacak saglam temellere oturtma anlayisidir. Tek 
kelime ile, gagdas degerlere sahip bir Turk toplumu yaratma yani gagdaslasmadir. Bu hedef, 
Ataturk'un su sozleriyle dile getirilmistir: "Yaptigimiz ve yapmakta oldugumuz inkilaplann gayesi, 
Turkiye Cumhuriyeti halkini tamamen asrT ve butun mana ve eskaliyle (tarn anlamiyla) medenT 
(gagdas) bir hey'et-i igtimaiye (toplum) haline isal etmektir (getirmektir). inkilabimizm umde-i asliyesi 
(temel ilkesi) budur."1 

iste ayni durum Turk dili yani Turkiye Turkgesi igin de soz konusudur. Turk dilinin boyle bir 
yonlendirmeyi neden gerektirmis oldugu sorusuna verilecek cevap da yine dilimizin gegirdigi tarihT aim 
yazisi ile ilgilidir. 

87 



II. Dil Devriminin Temelinde Yatan Sebepler 

Dunya dilleri simflandirmasinda eklemeli diller (iltisakh diller, aggualinative languages) grubunda 
yer alan Turkge, kurallannin saglamligi ve eklerinin gesitliligi He, sistem yapisi bakimindan her turlu 
turetmeye ve gelismeye elverisli bir dildir. M.S. VI. yuzyildan baslayarak belgeleri gunumuze kadar 
uzanan Gokturk Yazitlan, Uygurca metinler, Kutadgu Bilig, Divanu Lugati't-Turk, Yunus Emre'nin 
siirleri, Dede Korkut hikayeleri vb. yuzlerce eserin dil yapisi bu durumu kanitlayici niteliktedir. Ancak, 
hepimizin genel gizgileri ile bildigi uzere, XIII. yuzyildan baslayarak Anadolu ve gevresinde, oteki Turk 
lehgelerinden ayn bir yazi dili olarak kurulup gelismis olan Turkiye Turkgesi, XV. Yuzyil ortalanndan 
XX. yuzyila kadar uzanan tarihT donemlerinde, teokratik devlet yapisinm gerekli kildigi siyasT, sosyal 
ve kulturel sartlara bagh olarak hayli yipranmistir. Dilimiz, o gunun din, bilim ve edebiyat dilleri 
durumundaki Arapga ve Farsganin gtiglu etkisi ve agir baskisi altina girmis oldugundan, bu durum 
ister istemez onun ig yapisini da etkilemis; dolayisiyla soz varhgindan baslayarak gittikge yeni 
turetmelerle kendi kendini gelistirip zenginlesme gucunu yitirir olmustur. Zamanla halkin dilinden de 
kopmus olan Turkge, edebiyatgilar ve aydmlar elinde artik "sanat gosterme" adina turlu kelime 
oyunlanna bogulmus ve yalnizca sinirh bir aydmlar toplulugunun anlayabilecegi, ug dilin 
kansmasindan olusmus melez bir yapma dil durumuna gelmistir. O denli ki, insanin kendi dilinin 
yazilanni okuyup anlayabilmesi, yuksek duzeyde ozel bir egitimi gerekli kilmistir. Ustelik dilin adi bile 
Turkge degildir. Toplumun karma yapisina uygun dusen lisan-i OsmanT veya Osmanhcadir (Osmanh 
Turkgesi). Nitekim XIII. yuzyil halk sairlerinden Yunus Emre, duygulanni agik segik bir anlatimla ve: 

Tastin yine deli gonul sular gibi gaglar misin?/Aktin yine kanli yasim yolanmi baglar misin? 

N'idem elim irmez yare, bulunmaz derdime gare/Oldum ilimden avare beni bunda egler misin2 
misralan ile dile getirirken, XVII. yuzyilm divan sairi Nefi, en sade dille yazilmis gazellerinde bile, 
kendi siirinin baskalanninkinden ustun oldugunu anlatmak igin: 

Girdi miftah-i derd-i genc-i maanT elime/Aleme bezl-i guher eylesem itlaf degil. 

Levh-i mahfuz-i suhandir dil-i pak-i Nef'T/Tab'-i yaran gibi dukkange-i sahhaf degil (siir 
hazinesinin kapisinin anahtan elime gegti; aleme bol bol cevher dagitsam bunlara ziyan olmus 
gozuyle bakilamaz, Nef'T'nin temiz gonlu siirin levh-i mahfuzudur; dostlannki gibi eski kitapgi dukkani 
degil!) bigiminde agir bir dil kullanmistir. 

Ote yandan Tanzimat ile Cumhuriyet arasi kisa donemde kendini gosteren dilde sadelesme 
hareketleri de bir plan ve programa baglanmis degildi. Cunku Osmanh Devleti'nin bir mill? dil anlayisi 
ve bir dil politikasi yoktu. Bu konuda yapilanlar, yalniz edebT gorus ve tutumlann ortaya gikardigi 
goruntuler idi. Ama bu goruntu ve sonuglar da 1839-1908 arasi yillarda, genellikle eski klasik yazi 
diline bagh fesahatgilar ile dili butun yabanci sozlerden anndirma amaci guden tasfiyeciler arasindaki 
birbiriyle zitlasan tartismalardan oteye gegemiyordu. istiklal Marsi'mizin unlu sairi Mehmet Akif, bir 
yanda "Osmanhca" ote yanda "tasfiyecilik" yolundaki bu yanlis gidisi gok guzel dile getirmistir. O, bir 

88 



yanda hala VeysTve NergisT'lerin dillerini canlandirmak isteyenlerin, biryandan da Maveraunnehir'den 
Osmanlilar igin hig dokunulmamis yaratildigi gibi kalmis bir dil getirmek isteyenlerin bulunduguna 
isaret ediyordu.3 Evet, dilin sadelestirilmesi ve Turkgelestirilmesi farzdi. Gazetelerde zabita vak'alan 
oyle agir bir dille yaziliyordu ki, halk bunlan bir dua gibi dinliyordu. Akif, "Mehmet Bey'in hanesine 
leylen furce-yab-i duhul olan sank, sekiz adet kalige-i giran-baha sirkat etmistir" deyip de "Mehmet 
Bey'in bu gece evine hirsiz girmis, sekiz degerli hall galmis" dememek adeta maskaraliktir. Elbette 
halkin anlayabilecegi bir dile bas-vurulmali idi. Ancak, bir icmal-i siyasT de (siyasT ozet) Cagatayca 
yazilmamali idi. Cunku bunu da kimse anlamayacakti"4 diye yakiniyordu. 

Gergi 1908'den sonra baslayan Mill? Edebiyat akimi ve 1911 'den sonra kendini gosteren Yeni 
Lisan hareketiyle, dilimiz, Arapga ve Farsga kurallann baskismi kiran daha duzenli bir sadelesme 
yoluna girmistir. Ancak, daha yapilacak gok sey vardi. Ustelik, Turkgeye Tanzimat'tan beri girmeye 
baslamis olan Bati kaynakh ve ozellikle Fransizca sozlerin durumu da tedirginlik veriyordu. 

Yukanda belirtilen tarihT tablo ve olumsuz gelismeler disinda, yeni Turkiye Cumhuriyeti'nde, dil 
konusuna ozel olarak egilmeyi gerektiren daha baska etkenler de vardir. Dil ile toplum, dil ile kultur 
arasindaki siki baglanti ve dilin bir toplum varligi igindeki anlami, onun ulusal devlet anlayisina uygun 
olguler ile ele ahnmasim ve bilimsel temelde bir programa baglanarak yonlendirilmesini gerekli 
kiliyordu. Mustafa Kemal Ataturk, ulusal bilinci ayakta tutan, toplumun bireylerini duygu ve dusuncede 
birbirine kenetleyen aracin dil oldugunu ve gegmiste Turkgenin ne denli ihmale ugradigini gok iyi bilen 
bir devlet adami, bir dusunur olarak bu gergegi daha Turk Dil Kurumu'nun kurulusundan once, 1930 
yihnda, Sadri Maksudi Arsal'in Turk Dili igin adli kitabinin basinda su veciz anlatimla dile getirmistir: 
"Mill? his (toplum bilinci) ile dil arasindaki bag gok kuvvetlidir. Dilin mill? ve zengin olmasi mill? hissin 
inkisafinda (gelismesinde) baslica muesserdir (etkendir). Turk dili dillerin en zenginlerindendir. Yeter 
ki bu dil suurla (bilingli olarak) islensin!" 

"Ulkesini, yuksek istiklalini korumasini bilen Turk milleti, dilini de yabanci diller 
boyundurugundan kurtarmahdir."5 

Dilin kulturle olan baglantisi da gok onemliydi. Qunku sosyal yapiyi sekillendiren butun degerler 
dil varhgma aktanldigi igin, bir milletin butun kultur degerleri dilde yasamakta idi. Bu degerler bir 
kusaktan otekine ancak dil yolu ile aktanlabiliyordu. Dil yalnizca bir konu§ma araci degil, ayni 
zamanda dusunceyi anlatima donusturme araci oldugu igin, kulturun yaraticisi ve gelistiricisi gorevini 
de yiiklenmis bulunuyordu. Dolayisiyla dil, mill? kulturun temel diregi durumunda idi. "Turkiye 
Cumhuriyeti'nin temeli kulturdur.", "Mill? kultur en yuksekte goz diktigimiz idealdir."6 sozleriyle kulture 
buyuk deger veren Mustafa Kemal Ataturk, dilin bir ulus varligi igin ne denli kutsal bir deger tasidigini 
dikkate alarak dil ile kultur arasindaki siki baglantiyi da su agik segik sozlerle dile getirmistir: "Turkiye 
Cumhuriyeti'ni kuran Turk halki Turk milletidir. Turk milleti demek Turk dili demektir. Turk dili, Turk 
milleti igin kutsal bir hazinedir. Qunku, Turk milleti gegirdigi nihayetsiz felaketler iginde ahlakinin, 
an'anelerinin, hatiralannin, menfaatlerinin; kisacasi, bugun kendi milliyetini yapan her seyinin dili 
sayesinde muhafaza olundugunu goruyor. Turk dili, Turk milletinin kalbidir, zihnidir.'T 

89 



III. Dil Devrimine Onculuk Eden Devrimler 

Yukanda belirtilen tarihT ve sosyal sebeplerle dilimize yapi ve isleyis bakimindan kendi benligini 
kazandiracak yonlendirme galismalarimn baslatilabilmesi igin, oncelikle kamuoyunda bu 
yonlendirmeye elverisli bir ortamin hazirlanmasi ve dil devrimini kolaylastinci, yine devrim niteligindeki 
onlemlerin alinmasi gerekiyordu. Ataturk'u devrim uygulamalannda basanya ulastiran ozelliklerden 
biri de devrimlerin belirli bir siraya gore ve gerektiginde kendi iginde birtakim onceliklere dayanilarak 
ele alinmis olmasidir. Boyle bir zamanlamanin dayandigi temel gorus, hem konulann olgunlasmasim 
beklemek, bunlann uygulamadaki oncelik ve sonraliklanni iyi belirleyerek toplumda en elverisli ortami 
hazirlamak hem de daha once yapilmasi gerekenleri ihmal etmemektir. Ataturk bu gorusunu buyuk 
Nutuk'ta su sozlerle dile getirmistir: "Uygulamayi birtakim safhalara ayirarak, olaylardan ve olaylann 
akisindan yararlanarak milletin duygu ve dusuncelerini hazirlamak ve basamak basamak ilerleyerek 
hedefe ulasmaya galismak gerekiyordu. Nitekim oyle olmustur."8 

Ayni durum dil devrimi igin de gegerli oldugundan bu devrime kadar uzanan gelismeler 1923- 
1932 yillari arasinda soyle bir basamaklamadan gegmi§tir: 

1. Arapga, Farsga derslerinin ogretimden kaldinlarak yeni kelime gereksinimi igin bu dillere 
ba§vurma yolunun kapatilmasi, 

2. Dil devrimini mill? egitim temeline oturtacak yazi devriminin yapilmasi, 

3. Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (bugunku Turk Dil Kurumu) kurularak Turk dili gahsmalanna 
baslanmasi, 

4. Turk dili konusundaki gahsmalan bilim temeline oturtacak tedbirlerin alinmasi. 

3 Mart 1924'te gikanlan Tevhid-i Tedrisat (Ogretimin Birlestirilmesi) Kanunu, 26 Aralik 1925'te 
islam takvimi yerine uluslararasi takvim ve saat olgulerinin getirilmesi, 20 Mayis 1928'de Arap harfli 
rakamlar yerine Latin esasli uluslararasi rakamlann kabulu ve 1927 yilmda Ataturk tarafindan yazi 
devrimi ile ilgili fikir galismalannin yapilmasi, dil devrimine de onculuk eden uygulamalardir. 

IV. Yazi Devrimi 

Yazi devrimi, Arap alfabesi yerine Latin alfabesi temelindeki mill? Turk alfabesini gegerli kilan bir 
degisimin ifadesidir. 

Ataturk'un yazi devrimi konusundaki dayandigi gerekge, Arap dilinin ihtiyaglanndan dogmus 
olan Arap yazisinm Turk dilinin ihtiyaglanni karsilayamamasi, bundan dogan okuyup yazma 
gijglugunun sosyal ve kulturel gelismelerin onunu tikamis olmasidir. Turklerin islamhgi kabulunden 
sonra kullanageldikleri Arap yazisi, gergekten de Turkgenin yapi ve isleyisine uygun bir yazi sistemi 
degildi. Altay dil ailesine bagh olan Turkgenin eklemeli (iltisakli), Sami dil ailesinden gelen Arapganm 
ise bukunlu (tasrifli) bir dil olmasi, alfabede Turkge agismdan onemli sorunlar ortaya gikanyordu. En 

90 



buyuk sorun da iki dil arasindaki ses yapisi aynligindan kaynaklamyordu. Arapga, unsuzlerin (sessiz 
harflerin) egemen oldugu bir dildi. Bu unsuzlerde konusma organlanndaki gikis noktalanna gore 
gesitlenen bir bolluk vardi. Bu durum yazida ayn ayn harfler ile belli ediliyordu. Soz gelisi h sesi igin 
"ha", "hi", "he" diye adlandinlan ug ayn harf, k igin "kaf" ve "kef" diye adlandinlan iki ayn hart, s igin 
"sin", "sat" ve "se" diye adlandinlan ug harf, z igin "ze", "zel", "zi", "dat" diye adlandinlan dort ayn harf 
yer aliyordu. Bu unsuzlerin birer hece ve kelimeye donusmelerini saglayan unlu (sesli harf) isaretleri 
ise ugten ibaretti. Onlar da ancak uzun okuyuslarda kullaniliyordu. Bu durum, kelimelerin yazihsini 
belirli vezin ve kahplara bagh bir klise yazisi durumuna getirdiginden, Arap ve Fars dilinin gramer 
kurallanni ve kelimelerin anlamlarim bilmeden yaziyi ogrenmek ve okumak mumkun olamiyordu. Soz 
gelisi, yalniz kef ve lam ile yazilan |z bigimindeki Turkge bir sozun bile kel mi, kil mi, kul mu, gel mi, 
gul mu yoksa gol mu okunacagi yalnizca kanneye yani sozun gelisine bagh kaliyordu. Turkgede, 
bogumlanma (articulation) noktalanndaki ayrihk nedeniyle ayn ses degerleri tasiyan g, g, v, a, y gibi 
unsuzler Osmanh imlasmda kef (v) denilen tek bir harfle karsilamyordu. Bunlara eklenecek daha nice 
alfabe ve yazi sorunlan vardi. Oysa, Turk dili ses yapisi bakimindan Arapganin aksine, unlulere 
agirhk veren bir dildir. Bu nedenle, unsuzlerin, gikis noktalanna gore ayn ayn harfler ile 
gosterilmesine gerek yoktu. Turkgenin unlu uyumu kurah agikhk, aklanma, kalabahk, gozluk, gorenek 
orneklerinde goruldugu gibi, kalin ve ince siradan unsuzleri, unlulerin kahnlik ve inceligi ile ayarlayan 
bir dildir. Bu bakimdan Arap yazisindaki birgok unsuz Turkge igin gereksiz bir yuk olmustu.9 

iste Arap dilinin ses yapisi ile Turk dilinin ses yapisi arasindaki sistem aynligindan kaynaklanan 
bu uyusmazlik, gittikge getrefillesen birtakim sorunlar ortaya gikarmistir. Tanzimat'tan Cumhuriyet'e 
kadar uzanan 80 yillik donemde, imla konusunda ileri surulen gorusler ve yapilan tartismalar da 
durumu duzeltememistir.10 Ataturk, Arap yazisindan gelen guglugu ve Turkgenin ses yapisina olan 
aykinhgi, halkin butun emeklerini kisirlastiran gorak biryolda yurumeye benzetmis ve vanlan olumsuz 
sonucu daha sonra 8-9 Agustos (1928) gecesi Sarayburnu parkinda halka yaptigi tarihT konusmada 
su sozlerle dile getirmistir: "Bir milletin, bir hey'et-i igtimaiyenin (toplumun) yuzde onu okuma yazma 
bilir, yuzde sekseni bilmez, bundan insan olanlar utanmak lazimdir. Bu millet utanmak igin yaratilmis 
bir millet degildir. iftihar etmek igin yaratilmis, tarihini iftiharla doldurmus bir millettir. Fakat milletin 
yuzde sekseni okuma yazma bilmiyorsa bu hata bizde degildir. Turk'un seciyesini anlamayarak 
kafasini birtakim zincirlerle saranlardadir. Artik mazinin hatalanni kokunden temizlemek zorundayiz. 
Hatalan tashih edecegiz."1 1 

Egitim, kulturel gelismeye ve gagdaslasmaya uzanan saglam bir kopru vazifesi goreceginden, 
Ataturk, egitime buyuk bir deger veriyordu. Bir milletin egitim ve kultur duzeyi de okuyup yazma 
duzeyindeki yukseklikle orantili oldugundan, Latin alfabesi temelinde ulusal bir Turk alfabesinin 
kabulunu, ulkenin yukselme mucadelesinde baslibasina bir merhale sayiyordu. Ataturk, Bati 
dunyasina katilma amacinda bir devrimci oldugu igin, eski Turk kaynaklanna inilerek ahnacak bir 
alfabe yerine, Latin yapisi temelinde bir alfabenin uygun olacagi gorusunde idi. 



91 



Latin harflerinin kabulu konusundaki ilk girisimler 1923 yilinda baslar. Ancak, kamuoyu boyle bir 
yenilige, daha hazir olamadigi igin bir sure beklemek gerekiyordu. Nitekim izmir'de duzenlenen iktisat 
Kongresi'nde, Ali Nazmi ile bir arkadasi Latin harflerinin kabulu konusunda bir oneri verdiklerinde 
tepki ile karsilanmistir. En buyuk tepki de Kongre Baskani Kazim Pasa'dan (Karabekir) gelmistir.12 
Latin yazisinin en gtiglu temsilcilerinden olan Huseyin Cahit de (Yalgin) 1923'te, izmir'de istanbul 
gazetecileri ile yapilan toplantida ayni teklifi ileri surunce, bu teklif Ataturk tarafindan bile olumlu 
karsilanmamistir. Cunku, ulkede o gun esen hava boyle bir yenilik igin daha zamanin gelmemis 
oldugunu gosteriyordu. Ataturk, daha sonraki yillarda bu isteksizliginin sebebini; Falih Rifki'ya (Atay): 
"Huseyin Cahit bana vakitsiz bir is yaptirmak istiyordu. Yazi inkilabinin daha zamani gelmemisti"13 
diye agiklamistir. Ayni tepki, Turkiye Buyuk Millet Meclisi'ndeki muzakereler sirasinda da goruluyordu. 
25 §ubat 1925 tarihinde izmir Milletvekili §ukru Saracoglu, mill? egitim butgesi dolayisiyla yaptigi 
konusmada, yapilan bunca fedakarhklara ragmen halkin hala okuyup yazma bilmemesinin nedenini 
Arap harflerinin yetersizligine baglarken Meclis'te bu konusmaya karsi buyuk bir tepki ortaya gikmistir. 
Butun bu durumlar, Ataturk'un zamanlama konusunda ne kadar hakh oldugunu ortaya koyan 
orneklerdir. Bu bakimdan 1924-1928 arasi yillar, yani Turk alfabesinin kabulu igin bir ortam hazirlama 
donemi sayilabilir. 

1928 yilinda ortam elverisli bir duruma gelince, daha once kurulmus olan Falih Rifki (Atay), 
Yakup Kadri (Karaosmanoglu), Rusen Esref (Unaydin), Ahmet Cevat (Emre), Ragip HulusT (Ozdem), 
Fazil Ahmet (Aykag), Mehmet Emin (Erisligil) ve ihsan'dan (Sungu) olusan Dil Encumeni, Ataturk'un 
direktifi ve Bakanlar Kurulu karan ile 26 Haziran 1928 tarihinden baslayarak Latin alfabesi temelinde, 
Turkgenin ses yapisina uygun yeni bir alfabenin hazirhgina girmistir. 

Bu encumenin hazirladigi tasanda, ne Arap alfabesindeki harfler dikkate alinmis ne de Avrupa 
dillerindeki yazilarda gorulen ch, sch, tsch gibi ikili, uglu ve dortlu harflere yer verilmistir. Alfabede yer 
alacak olan c, g, s, s, j, g gibi harfler de baska dillerin alfabelerinden almdigi halde, ses degerleri 
bakimindan Turk alfabesine uyarlanmistir. Onemli olan eski harfleri tammayanlara kolaylik 
saglayacak bir alfabe degil, gelecek kusaklann ihtiyacini karsilayacak bir alfabe hazirlamakti. 
Encumen galismalan sirasinda guglukler basgosterdikge, Ataturk devreye girmis ve bu guglukleri 
keskin gorusuyle gozume goturebilmistir. 

iki ay iginde galismalarim tamamlayan Encumen, belirlenen temel ilkeler gergevesinde ulusal bir 
alfabe taslagini hazirlamis bulunuyordu. Yalniz uzerinde durulmasi gereken onemli nokta bu 
alfabenin uygulanma suresi idi. Encumen uyeleri, bu uygulamanin 5-15 yil arasinda olabilecegi 
gorusunde idiler. Falih Rifki (Atay), hazirlanan tasanyi Ataturk'e sundugu zaman, aralannda gegen 
konusma, yine devlet baskaninin bu konudaki essiz sezisini ortaya koyuyordu. Bakiniz nasil? 

"Ataturk banasordu: 



- Yeni yaziyi tatbik etmek igin ne dusundunuz? 



92 



- Bir on bes yilhk uzun, bir de bes yilhk kisa muhletli iki teklif var, dedim. Teklif sahiplerine gore 
ilk devirler iki yazi dili birarada ogretilecektir. Gazeteler yanm sutundan baslayarak yeni yazili kismi 
artiracaktir. Daireler ve yuksek mektepler igin de tedricT bazi usuller dusuniJImustur. 

Yuzume bakti: 

- Bu ya ug ayda olur, ya da hig olmaz, dedi. Hayli radikal bir inkilapgi iken ben bile yuzune 
bakakalmistim: 

- Cocugum dedi, gazetelerde yanm sutun eski yazi kaldigi zaman dahi, herkes bu eski yazili 
pargayi okuyacaktir. Arada bir harp, bir ig buhran, bir terslik oldu mu, bizim yazida Enver'in 
yazisina14 doner. Hemen terkolunuverir.15 

1928 yihnin 8-9 Agustos gecesi Ataturk'un Sarayburnu parkinda yaptigi yukanda belirtilen 
konusma ile, kesinlesen yeni alfabe artik halka da duyurulmus oluyordu. 

Bundan sonraki gunler ve haftalar basogretmen sifati ile Ataturk'un onculuk ettigi Anadolu 
seyahatleri ve egitim seferberligi ile gegmistir.16 Kabulu ile Turk kultur ve egitim tarihinde bir donum 
noktasi olusturan yeni Turk alfabesi, 1 Kasim 1928 tarihinde kanunlasarak resmen yururluge girmistir. 

V. Dil Devrimi 

Yazi devriminden sonra, dili yonlendirme gahsmalarina duyulan ihtiyag daha da su yuzune 
gikmis bulunuyordu. 1929 yih Eylulu'nde Arapga ve Farsga derslerinin okullardan kaldinlmasi uzerine, 
yazarlar ve gazeteciler de ellerinden geldigince bu dillerin sozlerini kullanmaktan kaginmaya 
basladilar. Ancak, ortada Turkge kelimeler igin basvurulacak bir sozluk yoktu. Bu yuzden daha once 
alfabe hazirlamak uzere gorevlendirilmis olan komisyon bu kez de yeni uyelerle guglendirilerek sozluk 
hazirlama isi ile gorevlendirildi. Yalniz, bu is ile ugrasacak kimseler Turk dili uzerinde ozel hazirhgi 
olan kimseler degildi. Sayilan da bir elin bes parmagini gegmeyecek kadar azdi. Aynca, uyeler 
arasinda, hazirlanacak sozlugun niteligine dayanan birtakim gorus aynhklari da vardi. Bu yuzden 
komisyon, galismalarim verimli bir sonuca ulastiramadan 1931 yihnda dagildi. Bu durum karsisinda, 
goruluyordu ki, dil islerini duzene sokacak surekli bir kurulusa ihtiyag vardi. Turk dilinin Tanzimat 
Donemi'nden beri bir turlu gozume goturulemeyen imla, gramer, sozluk ve terim gibi konulan ivedilikle 
gozum bekliyordu. Dilimizin yuzyillar suren ihmalinden kaynaklanan tikanikhgini giderip, ona kimligini 
kazandiracak yonlendirme galismalarimn baslatilmasi da aslinda gundemde bekliyordu. Aynca, Turk 
dilinin Turk tarihi ile de siki bir baglantisi vardir. Turk tarihi nasil Osmanli tarihinden ibaret degilse, 
Turk dili de yalniz Osmanli dilinden ibaret degildi. Onun da Turk tarihine kosut olarak gok daha 
gerilere ve devirlere uzanan tarihi vardi. Bu nedenle, Turk tarihi gibi, Turk dilinin de zengin 
kaynaklannin bulunup islenmesi ve gun isigina gikanlmasi gerekiyordu. Gergi 1924 yihnda Ataturk'un 
direktifi ile, istanbul Darul-fununu'na bagh olarak Prof. Dr. Fuat Koprulu tarafmdan kurulmus olan 
Turkiyat Enstitusu, Turkluk bilimi konulannda gahsiyordu. Ancak, dil ve tarih konulannin bir toplumun, 
bir ulusun varligi agismdan tasidigi ozel onem dolayisiyla, bunlar igin ayn birer kurulusa ihtiyag vardi. 

93 



1929 yilindan beri tarih ve dil konulan ile daha yakindan ilgilenen Ataturk, tarihin dile, dilin tarihe yon 
verecegi, isik tutacagi gorusunde idi. Esasen, 2 Temmuz 1932 tarihinde toplanan 1. Turk Tarih 
Kongresi'nde, Turk tarihinin Turk dili ile baglantisina yer veren konusmalar da yapilmistir. Bu 
bakimdan medeniyeti incelenen Turk kavimlerinin dil varligi ihmal edilemezdi. iste bu koklu 
dusuncelerin geregi olarak, Ataturk, 1. Turk Tarih Kongresi'nin kapandigi aksam, Cankaya Kosku'nde 
yapilan gorusmeler sirasinda, yaninda bulunanlara: "Dil islerini du§unecek zaman geldi, ne dersiniz?" 
sorusunu yonelterek "Turk Tarih Tetkik Cemiyeti'ne kardes bir de Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin (daha 
sonraki Turk Dil Kurumu) kurulmasi" direktifini vermistir. 12 Temmuz 1932 tarihinde, butun resmT 
islemleri tamamlanan bu cemiyetin kurulusu ile dil devrimi de baslatilmis oldu. 

Turk Dili Tetkik Cemiyeti'nin ilk taslagi da 11 Temmuz (1932) gecesi bizzat Ataturk tarafindan 
gizilmistir. Bu taslaga gore Cemiyet'te "sozluk-terim", "gramer-sentaks", "etimoloji" ve "dil bilimi" 
gahsmalan yapilacaktir. Hazirlanan tuzukte, Cemiyet'in amaci: "Turk dilinin 6z guzelligini meydana 
gikarmak, onu dunya dilleri arasmdaki degerine yarasir yukseklige eristirmek" diye gosterilmistir. Dil 
konusunun islenerek gelistirilmesi ve dil davasmin halka benimsetilebilmesi igin belirli araliklarla dil 
kurultaylannm toplanmasi da kabul edilmistir. 26 Eylul-6 Ekim 1932 tarihleri arasinda toplanmis olan 
1. Turk Dil Kurultayi'ndan sonra Turk dili alanindaki gali§malan yonlendirecek bir ana program 
hazirlanmi§tir. Kurultay tarafindan segilen yeni Yonetim Kurulu, 17 Ekim 1932 tarihli bildirisinde 
yapilacak i§lerle ilgili ilkeleri ana program niteligindeki §u iki maddede toplami§tir: 

1. "Turk dilini mill? kijlturumuzun eksiksiz ifade vasitasi haline getirmek; Turkgeyi muasir 
(gagda§) medeniyetin onumuze koydugu butun ihtiyaglan kar§ilayabilecek bir mukemmelliyete 
erdirmek", 

2. "Yazi dilinden Turkgeye yabanci kalmi§ unsurlan atmak; halkgi bir idarenin istedigi §ekilde 
halk ile munevverler (aydinlar) arasinda birbirinden mahiyetge (nitelikge) ayn iki dil varhgini ortadan 
kaldirmak ve temel unsurlan 6z Turkge olan mill? bir dil yaratmak". 

Eger boyle iki ozlu maddede toplanmis olan ilkeleri biraz agacak olursak, Turk dili galismalan ile 
ilgili hedeflerin neler oldugu daha belirgin olarak ortaya gikacaktir. Bu baglamda Ataturk'un gesitli 
vesileler ile dile getirdigi ve dil devrimi ile ulasmak istedigi hedefler su noktalarda toplanabilir: 

1. Dilimizi, Osmanlicamn Turkgeye zarar veren puruzlerinden ayiklamak; yazi dilinden, 
Turkgeye yabanci kalmis olan unsurlan atmak, 

2. Aydinlann dili ile halkm dili; konusma dili ile yazi dili arasmdaki Osmanhca dolayisiyla ortaya 
gikmis olan agikligi kapatarak, dile millet varligi iginde birlestirici ve butunlestirici bir nitelik 
kazandirmak, 

3. Turk diline kendi yapi ve isleyis ozelliklerine uygun mill? bir gelisme yolu gizebilmek, 



94 



4. Turkiye Cumhuriyeti'nde ogretim birligine paralel olarak egitimi millTlestirmek ve ogretimi mill? 
terbiyenin gerekli kildigi bir mill? egitim diline kavusturabilmek, 

5. Turkgenin guzellik ve zenginliklerini ortaya koyabilmek, onu dunya dilleri arasindaki degerine 
yarasir 

bir duzeye gikarabilmek igin, dilimizi bir bilim kolu olarak ele almak ve uzerinde kaynaklanna 
inen derinlemesine arastirma ve incelemeler yapmak, 

6. Dile, kelime turetme olanaklan bakimindan islelik kazandirarak Turkgeyi mill? kulturumuzijn 
eksiksiz bir anlatim araci yapabilmek; uzun vadede gagdas medeniyet duzenin gerekli kildigi kelime 
ve kavramlan karsilayabilecek islek ve zengin bir kultur dili durumuna getirebilmektir. 

Dil devriminin dayandigi bu fikir temellerini ozetledikten sonra, simdi bir de uygulama yolundaki 
gahsmalara isaret edelim. 

Ataturk devrindeki Turk dili gahsmalan; dil devrimi ile ilgili gahsmalar ve bilimsel gahsmalar 
olmak uzere ikiye aynlabilir. Dili ozlestirme konusundaki gahsmalar, tasidiklan bazi ozellik ve aynhklar 
dolayisiyla kendi iginde 1932-1934, 1934-1936, 1936-1938 donemine giren gahsmalar olarak 
degerlendirmek yerinde olur. 

Dil devriminin 1932-1934 yillan arasindaki doneminde, yukanda belirtilen hedeflere 
ulasilabilmesi igin, oncelikle dildeki Arapga, Farsga sozlere Turkge karsihklar bulunmasi, dolayisiyla 
Turk dilinin kendi soz varhgini ortaya koymasi gerekiyordu. Bunun igin bir yandan halk agizlanndan 
derlemeler yapilacak, bir yandan da eski yazih kaynaklar ve sozlukler taranacakti. Bu islerin 
gergeklestirilebilmesi igin bir dil seferberligi baslatilmisti. Ancak, 1. Turk Dili Kurultayi'ndan sonra 
kapsamli ve mukemmel bir program hazirlandigi halde, o gunun sartlannda, kurum iginde bu 
programi gergeklestirecek hazirhkta uzman kisiler ve bir bilim kadrosu bulunmadigi igin, baslatilan dil 
seferberligi, yurdun her kosesindeki gonullu aydinlar eliyle yurutuluyordu. Bu nedenle 1932-1934 
yillan arasindaki donem, dil devriminin uygulanmasi agisindan bir on hazirlik donemi durumundadir. 
Tarama yolu ile elde edilen dil malzemesi, 1934 yilinda Tarama Dergisi adiyla iki cilt halinde 
yayimlanmistir. 

Bu donemde, bir yandan derleme ve tarama gahsmalan yurutulurken bir yandan da dile hangi 
olgulerle el atilacagi konusu tartisihyordu. Bu tartismalar sirasinda, Turkgenin higbir yabanci soze 
ihtiyaci olmadigi gorusunde direnenler vardir. Yapilan galismalarda devrimin verdigi heyecanla, 1839- 
1908 yillan arasindaki "tasfiyecilik" gorusu agir basmis ve on plana gegmisti. Eger Turkge, soz varligi 
bakimindan, iddia edildigi gibi, yabanci dillerden higbir soz almayi gerektirmeyecek kadar zengin ise, 
halk agizlanndan ve yazih kaynaklardan yapilacak derleme ve taramalar yabanci sozlerin yerlerini 
doldurabilecek nitelikte ise, bu yol neden denenmesindi? Elbette denenebilirdi. Denemeden 
gekinmeyen bir yenilikgi olan Ataturk, bu gorusu uygulamaya aldirdi. Oyle ki, boyle bir denemeye 
kendi demeg ve konusmalannda bile yer vermekten gekinmedi. 3 EEylul 1934 tarihinde, Qankaya 

95 



Kosku'nde, isveg Veliaht Prensi Gustav Adolf serefine verdigi ziyafette yaptigi su konusma bunun 
tipik bir ornegidir: 

"Altes Ruayal, 

Bu gece ulu konuklanmiza, Turkiye'ye ugur getirdiklerini soylerken duydugum, tukel ozgu bir 
kivangtir. 

Burada kaldigimiz uzca, sizi sarmaktan hig durmayacak ilik sevgi iginde, bu yurtta yurdunuz igin 
beslenmis duygulann bir yankismi bulacaksiniz. 

isveg Turk uluslannin kazanmis olduklan utkulann silinmez damgalanni tarih tasimaktadir. 
Suerdemligi, onu, bu iki ulus, unlti, sanli sozlerin derinliginde sonsuz tutmaktadir. 

Ancak, daha baska bir alanda da onlar erdemlerini o denli yaltinkli yontemle gostermislerdir. Bu 
yolda kazandiklan utkular, gergekten daha az ozene deger degildir. 

Avrupa'nin iki bitim ucunda yerlerini berkiten uluslanmiz, atag ozluklerinin turn issilan olarak 
baysak, onurme, uygunluk kildacilan olmus bulunuyorlar; onlar bugun, en guzel utkuyu kazanmaya 
aniklaniyorlar: Baysal utkusu. 

Altes Ruayal, 

Yetmis besinci dogum yilinda oguz babaniz butun acunda saygih bir sevginin soyuncu ile 
gevrelendi. Genlik, Baysal iginde erk surmenin gucu iste bundadir. 

Onlu babaniz, yuksek kraliniz Besinci Gustav'in gonenci igin en isi dileklerimi sunarken, Altes 
Ruayal, sizin Altes Ruvayal, Prenses Louise, sevimli kiziniz prenses ingrid'in esenligine; tuzun isveg 
ulusunun gonencine igiyorum."17 

Ayni ozellik, 26 Eylul 1934 tarihinde dil bayrami dolayisiyla verdigi kutlama demecinde de 
gorulmektedir.18 

Ancak, su var ki, bu yontemle yapilan galismalar beklenen sonucu vermedi. Derleme ve tarama 
yolu ile toplanmis ve Tarama Dergisi'nde yer almis olan malzeme, dilcilik agisindan ciddT bir 
degerlendirme ve siniflandirmadan gegirilmedigi igin, basta Ataturk olmak uzere hig kimse igin 
doyurucu olmamis ve bir dil kargasasina yol agmistir. Bu kargasanin nedenleri iki noktada 
toplanabilir: 

1. Uygulamalara kaynakhk etmek uzere Tarama Dergisi'nde toplanmis olan malzeme gok 
kansik bir yapida idi. Cunku, yalniz Turkiye Turkgesi, Azerbaycan Turkgesi ve Turkmence gibi Oguz- 
Turkmen lehgeleri grubunda olan sozleri igine almiyordu. TarihT gelisme kosullan ve dil yapilan 
bakimindan birbirine oranla aynhklar gosteren Qagatay, Kipgak, Altay vb. lehgelerden gelen sozleri de 

96 



igeriyordu. Boylece, Turkiye Turkgesine ozgu sozler ile, onun yapi ve isleyisi ile bagdasmayan kelime 
ve sekiller sozlukte ig ige girmis oldugundan herkesge yadirganiyor ve ister istemez dili bir kansikhga 
surukluyordu. 

2. Tarama Dergisi'nde, Osmanlica bir soz igin gok kez ug besten baslayip on bes yirmiye kadar 
uzanan karsihklar veriliyor ve bunlardan higbiri daha onceki yazi dilimizde bulunmuyordu. Yazarlann, 
gazetecilerin ve burokratlann yazilannda bu sozlere geli§iguzel bir segimle yer verilmis; 
kullamslannda ortaklasa bir olgunun yer almamis olmasi, dil seferberligini bir gikmaza dogru 
surukluyordu. Hatta, her yazar, yazisini once alisilagelmis eski dil ve uslupla yaziyor, sonra da 
Tarama Dergisi'nden aldigi karsihklar ile degistirmeye gahsiyordu. Burada kisiden kisiye degisen keyfi 
bir segim soz konusu oldugundan bir yabanci soz igin pek gesitli karsihklar gegebiliyor ve yazilanlan 
kimse anlamiyordu. Soz gelisi bir "kanun" sozu igin yazidan yaziya degisen cosun, cosuk, gozal, nom, 
ondu, sahm, tere, tozak, tuzak, tore, tura, tutum, turuk, tuzuk, ulgu, yargu, yasa, yasak, yorum 
karsiliklannin devreye girmesi gibi. 

Bu uygulamanin dogurdugu aksakhgin dil gergegine ters duserek dili bir gikmaza dogru 
surukledigini goren Ataturk, tasfiyecilik yonundeki denemelerin onunu kesmis ve gorusunu: "Turkgenin 
higbir yabanci kelimeye ihtiyaci olmadigim soyleyenlerin iddiasini tecrube ettik. Dili bir gikmaza 
sokmusuzdur. Maksatlanmizi anlatamaz olmusuzdur. Birakirlar mi dili bu gikmazda? Hayir! Biz daha 
once kurtarmaya bakahm"19 sozleriyle dile getirmistir. 

Qalismalann 1934-1936 yillan arasindaki donemi, daha once yapilan tarama ve derlemelerin bir 
ayiklamadan gegirildigi donemdir. Bu donemde, kurulan bir komisyonla Tarama Dergisi'ndeki Turkge 
karsihklar, bir Osmanlica soze tek bir Turkge karsihk birakilacak bigimde elenmistir. Turkge karsihklan 
bulunmayan Arapga ve Farsga sozler de oldugu gibi birakilmistir. Bu gahsmanin sonuglan 
Osmanlicadan Turkgeye Cep Kilavuzu adh iki kuguk kilavuzda toplanmistir. Bir yandan da kelime 
turetme yollanna basvurularak Turkge koklerden yeni sozler turetilmeye baslanmistir. Ihmh bir 
ozlestirme donemi diye adlandinlan ve Gunes-Dil Teorisi'nin ilanma kadar suren bu donem de ortaya 
koydugu sonuglar bakimindan sevindirici olmustur denemez. Cunku, kilavuzda, Turkge olmayip da 
Turkge gibi gosterilen veya yabanci dilden saghkh bir olguye vurulmadan gelisiguzel degistirilerek 
ahnmis sekiller yer ahyordu. Once bu konuda yalniz Kilavuz Komisyonu gahsirken daha sonra bu 
gahsmaya Merkez Yonetim Kurulu uyeleri de katilmistir. Ne var ki gahsmalar sirasinda yine 
tartismalar yapihyor ve gorus ayrihklan ortaya gikiyordu. Aynca, dilimize Arap ve Fars dillerinden 
girdigi halde, Turkgenin potasinda eritilerek Turkgelesmis ve dilin kendi mail olmus bulunan devir, 
devlet, hatira, hukumet, kalem, kanun, kitap, kemal, kuvvet, millet, sabah gibi sozlerin dilden atilmasi 
da kolay olmuyordu. Artik halkin mail olmus bu sozler nasil atilabilirdi? 

Yapilan galismalan ve tartismalan yakindan izleyen Ataturk, bu gibi Turkgelesmis sozlerden 
fedakarhk edilmemesi gerektigini, gikanlan cep kilavuzlarmin, asiri ozlestirmenin yol agtigi kansikhgi 
geregince dizginleyemedigini goruyordu. Kilavuzda yer alan 8.000 kelimelik bir dil malzemesi ile 
konusmak da, yazmak da mumkun degildi. Artik sinirh ve tutarh bir yol izlemek gerekiyordu. Ataturk 

97 



bu konudaki gorusunu Kilavuz Komisyonu'nun baskam olan Falih Rifki'ya su sozlerle agiklamistir: 
"Memleketimizin en buyuk bilginlerini, yazarlanni bir komisyon halinde aylarca gahstirdik. Elde edilen 
netice su bir kuguk lugattan ibaret. Bu tarama dergileri, cep kilavuzlan ile bu dil isi yurumez. Falih 
Bey; Biz Osmanlicadan ve Bati dillerinden istifadeye mecburuz."20 

Bu sozler, Ataturk'un yabanci kokenli olduklan halde, artik Turkgelesmis olan sozlerin dilden 
atilamayacagi gorusunde oldugunu ortaya koyuyordu. Ozlestirme gahsmalan kisa vadeli temelsiz 
tedbirler ile ve gonulluler ile gergeklestirilemezdi. Bu is bir kultur ve bilim isiydi. Bu konuda once 
bilimsel hazirhgin yapilmasi ve dile sinmis Turkgelesmis sozler ile daha yabancihk damgasini 
uzerinden atmamis sozleri birbirine kanstirmamak gerekiyordu. 

Dilden atilacak olanlar, kendi kahbi ve kurallan ile dile girmis ve halkga benimsenmeyip dile 
yabanci kalmis olan sozlerdi: Ozlestirme galismalannda ikinci turden olanlar uzerinde durulmahydi. 
Nitekim, Ataturk'un 1. donem sonunda, dil bayrami dolayisiyla gonderdigi ve yukanda ilgili bolumde 
isaret edilen kutlama telgrafinda kullandigi dil ile bu donem sonunda gonderdigi kutlama telgrafindaki 
dil farki, bu durumun agik bir tanigidir. Gonderilen telgrafin metni soyledir: "Dil bayramini mesai 
arkadaslannizla birlikte kutladigmizi bildiren telgrafi tesekkurle aldim. Ben de sizi tebrik eder ve Turk 
Dil Kurumu'na bundan sonraki galismalannda muvaffakiyetler dilerim." K. Ataturk. 

Yukanda belirtilen nedenlerle Ataturk 1936 yihndan sonra tasfiyecilik yonundeki uygulamalara 
iltifat etmistir. 

Gunes-Dil Teorisi 

Gunes-Dil Teorisi, Turk dilinin eskiligi ve baska dillere kaynaklik ettigi gorusunun dilbilim 
temellerine dayandinlabilecegi gorusunden gug alan bir teoridir. 1934-1936 yillan, Ataturk'un ayni 
zamanda Turkgenin ve oteki dunya dillerinin kokenine egilme yonundeki gahsmalara ilgi gosterdigi 
yillardir. Teorinin ilham kaynagi Viyanali Dr. Hermann F. Kivergitsch'in Ataturk'e gonderdigi 41 
sayfalik basilmamis bir incelemesidir. 

Bilindigi gibi, dillerin dogusu konusunda dilbilimciler arasinda birbirinden farkli gorus ve 
agiklama egilimleri yer almistir. Bazi dilbilimciler, ilk insanin konusmasim gesitli tabiat olaylan ile ilgili 
sesleri taklit etme egilimine baglarken bazilan da bu konuda sosyoloji ve antropoloji yontemine 
basvurmuslardir. 

Viyana Universitesi'nde yetismis olan Kivergitsch, sosyoloji ve antropoloji yontemi ile elde ettigi 
bilgileri, S. Freud'un psikanaliz gorusleri ile birlestirerek dil akrabaliklannin arastinlmasinda kullanmak 
istemistir. La Psychologie de quelques elements des Langues Turques (Turk Dillerindeki Bazi 
Unsurlann Psikolojisi) adh21 incelemesinde ileri surdugu teorinin ozu, Turkgenin eskiligi ve baska 
dillere kaynaklik ettigi gorusunun bazi ses degisme ve gelismelerine baglanmasidir. Bu temel 
gorusten yararlanarak Etimoloji, Morfoloji ve Fonetik Bakimindan Turk Dili adli kitapgigi (Ankara Ulus 
Basimevi 1935, 68 s.) hazirlamis olan Ataturk, teoriden iki sekilde yararlanmak istemistir: 

98 



a. Turk milletine; eski, koklu tarihi ile oldugu kadar, eski ve koklu dili ile de gurur duyabileceginin 
asilanmasi, 

b. 1932-1936 yillan arasindaki ozlestirme galismalannda temel ahnan tasfiyeciligin frenlenmesi. 
Mademki Turkge oteki dillere de kaynaklik etmis bir dildir, o halde, dilimize girerek benimsenmis olan 
sozlerin de dilden atilmasina gerek kalmamistir. Boylece, dili ozlestirme galismalannda, tasfiyecilik 
yonundeki asm tutumun onu frenlenmis oluyordu. Nitekim, Ataturk 1936 yilinda dil konusunda yaptigi 
bir sohbet sirasinda: "Yeni Turkge kelimeler teklif edebiliriz. Bu yonde israrla gahsmaliyiz. Fakat 
bunlan Turk dilinin olgunlasma seyrine birakmaliyiz. Birkag gun once Ahmet Cevat Bey'e soyledim: 
'ketebe', 'yektubu' Arabmdir; 'katip', 'mektup' Turkundur"22 diyordu. O, bu sozleriyle, elbette tarihT 
gorevini tamamlamis olan Osmanh Turkgesine donusu kastetmemistir. Cok agik olarak halkin diline 
girip benimsenmis olan sozlerin degil, daha uzerinden yabanci damgasini atamamis olan sozlerin 
uzerinde durulmasi geregine isaret ederek gidilecek dogru yolu belirlemistir. 

Dil devriminin 1936-1938 yillan arasindaki donemi, galismalann genellikle yasayan Turkge 
temelinde normal dil galismalanna donustugu bir donemdir. Bu donemde, terimler ve ozellikle okul 
terimleri uzerinde durulmus; matematik, fizik, kimya, biyoloji, botanik, zooloji gibi muspet bilim 
dallanna basanh terimler kazandinlmistir. Hatta, bu yondeki galismalara Ataturk'un kendisi bile 
onculuk etmistir. Onun mustakil, muselles, mutesaviyu'l-adla gibi ogrenilmesi gug Arapga terimler 
yerine; kare, dikdortgen, eskenar, uggen, agi, teget vb. Turkge karsiliklan da kendisinin koymus 
oldugu 48 sayfalik kuguk bir geometri kitabi vardir.23 Boylece, verimli bir galisma donemine girilmis 
oluyordu. Ataturk 1938 yihnm, Meclisi agis konusmasinda okunan yazisinda, o yil ogretime Turkge 
terimlerle yayilmis kitaplarla baslanmis olmasinin, kultur tarihimiz igin onemli bir olay oldugunu 
kaydetmistir.24 

Ataturk, 1932-1936 yillan arasinda gonulluler eliyle yurutulen ve "dil sofrasi" diye adlandinlan 
Qankaya toplantilannda da ele ahnan dil galismalarimn beklenen basanya ulasmadigini goruyor ve 
biliyordu. Bu durumun temel nedeni, galismalann bilim kaynagindan beslenmemis olmasiydi. Ancak, 
ulkenin o gun iginde bulundugu kosullar ve bu is igin hazirlikh bir bilim kadrosunun bulunmamasi, ister 
istemez isin bir sure gonulluler eliyle yurutulmesini gerekli kilmistir. Dil davasini boslukta birakmak 
mumkun degildi. Onun igin TDK'nin onculugundeki galismalar, gonulleri bu davaya hizmet aski ile 
garpan unlu edip, yazar ve gazeteciler ile gonullu aydinlann isbirligi sayesinde yurutuluyordu. Ataturk, 
1. Turk Dil Kurultayi'ndan sonra hazirlanan o mukemmel galisma programi uyannca, nasil bir yoldan 
yurunmesi gerektigini biliyordu. Ne var ki, boyle bir programin gergeklestirilebilmesi uzunca bir sureye 
ve hazirlikh bir bilim kadrosuna ihtiyag gosteriyordu. 

Yuzyillarca ihmale ugramis bir dilden kisa zamanda yuksek duzeyde bir kultur diline ulasmamn 
gijglugu ortadaydi. Bunun igin galismalann planli ve programh bir bilim temeline yerlestirilmesi 
gerekiyordu. Bu gergegi dikkate alan Ataturk, 1932-1936 yillan arasinda bir yandan dil ve tarih 
alanindaki galismalarim surdururken bir yandan da dil ve tarih galismalarim koklu bilim temellerine 
dayandiracak biryol anyordu. iste Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi'nin kurulusu bu saglam dusuncenin 

99 



eseridir. Ataturk, 9 Ocak 1936 tarihinde ogretime agtigi ve Bati dunyasindan getirdigi unlu bilim 
adamlan ile guglendirdigi bu fakultenin adini da kendisi koymustur. 

Dil ve Tarih-Cografya adlanndan da anlasilacagi uzere, bu fakulte, herhangi bir edebiyat 
fakultesi olarak tasarlanmis degildir. Turk dilini, Turk tarihini ve Turk cografyasini kaynaklanna inerek, 
yan dallari ile de beslenerek arastiracak, bu alanlar igin gerekli arastinci ve bilim adamlanni 
yetistirecek bir fakulte olarak dusunulmustur. Aynca, Dil ve Tarih Kurumlanni besleyecek elemanlann 
yetismesine de kaynakhk edecektir. Ataturk her alanda oldugu gibi, bu alanda da bilimin onculugune 
verdigi deger dolayisiyla, TBMM'nin 1936 yihndaki agis konusmasinda: "Dil ve Tarih Kurumlannin az 
zaman iginde milIT akademiler haline donusmesi" dileginde bulunmus; "Turk dili galismalarimn Kurum 
iginde de bilim rayina oturtulmasi"25 geregine isaret etmistir. 

Niteligi bakimindan 1936-1938 yillan arasindaki donem, Turk dili galismalarim bilim temeline 
yerlestirecek tedbirlerin getirildigi bir donemdir. Ancak, bu olgu Ataturk'un olumunden sonra uzun yillar 
ihmal edilmis ve Turk Dil Kurumu ancak 1983 yihnda 2876 sayih kanunla, devlet himayesinde 
akademik bir kurulusa donusturulebilmistir. 

Ataturk, Turk kulturunun ve millet varhginin temel taslari durumundaki tarih ve dil konulanna 
verdigi buyuk degeri, yalniz tarih ve dil konulanndaki yenile§me atihmlan ve bu iki kurumu kurmakla 
g6stermemi§; Turkiye i§ Bankasi'ndaki hisse senetlerinin gelirini de bu iki kuruma birakmakla 
gostermi§tir. 

Dili 6zle§tirme gali§malannin amaci ve ula§mak istedigi hedefler yukanda belirtilen ilkelere 
dayandigi halde, uzulerek belirtmek gerekir ki, Ataturk'ten sonraki yillarda, bazi kesimlerce, gah§malar 
bir sure dilciligin gerekli kildigi yontemlerden ve bilimin onculugunden uzaklastinlarak yanhs bir 
yonlendirme egilimine sokulmak istenmistir. Bu egilim 1960-1980 yillan arasinda daha da hizlanarak 
"Ozturkgecilik", "an Turkgecilik", "dilde ilericilik" ve "devrimci gorus" gibi adlar altmda yeniden dilde 
irkgihk ve tasfiyecilik niteligindeki asin ozlestirmecilik hareketine yonelmistir. Her ne kadar bu gorusu 
benimsemis olan kesimlerce, bu yonlendirme, dil devrimini, Turkgelesme yolunda daha ileri bir duzeye 
ulastirma diye gosterilmisse de, uygulamalara bakihnca, bu egilimin ulasmak istedigi amag ve 
hedefler bakimindan dil devrimi ile birlestirilmesi mumkun gorunmemektedir. Qunku, kokence Turkge 
olmayan her sozu dilden atma amaci guden "an Turkgecilik", dilcilik anlayisi ve dilin sosyal gergekligi 
ile bagdastinlamadigi gibi, dil devriminin temel felsefesi ile de bagdastinlamaz. Qunku; 

1. Bir sozun Turkge sayilip sayilmamasinin olgusu, onun kokeni degildir. Ses yapisi, zevk 
olgusu, kullanilis bigimi ve anlam bakimindan dilin kendi olgulerine aykin dusmemesi, o sozun dilde 
yerlesmis ve herkes tarafindan anlasihr olup olmamasidir. Her dil gibi Turkge de gesitli dillerden 
kelime almis ve onlara kelime vermistir. Dilimize bu yolla girmis akil, ask, bulbul, eser, hasta, 
hastahane, hatir, hatir saymak, kira, kiraci, kitap, kultur, manti, sinir gibi sozler, dilin kendi potasinda 
eritilip Turkgeye kazandinldigi ve Turkgenin gelismesini de engellemedigi igin, bunlan an Turkgecilik 
anlayisi ile dilden atmak, Turkgeye higbir sey kazandirmaz; aksine, gesitli yonlerden zarar verir. 

100 



2. Turkgenin mall olmus bu turlu bir kisim ahnti sozlerin, zamanla kazandigi yeni anlamlar ve 
kavram incelikleri vardir: kalp'in yerine yurek'i getirerek kalp kirmak yerine yurek kirmak diyebilir 
miyiz? kalpsiz "merhametsiz" ile yureksiz "korkak" ayni seyler midir? Arapga kafa'nin yerine Turkge 
bas'i getirmekle sorun gozulur mu? Kafasiz adam'la bassiz millet, kafayi gekmek deyimi ile basi 
gekmek deyimi ayni anlamlara mi gelmektedir? Elbette hayir! Akilh kimse ile akilsiz kimse'yi uslu 
kimse, ussuz kimse diye mi nitelendirecegiz? Akil akildan ustundur deyimini us ustan ustundur'e 
gevirsek ayni anlam ve zevk dolgunlugunu verebilir mi? Goruluyor ki, bir dilin soz varhgi, o toplum 
bireylerinin dusunce yapisindan kavram alani genisligine ve oradan da zamana bagli dil-kultur 
iliskisine uzanan bir gelismenin urunudur. Bunlar ayak altina ahnarak dil gelistirilemez. Dile isleklik 
kazandirmanin yolu, dili toplumla ve sosyal yapi ile butunlestiren olgulere, yani dil sisteminin 
gereklerine uymaktir. Oysa, dilde devrimci gorus anlayisi ile ortaya atilan sozlerin gogunda sistemlilik 
yerine sistemsizlik ve basibosluk yer almistir. Bunlar baglanti yerine baginti; baski yerine basi; 
dusunce, fikir yerine dusun; eser, kitap, arastirma yerine yapit (yapmak: ortmek, kapatmak 
anlamindadir.) ruhi, ruhsal yerine tinsel; yaban, yabanci yerine yabanil sozlerini kullanmaktan 
gekinmemislerdir. "Devrimci gorus kurallann tutsagi olmaz" ilkesine baglanarak bir sure kuralsizhgi 
kurallastirmaya gahsmislardir. Dilin yapi ve isleyis ozellikleri ile bagdasmayan bu tutum, toplum 
bireyleri arasinda bir aynm yaratma tehlikesi de dogurmustur. 

3. Ote yandan, an Turkgecilik tutkusuyla, belirli sozlere saplanip kalma egilimi, dilin anlatim 
gucunu de simrlamaya ve daraltmaya baslamistir. Soz gelisi derece, devre, kademe, safha, hamle 
kavramlan igin yalniz asama; taarruz, tecavuz, hucum igin yalniz saldiri; sebebiyle, vasitasiyla, 
munasebetiyle, yuzunden, bakimindan vb. sozler yerine hep nedeniyle sozunun kullanilmasi dili bir 
anlatim kisirhgina dogru suruklemistir. 

4. Bu turlu uygulama sakathklanni dile getirenler de dilde "ilericilik", "gericilik" tartismasina 
gekilmek istenmistir. Bu noktada farkli egilimler de gozden uzak tutulmamahdir. Ancak, surasi 
kesinlikle bilinmelidir ki, Osmanh Turkgesi artik kendi devrini tamamlamis ve tarihe mal olmustur. 
Gunumuz Turkiye Turkgesi ise, zamana bagli gesitli degisme ve gelisme sureglerinden gegerek 
bugune ulasmis; toplumun farkli sosyal ve kulturel gereksinimlerinden yararlanarak bigimlenmis bir 
dildirdir. Burada yapilacak sey, yapilmis ve yerine oturmus ogeleri yerinden oynatip bos seylerle 
ugrasmak yerine, dilimize akin etmekte olan, dilimizin yapi ve isleyis olgulerine de uymayan yeni 
yabanci soz ve terimlere karsihklar bularak dilin guglendirilmesi ve zenginlestirilmesi olmahydi. Ne 
yazik ki, bu firsat pek degerlendirilememistir. Gergi 1980 sonrasi yillarda, an Turkgecilik yolundaki 
sakat egilim terkedilmis ise de, dilde bu egilimin biraktigi bazi kayiplar da olmustur. 

Yukandan beri agiklanagelen hususlar toplu bir degerlendirmeden gegirilince bugun ulastigimiz 
genel sonug soyle ozetlenebilir: 

Dil devrimi, 70 yilhk uygulama surecinin ortaya koydugu dalgalanma ve bazi yanlis 
uygulamalara ragmen, genellikle gok basanh olmustur. Bu yonlendirme sayesinde, dilimiz, kendisine 
yabanci kalmis ve halkin diline mal edilememis yuzlerce Dogulu ve bir kisim Batih soz ve kurallardan 

101 



anndinlarak, bunlann yerine Turkgeleri getirilerek kendi yapi ve isleyis olguleriyle yol alabilecek 
saghkh bir temele oturtulmustur. Turkiye Turkgesi, bu yolla pek gok Turkge soz kazandigi gibi, bilim, 
sanat ve teknik alanlarimn pek gok terimi de Turkgelestirilmistir. Boylece, genel yapisi itibariyle 
saghkh bir yazi ve bilim dili olma niteligi kazanmistir. Ancak, uzun bir tarihT suregten gegen yogun 
gabalarla bu duzeye gelmis olan Turkgemiz, egitim yetersizligi ve ana dili bilincinin korlenmesi basta 
gelen gesitli etkenlerle son yillarda yeniden bir kirlenme ve yozlasma egilimine girmis ve gozum 
bekleyen birtakim sorunlar ile karsi karsiya gelmis bulunmaktadir. Bu sorunlar ingilizce soz ve 
terimlerin dile akin etmis olmasi, imla ve soyleyis yanhslan, anlatim yetersizligi, soz varhgindaki 
daralma ve buzulme gibi, dil devriminin temel ilkelerini zedeleyen noktalarda toplanabilir. Dilimizin, ig 
ve dis yapisinda kendini gosteren bu bozulma egiliminden kurtanlarak kendi kultur degerlerini ve 
kimligini koruyan birgizgiye gekilmesi, ivedili ve etkili onlemlerin alinabilmesine baghdir. 

1 Ataurk'un Soylev ve Demegleri, C. II, Turk inkilap Tarihi Enstitusu Yay., Ankara 1961, s. 
214. 

2 Yunus Emre'nin yukandaki misralan ses yapisi bakimindan bugunku soyleyise 
uyarlanmistir. 

3 Sirat-i MustakTm, C. IV, s. 92-96 (24 Haziran/1 326/1 91 0). 

4 Sirat-i MustakTm, C. IV, s. 92 (Mayis 132/1910) Tasfiyecilik uzerine genis bilgi igin Zeynep 
Korkmaz, "Tasfiyecilik" mad. Turk Ansiklopedisi, C. XXX/246, s. 473 ve 6t. 

5 Sadri MaksudT (Arsal), Turk Dili igin, Turk Ocaklan ilim ve San'at Nesriyati, 1930 ig kapak 
sayfasi; Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili: Belgeler, TDK Yay., Ankara 1992, s. 190, beige 88. 

6 Afet inan, Ataturk Hakkinda Hatiralar ve Belgeler, Ankara 1 959, s. 261 . 

7 Afet inan, MedenT Bilgiler ve Mustafa Kemal Ataturk El Yazilan, TTK Yay., Ankara 1969, 
s. 18 (1998 baskisinda s. 19). 

8 Mustafa Kemal Ataturk, Nutuk (bugunku dile aktaran Zeynep Korkmaz), AKDTYK, Ataturk 
Arastirma Merkezi Yay., Ankara 2000, s. 10-11. 

9 Bu konuda daha aynntih bilgi igin Zeynep Korkmaz, Cumhuriyet Doneminde Turk Dili, AU. 
DTCF Yay., Ankara 1974, s. 51-58; "Ataturkgu Dusuncede Turk Dilinin Yeri", Ataturkgu Dusunce El 
Kitabi, AKDTYK, Ataturk Arastirma Merkezi Yay., s. 227-229; Yazi inkilabi, Cumhuriyetin 75. Yih Dil 
Bayrami, TBMM Kultur ve Sanat Yaym Kurulu Yay., Ankara 1998, s. 65-69; "Arap Alfabesi ve Turk 
Dili", Turk Dili, S. 561 (Eyliil 1998), s. 183-191. 

10 Zeynep Korkmaz, Cumhuriyet Doneminde Turk Dili, s. 52-53. 



102 



1 1 Ataturk'un Maarife Ait Direktifleri, Maarif Vekalet Ana Programina Hazirhklar Serisi; Nu: 1, 
istanbul 1939, s. 28; Ataturk'un Soylev ve Demegleri, C. II, Turk inkilap Tarihi Enst. Yay., Ankara 
1959, s. 253. 

12 Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, 5 Mart 1923, "Latin Harflerini Kabul Edemeyiz", baslikli yazi. 

13 Falih Rifki Atay, "Harf Devrimin 25. Yihni Kutlarken", Turk Dili, C. II, s. 23 (Agustos 1953), 
s. 718. 

14 Bu yazi, Enver Pasa'mn Osmanh imlasinin yetersizligine gare bulmak ve imlada kolayhk 
saglamak igin her sessiz harfin onune birer sesli harf ekleme gorusune dayaniyordu. Ancak, hatt-i 
munfasil, hatt-i cedTd ve Enver yazisi gibi adlar alan bu yazi turu 1. Dunya Savasi'ndan sonra 
birakilivermistir. 

15 Falih Rifki Atay, Cankaya: Ataturk Devri Hatiralan, Dunya Yay. 5, C. II, s. 405-406. 

16 Afet inan, Ataturk Hakkinda Hatiralar, Belgeler, s. 185; "Turk Dili Kurultayi Muzakere 
Zabitlan", s. 455-456;, Turk Dili Belleten S. 3 (1933). Daha genis bilgi igin Zeynep Korkmaz, 
Cumhuriyet DonemindeTurk Dili, s. 48-58. 

17 Konusma metni igin Ataturk'un Soylev ve Demegleri, C. II, Ankara 1959, s. 227-228; 
Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili: Belgeler, TDK Yay., Ankara 1 992, s. 406, beige Nu: 208'e bk. 

18 Demeg metni igin, Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili: Belgeler, s. 406, beige nu: 
207'ye bk. 

19 Falih Rifki Atay, Cankaya: Ataturk Devri Hatiralan, istanbul 1969, s. 447. 

20 Komisyon galismalarimn aynntilan igin Falih Rifki Atay, Cankaya: Ataturk Devri Hatiralan, 
istanbul 1961, s. 452-454. 

21 A. Dilagar, "Ataturk ve Turkge". Ataturk ve Turk Dili, TDK Yay., Ankara 1 963, s. 46-49. 

22 A. inan, "Ataturk Devrine Ait Bir Hatira", Turk Kulturu, S. 85 (Ankara 1 969), s. 21 . 

23 M. Kemal Ataturk, istanbul 1937, 2. baski, TDK Yay., Ankara 1980. 

24 Ataturk'un Soylev ve Demegleri, C. 1. Ataturk Arastirma Merkezi Yay., Ankara 1989, 1. C, 
s. 429. 

25 Ataturk'un Soylev ve Demegleri, Ataturk Arastirma Merkezi Yay., Ankara 1989, 2. C. s. 
420. 

Afet inan, Ataturk Hakkinda Hatiralar ve Belgeler, Ankara 1959. 

103 



Afet inan, MedenT Bilgiler ve Mustafa Kemal Ataturk'un Elyazilan, TTKYay., Ankara 1969. 

Ataturk'un Soylev ve Demegleri, C. I, II, AKDTYK, Ataturk Arastirma Merkezi Yay., Ankara 
1989. 

Ataturk'un Maarife Ait Direktifleri, Maarif Vek. Ana Programa Hazirhklar Serisi, Nu: 1, istanbul 
1939. 

Abdulkadir inan, "Ataturk Devrine Ait Bir Hatira", Turk Kulturu, S. 85 (Ankara 1969). 

Agop Dilagar, "Ataturk ve Turkge", Ataturk ve Turk Dili, TDK Yay., Ankara 1963. 

Falih Rifki Atay, Cankaya: Ataturk Devri Hatiralan, Dunya Yayinlan 5, istanbul 1969. 

Falih Rifki Atay, "Harf Devriminin 25. Yilmi Kutlarken", Turk Dili, C. II, S. 23, (Agustos 1953). 

Kazim Karabekir, "Latin Harflerini Kabul Edemeyiz", Hakimiyet-i Milliye Gazetesi, 5 Mart 1923. 

Mustafa Kemal Ataturk, Nutuk (bugunku dile aktaran: Z. Korkmaz), AKDTYK Ataturk Arastirma 
Merkezi Yay., Ankara 2000. 

Zeynep Korkmaz, Cumhuriyet Doneminde Turk Dili, AG, Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi Yay., 
Ankara 1973. 

Zeynep Korkmaz, "Dil inkilabinin Sadelesme ve Turkgelesme Akimlan Arasindaki Yeri", Turk 
Dili, C. XLIX, S. 401 (Mayis 1985), s. 1-32. 

Zeynep Korkmaz, "Tasfiyecilik", Turk Ansiklopedisi, C. XXX/246, s. 473 ve 6t. 

Zeynep Korkmaz, "Turk Dili ve Arap Alfabesi", Dil ve Alfabe Uzerine Gorusler, Ataturk Kultur Dil 
ve Tarih Yuksek Kurumu Yay., Ankara 1 991 , s. 11-19. 

Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili (Belgeler), AKDTYK, TDK Yay., Ankara 1992. 

Zeynep Korkmaz, "Ataturkgu Dusuncede Turk Dilinin Yeri", Ataturkgu Dusunce El Kitabi, 
AKDTYK, Ataturk Arastirma Merkezi Yay., Ankara 1995, s. 215-240. 

Zeynep Korkmaz, "Harf inkilabi", Cumhuriyetin 75. Yih Dil Bayrami, TBMM Kultur, Sanat ve 
Yayin Kurulu Yayinlan, Ankara 1998, s. 65-74. 

Zeynep Korkmaz, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, S. 595 (Temmuz2001), s. 7-19. 

Zeynep Korkmaz, "Ataturkgu Dusuncede Turk Dilinin Yeri ve Gunumuz Agisindan 
Degerlendirilmesi", Turk Dili, S. 596 (Agustos 2001 ), s. 1 1 1 -1 1 9. 



104 



Cumhuriyet Donemi Dil Hareketleri ve Dil Tarti§malan / Dr. Asiye Mevhibe 
Co§ar [s.65-73] 

Karadeniz Teknik Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

"Turkiye'ye giden bir ziyaretgi hemen 

Turklugun ilk ve inanilmaz 

isaretiyle karsilasacaktir: 

Uzun zaman yabanci etkilere maruz 

kalmasina ragmen muzaffer olarak 

yasamasina devam eden Turk dili"1 



Yazih kaynaklanyla 13-14 yuzyilhk bir gegmise sahip olan Turk dili, Turk insaninin varlik 
savasinda onunla birlikte kimliginin en onemli isareti olarak payina du§eni almistir. Gogler, savaslar, 
istilalar yasayan Turkle birlikte dil de gog etmis, devami igin savas vermistir. Ancak Turk, zaferler 
kazanip devletler kurar, parlak devirler yasarken dil de bundan nasibini almis, alabildigine islenip 
gelismistir. 

Turkge, Turk insani ile yola giktigi bu bin yih asan takip edilebilir devrede farkh tarihlerde, farkli 
cografyalarda varlik gostermi§; tarih ve cografyasi degi§tikge yapisinda da degi§iklikler olmu§tur. Tum 
bu degi§me ve geli§meler; Turkgede yabanci kelimeler, yapilar ve bunlann etkisiyle yazim konusunda 
ortaya gikan kan§ikhklar gibi sorunlara yol agmi§tir. Bunun dogal sonucu olarak da dildeki yabanci 
unsurlann temizlenmesi, dilin sadele§tirilmesi, gramer ve lugatinin hazirlanmasi, Arap harflerinin islahi 
veya degi§tirilmesi, imla karga§asinin ortadan kaldinlmasi, gogu milliyetgilik fikirlerinin kuvvetlendigi 
zamanlarda (1866-1903) israrla uzerinde durulmaya ba§lanan ve Tanzimat'tan sonra da daha §uurlu 
hareketlerle ele alinan meseleler olup bugun de pek gogu tarti§ma konusudur.2 

Cumhuriyet Donemine Kadar Turkge 

Turkge, daha VII. yy.'da ortaya konan eserleriyle edebi ifadeye elveri§li dil olma iddiasindadir. 
Yabanci unsur sayisinm %1'in altinda tespit edildigi3 bu donemden sonra yabanci toplumlarla kurulan 
ticari ve siyasi iliskiler, yeni dinlerin benimsenmesi gibi olaylarm sonucunda bu sayida artis gorulur. 

Ozellikle islamiyet'in kabuluyle, ilerleyen zaman iginde dini ogrenmek igin dinin dilini ogrenme, 
sonra da o dilin kelimelerini kullanma ile bu sayi iyice artar. 14-15. yuzyillarda sade Turkge ile yazma 
geleneginde israr eden sanatkarlann yam sira, sade Turkge ile yazdiklan igin eserlerinin on 

105 



sozlerinde ozur dileyenler dikkat geker. 16-17-18. yuzyillarda Turkge'ye giren yabanci unsurlar 
oylesine artar ki, bazi eserlerde Turkge arka plana duser. 19. yy.'a gelinceye kadar ozellikle yazi 
dilinde kendini gosteren bu agirlasma, ferdi tesebbusler disinda etkili tepki almaz.4 Tanzimat'a 
gelinceye kadar gelisen dil hareketlerini; Kasgarli Mahmut'ta ilmi, Karamanli Mehmet Bey'de resmi, 
Asik Pasa'da hissi olarak niteleyebilecegimiz dil adina ferdi sayilabilecek tesebbusler, 16. yy.'daki 
Turki-i Basit hareketiyle bir dereceye kadar toplu gayretler olarak sayabiliriz. Ancak bunlar, 
devirlerinde gerekli yankiyi bulamamis hareketler olarak kalmistir. 

Tanzimat'la baslayan Batiya yonelis, yalnizca bilim ve teknikte degil, temelde fikir ve kultur 
dunyasinda Batililasmayi ongoruyordu. Bu yonelisle yeni fikirlerin ortaya gikmasi, bunun edebiyati ve 
edebiyatin dilini etkilemesi de kaginilmazdi. Batidan alman edebi turler, yazarlann bu alanda eser 
verme istegi ve eserlerini halka ulastirma endiseleri yazi dili ile konusma dili arasindaki aynhgi 
ortadan kaldirmayi gerektiriyordu. Bu yondeki talepler, oncelikle Osmanhcada birtakim duzeltmelere 
ihtiyag dogurdu. §inasi ile baslayan ve 1910'lara kadar suren bu hareketler, yazi dilini Osmanlica 
temelinde sadelestirmeyi ve Osmanhcayi daha anlasihr bir yazi dili durumuna getirmeyi hedefliyordu. 
Zeynep Korkmaz, Turkgeyi hakim kilmaktan uzak bu yaklasim sebebiyle, dil hareketleri iginde bu 
devrenin 'bir arayis ve deneme devri' oldugunu soyler. Bu devirde ba§layan dildeki butun Arapga, 
Farsga kelimeleri atmayi oneren 'Tasfiyecilik' ve agdali Osmanhciyi savunan 'Fesahatgihk' 
hareketleri, Servet-i Funun Devri'nde iyice alevlenmi§tir. Bu anlamda dili sadele§tirme gayretleri, a§in 
uglara kar§i bir denge unsuru olarak degerlendirilmektedir.5 

1908'de II. Me§rutiyet'in ilani ile ulkede her alanda ba§ gosteren yenilesme hareketleri ve bunun 
edebiyattaki yansimalan, dilin sadelesmesi yolunda onemli adimlann atilmasina vesile olmustur. 

II. Mesrutiyet Donemi'nde Geng Kalemler dergisinde yazan Yeni Lisancilar, kendilerine kadar 
dusunulen ancak uygulanamayan konulan hayata gegirmeleri ve 'sade dil'in basanh orneklerini 
vermeleriyle dikkat gekerler. Kamile imer, donemine gore gok degerli olan bu gabalann istanbul 
halkinin konustugu 'en sade Osmanlica' sinirlan iginde kaldiklarmi, ilk asamada Osmanhcaya yonelik 
bir islahat galismasi oldugunu soyler. Yine de Turkgenin Arapga ve Farsga kurallardan ve dil bilgisi 
ozelliklerinden oldukga annmis bir bigimde Cumhuriyet donemine ulasmasinda bu girisimlerin 
etkisinin inkar edilemeyecegini dile getirir.6 

Cumhuriyet Doneminde Turkge 

1919-1923 yillanni savaslarla gegiren bir ulkede kurulan Cumhuriyetin onemli bir ozelligi siyasi 
yonu yanmda sosyal ve kulturel boyutunun da olmasiydi. Turk Cumhuriyeti, cihan imparatorlugundan 
dunya devleti olmaya, bir medeniyet dairesinden gikip digerine girmeye talipti. Bu anlamda 
Cumhuriyet doneminde Turkgedeki gelismelerin Cumhuriyet ideolojisi ve bu ideolojinin sosyal 
yapilanmasindan ayn dusunulmemesi gerekir. Ote yandan Cumhuriyetin kurucusu Mustafa Kemal'in 
dil hareketlerinin olusumuna ve duzenlenmesine bizzat katilmasi da belirleyici olmus, bu belirleyicilik 
kendisinden sonra gelisen dil tutumlannda da etkisini surdurmustur. 

106 



ilk defa 1908 Anayasasi'nda resmi huviyet kazanan Turkge igin onemli bir durum da 
Cumhuriyetle birlikte, ilk devlet mudahalesini yasamasidir. Dil dogal seyri dismda, disardan 
mudahalelerle degistirilip duzenlenmeye gahsilmistir. Bu yapihrken amag gogu zaman Mustafa 
Kemarin 'Ulkesini, yuksek istiklalini korumasini bilen Turk milleti dilini de yabanci diller 
boyundurugundan kurtarmasini bilecektir' cumlesi He belirlenmekte, hedef de 'bir milli kultur dili 
yaratma mucadelesi' olarak ifade edilmektedir.7 O halde Cumhuriyet devri dil hareketleri igin 
baslangig itibariyle Cumhuriyet ideolojisi ve Ataturk'un gorus ve direktifleri dogrultusunda gelismis 
hareketlerdir degerlendirmesini yapmak mumkundur. Bu da Cumhuriyet devri dil hareketlerini 
Ataturk'e kadar ve Ataturk'ten sonra olmak uzere birbirini takip eden ve etkileyen iki donemde ele 
almayi mumkun kilar. 

Ataturk yetistigi ortam bakimindan Osmanh toplumundaki butun siyasi ve sosyal galkantilar ve 
fikir hareketlerinin iginde bulunmus, bunlan yakindan takip etmis veya tarihi gelisme suregleri ile 
incelemistir.8 Daha 1916 yilinda Namik Kemal'in Makalat-i Siyasiye ve Edebiyesi'ni, Mehmet Emin 
Bey'in ve Tevfik Fikret'in siirlerini okurken; 'Yemekten evvel Emin Bey'in Turkge siirleri ile Fikret'in 
Rubab-i §ikestesi'nden ayni zeminde bazi pargalanni okuyarak mukayese yapmak istedim. ikisi de 
baska guzel. Ancak Turkge olanda da digerinde de ayni derecede Arapga, Farsga var. Fark; biri 
parmak hesabi, digeri degil. (27 Tesrinisani 1332/10 Aralik 1916)9 seklinde dustugu not ondaki dil 
duyarhhgini gosterecek niteliktedir. Belki bu duyarhhgin ve yetisme bigiminin etkileri, yeni devletin 
temelleri atihrken Turkgede harf ve dil inkilaplanni hazirlayan nedenler oldu. 

Kulturel degisimin dildeki yansimalanndan biri olarak 1928 yilinda yazi devrimi yapildi. Arap 
yazisinm Turk dilinin ihtiyaglanni karsilamadigi, iki dil arasindaki yapi ayrihklannin bu alfabe ile 
giderilemedigi; Turkgenin bu alfabe ile yazilmasi sirasinda ortaya gikan imla sorunlannin, Turkgeye 
giren Arapga, Farsga kelimeleri okuyup yazabilmek igin once bu dillerin kurallannin ogrenilmesini 
gerektirmesinin dogurdugu egitim ve ogretim zorlugu goz onune alinarak Latin alfabesi esasinda yeni 
bir alfabe hazirlandi. 

Turkgede imla sorunu, daha Tanzimat yillannda imlamn islahina gare arayanlar ve bunun 
mumkun olmadigi, yeni bir harf sisteminin kabulunu ongorenler arasinda tartisiliyordu.10 Alfabe 
degisikliginin 1928'de kabulunden once 1923'te izmir'de toplanan iktisat kongresinde Latin esasinda 
bir alfabe olusturulmasi igin bir onerge verilmis, ancak bu genel toplantida okunmadan reddedilmisti. 
Mecliste §ukru Saragoglu tarafindan tekrar gundeme getirilen alfabe meselesi itirazla karsilanmis, 
alfabe sorunu 1924-1927 yillan arasinda onemli tartisma konulanndan biri olmustu. Bu sureg, yeni bir 
alfabenin kabulunu hazirlayan bir olgunlasma donemi olarak yasanmistir. Sonunda 26 Haziran 
1928'de galismalanna baslayan Dil Encumeni kurulmus, Latin alfabesine dayah yeni Turk alfabesinin 
hazirhklan tamamlanmistir. 3 Kasim 1928'de yeni Turk harflerine dair yasanin kabuluyle yeni harfleri 
ogrenme ve ogretme seferberligi baslatilmistir.1 1 

1921-1922 yillannda Azerbaycan ve Kuzey Kafkasya'da Latin alfabeleri denemelerine 
girisilmesi, 1 Mayis 1925 gunu Azeri Turk dilinin Latin alfabesini kabul etmis olmasi Turk milliyetgilerini 

107 



de Latin alfabesini kabule tesvik etmisti. Ancak Turkiye'de bu yazi kabul edilince Ruslann ilk isi Latin 
yazisini kaldinp Kiril yazismi yerlestirmek olmustu. Bernard Lewis, Latin alfabesinin tercihi ile ilgili 
olarak bu tarihi gergege isaret ederek bunun yanmda siyasi sebeplere de deginir. Alfabe degisikligini, 
Turkiye'nin laik ve modern bir devlet olma emelinin bir asamasi olarak kendisini Doguya bagh kilan 
onemli bir engel olan Arap yazisindan kurtarmasi seklinde izah eder. Mustafa Kemal'in bu tercih ve 
yonlendirmesinde Azerbaycan Cumhuriyeti ile baglan koparmamaktan cok, yeni alfabeyi Osmanh 
imparatorlugu'na karsi bir engel olarak kabul etmesini sebep gosterir. 'Gorundugune gore yeni yaziyi 
ogrenip eskisini unutmak suretiyle gegmis gomulup unutulabilecek ve yalniz Latin harfli Turkge de 
ifade edilen fikirlere agik yeni bir kusak yaratilacakti' der.12 

Yeni alfabenin kabuluyle Arapga, Farsga kelimelerin dilimize ve yazimiza uymayan kelimeler 
olarak gorulmesi, dildeki yabanci kelimeleri atip yerine Turkge karsihklanni koyma fikrini tekrar 
canlandirdi. Bunun igin oncelikle dilin soz varhgmin ortaya konmasi gerekiyordu. Bu amagla halk 
agzmdan derlemeler yapiliyor, sozluk, terim ve etimoloji gahsmalan Dil Encumeni tarafindan 
yurutuluyordu. Bir yandan da ferdi tesebbusler olmakla beraber Turkgenin diger dillerle alakalan 
arastinhyor, baska dillerin Turkge asilli olup olmayacagi, Turkgenin bir ana dil olup olmadigi gibi 
konularda fikirler one suruluyordu. 

12 Temmuz 1931'de butun bu dil galismalanna daha kapsamli ve ilmi bir yapi kazandirmak 
amaciyla Dil Encumeni'nin yerini alacak Turk Tarihi Tetkik Cemiyetine es olarak Ataturk'un emriyle 
Turk Dili Tetkik Cemiyeti kuruldu.13 

Turk Dili Tetkik Cemiyetinin kurulmasinin ardindan yabanci bilginlerin de gagnldigi I. Turk Dil 
Kurultayi 26 Eylul 1932'de istanbul da toplandi. Bu kurultay alinan kararlann niteligi bakimindan 
dikkat gekici notlar tasir. Bir yandan derleme, arastirma ve yayimlamaya esas olacak bilimsel 
galismalar yapilmasi; bir yandan da Turk dilinin sadelestirilmesi galismalanna hiz verilmesi 
kararlastinldi.1 932-1 936 yillan arasindaki gahsmalan 1932-1934 ve 1934-1936 olmak uzere iki 
donemde inceleyen Zeynep Korkmaz, ashnda cemiyette bu gahsmalan yurutecek vasifta elemanlar 
olmadigini, bunun igin yurdun dort kosesindeki gonullulerin gorev aldigini soyler. Bu sebeple 1934'te 
gikartilan Osmanhcidan Turkgeye Soz Karsihklan Tarama Dergisi'nde Osmanhca bir kelimenin 
karsisinda her biri ayn lehgelerden derlenmis birden fazla karsihga rastlaniyor, bu kelimeler iginde 
bazilannin Turkiye Turkgesinin yapisina aykin olmasi uygulamada aksakhga yol agiyordu. inkilap 
heyecaniyla hareket, dilde yeniden tasfiyeciligi baslatmis oluyordu. Devlet dairelerindeki yazismalarda 
ve gazetelerde Tarama Dergisi'ndeki karsihklara hemen yer verilmesi ve bunun da bir birlik 
aranmadan yapilmasi dilde kansikhga yol agiyordu. 14 is o hale gelmisti ki herkes gelisiguzel buldugu 
kelimelerle yaziyor, yazilar sahibinden baskasinin anlamasina imkan vermiyordu.15 

Dilin bir gikmaza suruklendiginin gorulmesi uzerine 1934-1936 yillan arasindaki -Z. Korkmaz'a 
gore ikinci- donemde bir komisyon kurularak onceki donemin tarama ve derlemeleri ayiklanmadan 
gegirilmistir. Tarama Dergisi'ndeki karsihklar her Osmanhca kelime igin bir Turkge kelime olarak 
duzenlenmis, Turkge karsihgi bulunmayan Arapga ve Farsga kelimeler oldugu gibi birakilmistir. Bu 

108 



gahsmalar sirasinda ozlestirmeciler ile orta yolu tutanlar arasinda getin gatismalar gikmis, ancak 
baslangigta ilmi olguleri olan saglam bir programla yola gikildigi halde boyle bir dil planlamasinda 
oncelikle metot ve igerik bakimindan ilmi bir hazirligin eksikligi gorulmustu.16 

iste tam da bu sirada yeni sozcuklerin uydurulup kullanilmasi terk edilerek dilde Turkge karsihgi 
olmayan ve yerlesmis bulunan Arapga ve Farsga kelimeler igin dilin iginde bulundugu durumu 
duzenlemek uzere bir dil felsefesi arayisina gidildi. 

1932'de Mustafa Kemal'in tesvikiyle ve butun Turkiye'deki tarihgilerin ve yabanci bilginlerin 
katildigi tarih kongresinde 1935'te Ankara Oniversitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi'nin agihs 
toreninde Afet inan'in derli toplu olarak ifade ettigi bir Turk tarih tezi ortaya konmustur. Buna gore; 
"Dunyada yuksek kulturun ilk besigi Orta Asya'daki Turk anayurtlan ve o kulturu kuranlar ve butun 
dunyaya yayanlar da Turklerdir'M 7 Bu ilkeden hareket eden dil galismalan da insanhgin ilk kultur 
dilinin mekanizmasini arastirmaya koyularak bunun dunya kultur dillerini kurmaktaki buyuk ve esasli 
rolunu Gunes-Dil teorisi ile ortaya koymustur. 

Gunes-dil teorisi, Viyanah dilci Kivergitsch'in, Freud'un psikanalizinden faydalanarak Turk 
Dillerindeki Bazi Unsurlann Psikolojisi adh bir galisma ile one surdugu bir teze dayanir. Buna gore 
dilin dogusunda ilk etken Gunes'tir. Gunes, dunya ve insanlik tarihinin gelismesindeki ana islevini dilin 
dogusunda da gostermistir. O, dusunebilen bir varhk haline gelen insanin butun nesnelerin uzerinde 
tuttugu bir varhktir. ilk insanlar, maddi ve manevi butun varhklan Gunese verdikleri ilk adla anmislardir 
ve bu da Turk dilinin koku olan ag sesidir. Diger butun kelimeler de boyle bir kok sesten gelismistir.18 

Gunes-dil teorisinin Turkgeye uyarlanmasi bir hukum ve bir sonug cumlesiyle Turk tarih tezine 
de baglanmis oluyordu. Agah Sirn Levent, "Turk dili, tas ve maden devrinde kultur kelimelerini gog 
yolu ile yeryuzundeki dillere yayan eski ve buyuk kultur dilidir. Etimoloji lugatlerinde 'kaynagi karanlik' 
olarak gosterilen bir gok Fransizca, Almanca ve ingilizce kelimelerin Turkge ile kolayca 
agiklanabilmesi bunu gostermektedir" hukum cumlesini ve 'Dilimize yabanci sandigimiz bir gok 
kelimeleri feda etmege luzum yoktur. Qunku bunlann esasta Turkge olmasi mumkundur. Hatta, 
Gunes-dil teorisine uyularak Turkge ile agiklanabilen bir gok yabanci kultur kelimeleri olarak kabul 
edilebilir. Mesela botanik kelimesi bitki ile, sosyal kelimesi soy ile, termal kelimesi ter ile, elektrik 
kelimesi iltirik, yiltink, yaltink ile agiklanabilir'19 sonug cumlesini ifade eder. 

Ataturk, Gunes-dil teorisini tartismaya agmistir. Bu durum, teorinin dillerin kokeni konusunda 
ortaya atilan butun diger teorilerden farkli olarak dil inkilabini yurutenlerce amacina hizmet sininni 
asan olgusuzluklerle bir ispat araci gibi kullamlmasina yol agmistir. Bu teori, yakistirma ve zorlamaya 
dayah bu uygulamalar yuzunden yurt igi ve disinda elestirilerle karsilasir. Zeynep Korkmaz, bu 
teoriyle, yine de bir anlamda asin uydurmacihga donusmeye yuz tutan ozlestirme gabalannin, dilde 
yerlesmis yabanci kokenli kelimelerin zaten baslangigta diger dillere kaynakhk eden Turkgeden 
gegtigi fikri ile dizginlendigini soyler.20 



109 



Ataturk'ten sonraki dil gahsmalan, dili yenilestirme ve Turkgelestirme, Turkge gramer ve sozluk 
hazirhklan, anayasa dilinin Turkgele§tirilmesi seklinde devam etmistir. 1940'ta yayimlanan Tahsin 
Banguoglu'na ait Ana Hatlanyla Turk Grameri, 1946'da Tahir Nejat Gencan'in Yeni Dilbilgisi, Mustafa 
Nihat Ozon ve Kemal Demiray'in 1948'deki Alistirmah Dil bilgisi kitaplan bu devrin urunleri olarak 
sayilabilir. 

Sozluk alamnda Dil Kurumu'nun 668 sayfalik Turkge Sozluk (1948), eski eserlerin taranmasiyla 
hazirlanan Taniklanyla Tarama Sozlugu (C. I 1943; C. II 1945), halk agizlanndan toplamalar ve bir 
gok degerli eski eserin tipki basimlannin yapilmasi gibi onemli yayinlan olmustur.21 

1940'tan sonraki ozlestirme gabalan yogun elestirilere maruz kalmistir. Bu donemde uydurma 
eklerle kelime turetme gayretleri 1945 sonrasinda dilde irkgihk ithamlanyla karsilasmistir.22 

1946 yihnda yeni siyasi partiler kurulmus, iktidar partisinin 25 yilhk faaliyetleri gozden gegirilerek 
elestirilere muhatap edilmistir. Dil de bu durumda ele ahnmis ve dilin politikaya alet edildigi one 
surulmustur. Dil devrimi, uzerinde dusunulup aglanacak bir hadise olarak gosterilmistir.23 

1945'te ozlestirme galismalannin geldigi son nokta Turk Anayasasi'nm 'an Turkge'ye gevrilmesi 
idi. Devrin aydinlan, yeni anlasilmaz bir dil yaratildigi yolundaki elestirilere maruz kalmisti. Bu 
elestirilerle Dil Kurumu 1949'daki 6. Kongresinden sonra daha gok ilmi daha az politik olmaya gahsti. 
Arilastirmadan tamamen vazgegmeden daha gok sadelesmeye agirlik verdi. Ote yandan 1952'de 
Buyuk Millet Meclisi "an Turkge" anayasadan vazgegerek yeniden 1924 metnini kabul etti.24 

1960-80 yillan ihtilal sonrasi ideolojik faaliyetlerin etkisi altinda gegmistir. Dilde yogun bir 
tasfiyecilik hareketi olarak nitelenen ozlestirme gahsmalan, birgok aydin ve dil bilimci tarafindan 
siddetle elestirilmeye baslanmistir. Ozellikle 70'li yillar siyasi goruslerin hayatin her safhasinda yer 
aldigi, sosyal hayatin belirleyicisi rolunu ustlendigi zor bir anarsi donemi olarak yasanmistir. 

1970 ve sonrasi ozellikle 1973-1980 arasi siyasi goruslerin insanlan ayirdigi, anarsi boyutuna 
varan olaylann millet hayatini tehdit ettigi yillardir. ilk defa 1960 ihtilalini hazirlayan sebepler arasinda 
sayilan Demokrat Parti'nin tutumu ve CHP hakkmda agilmis bulunan tahkikata bagh olarak gelisen 
ogrenci hareketleri bu donemde yayginlasmisti. ODTU Rektorluk segimleri sirasinda (1970) bir sinav 
salonunu basip, sinavdakilerin cevap kagitlanni yirtarak "lisan dersine luzum yok" diye bagiran 
ogrencilerin varhgi 6nemlidir.25 Bu ve daha ileri derecede ogrenci hareketlerinin korukledigi olaylar 
anarsiyi inanilmaz boyutlara tasiyordu. Okullar, is yerleri, mahalleler, farkli siyasi goruslere sahip 
insanlarca adeta devlet igerisinde devlet anlayisiyla birbirinden aynhrken dil de bundan payini 
almistir. Sag ve sol gorusle birbirinden aynlan insanlann dil anlayisi da kullandiklan diller de 
birbirinden aynhyordu. 

Son 30 yilhk donemde kelime ve terim, uretim, imla birliginin saglanamamasi, TDK, Dil 
Akademisi'nin Kurulmasi, Televizyon kanallannin tutumu, Turkgenin bilim dili olmasi, ana dil suurunun 
yerlestirilmesi ana dil egitimi ve ogretimi, yasayan Turkge ve Oz Turkge kavramlan etrafinda dil 

110 



tartismalari basinda genis yer tutuyordu. Genel olarak bu degerlendirmelere baktigimizda asil 
tartisma ve yorumlann gogunun gegmise, gegmiste ele alinan meselelere ve bunlann ele alims 
bigimine yonelik oldugu gorulur. 

Kelime ve terim uretimine siyasi ideolojilerin gudumunde bir hareket gozuyle bakanlar bunun 
kultur buhrani yaratmak ve "milli varligimizla iliskimizi kesmek" amaciyla yapildigini dusunijyorlardi.26 
Konuyla ilgili goruslerini dile getiren Timurtas, meseleler ve gozumlenemeyisleri uzerinde dururken 
dildeki buhranin ve bozulmamn sebeplerini su sekilde siralamistir: 

1- Sadelestirmenin asin ozellestirme (tasfiyecilik) halini almasi 

2- ilme inanmama. Akla ve sag duyuya dayanmama. 

3- Milli kulture dusmanhk. 

4- Eski dil ve kulturu yok sayip 50-60 yil iginde yeni bir dil ve kultur meydana getirilecegine 
inanma. 

5- Politik ve ideolojik maksatla hareket ederek dil meselesinin bir bilim ve milli kultur meselesi 
olarak ele alinmasi gerekirken politika ve ideolojiyi on plana gikarmak.27 

Tanzimat'tan bu yana surup gelen meselelerin halledilmemesinin; ele alinis bigimlerinin 
suglama, kinama, karalama duzeyini asamamasindan kaynaklandigi gorusune Emin Ozdemir de 
katihr. Dildeki gelisme ve degismelerin ne dil disi toplumsal nedenlere ne de dil igi etkenlere 
yaslandinlmamasini, meselelerin kisisel ve duygusal yaklasimlarla ele almmasini elestirir. Bu tutumun 
sebebini de akilci yollan kullanamayis ve kendini yenileyemeyisle ilgili gorur.28 

1977'den geriye dogru bir degerlendirme yapan ve 1932 sonrasini "dilde devlet mudahalesi"nin 
basladigi donem sayan T. Banguoglu, uydurmaciligi Gunes-dil teorisine baglar, ondan ilham aldigini 
ileri surer. Uydurmacihgin ortaya gikis sebebi olarak da; "Uydurmacilik, tasfiyecilige bagh olarak 
dilden gikanlan kelimelerin yerine yenilerinin konmasi soz konusu oldugunda ortaya gikti" der.29 

Yabanci kokenli olmakla beraber halkin kullanimina girmis, halkga benimsenmis kelimelerin 
sadelestirme ile alakasi olmadigi gorusuyle Timurtas, Dil inkilabmin temelinde mutlak bir tasfiye 
yapmak gayesi olmadigim ifade eder. Dil inkilabmin dili ozlestirmek ve sadelestirmek yoluna giderken 
yabanci gramer sekillerini kaidelerini atmayi; Turkgede karsihgi bulunan yabanci kokenli kelimeleri 
kullanmamayi ve terimleri Turkgelestirmeyi esas aldigini soyler. Ona gore, bu gayenin disina 
gikildiginda dil inkilabmin da disina gikilmis olunuyordu.30 Buna karsihk ozlestirme yanlisi olanlar, 
yenilesmenin ihtiyaglarm degismesi sonucu ortaya gikan gaga ayak uydurmanin geregi oldugu 
dusuncesindedir. Turkgelestirme, ozlestirme konusu bir kultur ve egitim sorunu olarak degerlendirilir, 
kalkinan bir ulkenin, gagdas atilimlara katilan bir ulusun guglu bir bilim ve kultur diline ulasma sorunu 
olarak gorulur.31 

111 



Dili ozune dondurmek amacini "ulusal bir gorev" olarak adlandiran Turkgeciler, bunu, dili 
yabanci dillerin boyundurugundan kurtarma hareketi olarak gorurler. Caga ayak uyduramayisin ve 
geri kalmishgin temel nedeninin Turkgeye sirt donuste aranmasi gerektigini belirtirler. 

Ozlestirmeciler, Turkge soz varhgi agisindan incelendiginde hemen her donemde turetmeye bas 
vuruldugunun gorulecegini, yeni buluslann da soz turetmeyi gerektirdigini soylerler. Ancak bu 
durumun degil, sozu turetis yollan ve mevcut kelimelere bakislannin asil elestirilen taraflan oldugunu 
goz ardi ederler. 

Turkgenin onemli meselelerinden biri de terim konusudur. Bilim dallannin, sanat ve meslek 
kollannin ozel kelimeleri olarak tanimlanan terimler, Turkgenin bilim dili olma mucadelesi ile es 
zamanh bir meseledir. Arapgayi bilim dili, Farsgayi edebi dil olarak benimseyen Turkler, bu dillerde 
gesitli bilim ve sanat dallannda tercume ve telif eserler vermislerdir. Bu yolla Arapga terimler yam sira 
pek gok kelime de dilde yerini buluyordu. Tanzimat'la Bati medeniyet dairesine gegis, beraberinde 
Bati dillerinde terimleri getirir. Cumhuriyet doneminde terim meselesi, Turkge terim yapma dusuncesi 
ile onem kazanir. TDK, Egitim Bakanhgi'nm da destegi ile yeni terim turetme ve mevcut terimleri 
Turkgelestirme yolunda galismalar yapar. Ancak sonraki yillarda bu galismalara devam edilemez. 
Dogu kokenli terimlerin yerine yenilerinin getirilememesi, bilim adamlarimn kendi bildikleri dilin 
terimlerini kullanmaya devam etmeleri, Bati'nin bilim ve teknik alandaki hizh gelismesine ayak 
uyduramamak, ayni hizla terim uretememek gahsmalari engellemistir. 

1970'li yillarda terim gahsmalari yeniden agirhk kazanir. TDK'nin kurdugu ug kisilik bir komisyon 
galismalar yapar. Turetilen yeni terimler, Turk Dili dergisinde yayimlamr. Ancak bunlann gogu 
tutulmaz. Turetmeyi uydurmacihk saymanin yayginlasmasi, yeni kelimelerin Turkge yapi ve anlam 
ozelliklerine uymayanlannin tepki gormesi de bunda etkili olur. 

Turkgenin bugun de hala halledilememis meselelerden biri de imla meselesidir. Baslangigta 
Arap alfabesinin Turkgeyi ifade edemedigi gerekgesi ile ozellikle de matbaanin girmesiyle imla 
meselesi dile getirilir. Latin alfabesini kabul ediste de imla meselesinin halli amaci vardir. 

Ozellikle yabanci dillerden gelen Turkge imlaya aykin soyleyisler (spor, batil, kamil gibi 
kelimeler) ve bu soyleyisi saglamak igin kullanilacak isaretler, bunlann yaziya gegirilmesi, birlesik 
kelimelerin yazimi, imla kilavuzunun eksikligi bu bahiste tartisilan konulardir. 

1983'e kadar 18 kere basilan ilk TDK'nin gikardigi imla kilavuzu yerine 1985'te yeni TDK 
tarafindan yeni bir kilavuz gikartihr. Ancak hazirlayicisi Prof. Hasan Eren'in de "uzerinde ittifaka 
vanlamayacagi" kanaatini tasidigi bu kilavuz da olumsuz elestiriler ahr. 

26 Eylul 1989 tarihli Cumhuriyet gazetesinde 0. Asim Aksoy yeni Dil Kurumu'nu elestirir. Ele 
aldigi konu 1988'de ikinci baskisi yapilan imla kilavuzudur. Kilavuzda ve sozlukte yer alan birlesik 
kelimeleri ayn, nispet i'lerini uzatma isareti ile belirtme gayretlerinin bir sonug vermeyecegini soyler.32 

112 



12 Temmuz 1932'de Turk Dili Tetkik Cemiyeti adiyla kurulan ve 1936'da Turk Dil Kurumu adiyla 
hizmete devam eden kurulus, Qok Partili Donem sonrasinda surekli elestirilere maruz kalmistir. Bu 
elestiriler; Ataturk'un gizdigi yoldan giktigi, ozlestirmecilikte asiriya gittigi, tasfiyecilige yenildigi, 
yabanci ideolojilerin etkisiyle milli butunlugu yikici gorunum kazandigi, konumunun degistirilmesi 
gerektigi yolunda idi. 

Devrin Basbakam Nihat Erim, 1971 Dil Bayrami munasebetiyle yaptigi konusmada TDK'yi ve 
galismalarim over. Bunun uzerine bir degerlendirme yapan Timurtas da, TDK'nin son on bes yilda 
amaci disina giktigim ve gorevini yapmadigini soyler. Ona gore: 

"Dil Kurumu kuruldugu siralarda Ziya Gokalp, Omer Seyfettin ve AN Canip'in baslatip devam 
ettirdikleri 'yeni dil', 'milli edebiyat' ve TurkguliJk' akimlan sonunda yetisen edebiyatgilann gayretiyle 
yeni bir edebi dil meydana gelmis, konusma dili ile yazi dili birlesmis dil yeter derecede sadelesmisti." 
Bundan sonra yapilmasi gereken bu sadelesmeyi genisletmek, dili ilmi yontemlerle incelemek, Bati 
dillerinden gelen kelimelere dilin bunyesine uygun karsiliklar bulmakken bu yapilmamistir.33 

TDK uydurmacihk bahsinde "Turk Dil Kurumu'nun isi gucu kelime uydurup para almaktir" 
ifadeleriyle suglanirken bir yetkili; "Turk Dil Kurumu soylenildigi gibi sozcuk veya kelime uyduran bir 
kurum degildir. Ne ki Turkge'nin ozlesmesi, gelismesi ve zenginlesmesi igin yeni terimlere yeni 
sozcuklere gereksinim var" diyerek cevap veriyordu.34 

Dil Kurumu yetkililerince "tutucu" olarak nitelenen karsi gorus sahiplerinin devamli ayakta 
tuttuklan bir dusunce, Ataturk'un de asil arzusunun bu oldugu iddiasiyla bir akademinin kurulmasi 
geregi idi. Ataturk'un TTK ve TDK'yi gelecekte birer ilim muessesesi olarak gormeyi arzu ettigini 
ifadeyle bir Dil Akademisi kurulmasi dusuncesini isliyorlardi.35 Ancak bu gorusu benimsemeyenler, 
yararli olacagina inansaydi boylesi bagimh bir akademiyi onun da zamaninda kurabilecegini 
soyluyorlardi.36 

1980 yih, devlet ve millet hayatinda yeni bir askeri harekatin gundeme geldigi yildir. 12 EEylul 
harekati ile sindirilen anarsinin dildeki etkisinin de ortadan kaldinlacagi dusunulmekteydi. Bu 
donemde Dil Kurumu'na yonelik elestiriler artmis, bir akademi kurulmasi dusuncesi agirlik kazanmisti. 
Anayasa taslaginda TDK ve TTK kurulmasi dusunulen Turk Bilimler Akademisi igine alinmak istenir. 
Bunun temel gerekgeleri: TDK'nin bir akademi iginde yer almasiyla yillardir sure gelen iki zit gorus 
arasindaki gatismamn sona erecegi, boylece Turk dilinin bu kargasa ortami iginden gikanlacagi, Turk 
dilinin zenginlestirilmesinin saglanacagi, kaynaklann bilimsel gahsmalarla degerlendirilmesine ortam 
hazirlanabilecegi yolunda idi. 

Konu basinda uzun sure tartisihr. Kurulacak bir akademinin sorunlan ne olgude 
gozumleyebilecegi, uydurmacihk karsisinda tutumunun ne olacagi; burada kimlerin, hangi sartlarla 
gorev alabilecegi uzerinde yorumlaryapilir, oneriler getirilir. 



113 



Nihayet, 1982 Anayasasi'mn 134. maddesi; Ataturkgu diJsunceyi, Ataturk ilke ve inkilaplarim, 
Turk kulturunu, Turk tarihini ve Turk dilini bilimsel yoldan arastirmak ve yaymak ve yayinlar yapmak 
amaciyla; Ataturk'un manevT himayelerinde, Cumhurbaskanimn gozetim ve desteginde, Basbakanliga 
bagh, Ataturk Arastirma Merkezi, Turk Dil Kurumu, Turk Tarih Kurumu ve Ataturk Kultur Merkezi'nden 
olusan, kamu tuzel kisilige sahip Ataturk Kultur Dil ve Tarih Yuksek Kurumu kurulur"37 ifadesiyle 
degisikligi belirler. 

Yeni TDK, memnuniyet ve hayal kirikhklari arasinda kurulusunu tamamlar. Ancak, yeni 
elestirilerin de hedefi olur. Bagimsiz bir dernek olmaktan gikanldigi, bir onerme yeri degil, buyurma 
yeri halini aldigi, bu durumda verimli olamayacagi one surulur. Dil galismalarimn burokratik bir 
anlayisla surduruldugij yerdeyararh olmayacagi, bu durumda higbir sey yapilamayacagi soylenir.38 

12 Temmuz 1988'e gelindiginde, eski TDKyi devam ettirmek amaciyla kurulan Dil Dernegi ilk 
kurultayini toplar. Ocak 1982'de kurulan Dil Dernegi "Turk Dili Dergisi" adiyla eski Turk Dili dergisinin 
devami oldugunu belirten bir dergi ile yayin hayatma girer. 

1983 Anayasasi ile gidilen degisiklik de tartismalan durdurmamistir. Bu degisiklikle, sadece 
taraflara farkli gorevler yuklenmis taraflann durdugu yer degismistir. 

Dil meselelerine yaklasimi ve dogrudan dilin gelisimi uzerindeki etkileri sebebiyle elestirilere 
maruz kalan kurumlardan biri de TRT'dir. Ozellikle yayin alaninin genisledigi 70'li yillar itibanyla TRT, 
90'h yillardan sonra da ozel radyo ve televizyon kanallan tutumlan sebebiyle sik sik elestirilir. 

Genis halk kitlelerine hitap eden, devlete ait bir kurum olmasi sebebiyle 12 Eylul oncesi 
donemde TRT'ye yoneltilen elestirilerin gogu TDKnin politikasim yaydigi ve devam ettirdigi 
seklindeydi. 

Tarafsiz bir kurum olarak galismasi gerekirken, aksine, siyasT ideolojilerin etkisinde kaldigi, dil 
konusunda yaklasiminin da bu yolda oldugu iddia ediliyordu. Bu tavnn dile yaklasimmdaki amaci, 
kultur programlanyla topluma sunmaya galistigi idelolojik igerigin dilini yayginlastirmak olarak 
goruluyordu. Dilde anarsi boyutuna varan karmasamn sebepleri arasinda TRT, etkili bir unsur 
sayilmaktaydi. 

"On yih askin birzamandan beri televizyonun devreye girmesiyle dilimiz, kendini baltalayan yeni 
bir unsurun tahribine maruz kalmaga baslamistir. Turkgenin kunhune birazcik vakif olanlann 
musahade ettikleri uzere, bugun TRT'deki spikerler ve gesitli mevzularda konusan diger kimseler, 
ifade bakimindan gok yetersizdirler. Bunlar, yalniz uydurma kelimelerle iktifa etmeyip, ipe sapa 
gelmez acayip cumlelerle Turkgeyi bir kabile lisani haline sokmaktadirlar."39 seklindeki ifadeler bu 
gorusu savunuyordu. 

Yayin politikasindan yayinlannda kullandigi dile kadar her seyiyle olumsuz elestiriler alan 
TRT'de, belki de bu elestirilerin yogunlugunun da etkisiyle basina da yansiyan dil yasaklamalan 

114 



yasamr. 1973, 1975, 1980 yillanna rastlayan bu yasaklamalarda daha gok, TRT'deki yapimci ve 
gorevliler uyanhrlar. Uydurma ve halkin anlamayacagi dili kullanma konusunda dikkatleri gekilir. 

1985 yilmdaki yasaklama, basinda derin tepki gorur. Devrin TRT genel muduru; Turkgenin 
yapisina ve isleyisine ters dustugij, standart Turkge duzeyine ulasmadigi gerekgesiyle 205 kelimenin 
TRT programlannda kullanilmasini yasakladi. Yasaklanan kelimeler arasinda "am, agit, bellek, 
bagim, deneysel, duzelti, yapit, yanit, yapay, yazman, ulus, uluslararasi" gibi bugun bir kismi 
kullanilan kelimeler de vardi. 

TRT'nin bu tutumu basinda Osmanlicaya ozen olarak degerlendiriliyor, zorlama ve gericilik 
kabul ediliyordu. SiyasT partiler nezdinde de kinanan bu tavir, laiklik karsiti diye adlandinliyordu.40 

Bugun TRT ve yeni agilan kanallarla TV, kamuoyunu en fazla mesgul eden konulardan biridir. 
Televizyonlara yonelik elestiriler yanlis kullammlarin, geviri yanlislarimn, ifade bozukluklanmn 
yerlesmesine zemin hazirladiklan seklindedir. Reklam programlarimn diliyle gelen, gogu mecaz 
anlatim amagh, ancak Turkge anlatima aykiri soylesiler onlenemez bir bigimde yerlesmektedir. 
Argonun da disinda yeni bir geviri dil modasi bas gostermekte, ozellikle gengler kendi dilleriyle 
dusunemez hale gelmektedir. Yabanci kelime ve kavramlann tutulmasmda Televizyonlar etkili 
olmaktadir. Bu gun ozel kanallar iginde hemen tamamimn Turkge olmayan adlar tasimasi dikkat 
gekmektedir.41 

Turkgenin ana dil olarak ogretilmesi ve ana dil bilincinin olusturulmasi meselesi dil hareketlerine 
kaynaklik eden ve dil tarti§malannda da geni§ yer tutan bir konudur. 

Be§ir G6gu§ tarihimizde ana dil ogretimini ug devrede inceler. 

1- Medreselerin kurulu§undan Tanzimat'a kadar, 

2- Tanzimat ve Me§rutiyet gagi, 

3- Cumhuriyet gagi. 

Medreselerde egitim once Arapga ile olmakla birlikte XV. yy'.dan sonra Turkge ile egitime onem 
verilmi§tir. III. Selim Donemi'nde de Ru§tiyeler'in egitim programlannda ana dile buyuk olgude onem 
verilir. Tanzimat Donemi'nde ana dili dersleri igerik yonunden bilgi ve becerileri ku§atacak §ekildedir. 
Bu igerik, Cumhuriyet'le birlikte programlar, amaglar ve olasi etkinlikler yonunden aynntilanyla 
belirlenir. Ana dili sinirlan, 6z Turkgecilikle ifade olunarak ortaya konur42 der. 

Cumhuriyet doneminde Arap alfabesinden Latin alfabesine gegi§te okur yazarlik oranini arttirma 
amaci, dil meselesinin egitimle yakin ili§kisine dair dikkati ortaya koyar. Ozellikle Turkge gramer 
yazma, sozluk hazirlama gah§malanna onem verilmesinin sebepleri arasinda Turkgenin 
ogretilmesinde kolaylik saglama amaci da vardi. 

115 



70'li yillar itibanyla egitim programlan, telaffuz ve imla problemlerinin halledilmemesi, yabanci dil 
ogretimi ve yabanci dile egitimin sonuglan uzerinde durulmustur. Ogrencilerin buyuk gogunlugunun 
dusiJnce, duygu ve hayallerini derli toplu bir bigimde dile getirememeleri, ana dillerini dogru ve 
yanhssiz kullanamamalan onemli bir sorun olarak gorulur. Agustos 1986'da devrin OSYM baskanimn 
universite sinav sonucuna bagli degerlendirmesi basina yansir. 1986 OSYM sinavmda adaylara 38 
Turkge sorusu sorulmus, 17'sine dogru cevap ahnmistir. Ana dil ortalamasimn %50'nin altinda 
puanlandigi bu sinavlarda, Turkge testlerinde sifir alan adaylar vardir. Bu durum, ogretmenlerin 
yetersizligi siniflann kalabahkhgi, egitim arag gerecinin eksikligi ders programinin smava yonelik 
olmayisi ile agiklanir. Egitimin iginde bulundugu kisir donguden kurtanlmasi istenir.43 

Ana dil egitiminde gorulen aksakliklan gidermek uzere 12 Eylul'le gergeklestirilen degisikliklerle 
gelen YOK yasasi ile universitelere konan Turk dili derslerinin de asil amaci gergeklestiremedigi 
gozlenir. Bu dersler, belki ilk ve orta ogretimden kalan eksiklikleri bir derece gidermis, ancak pratik 
fayda saglayamamistir. En gok sikayet edilen konulardan biri, universite mezunlarimn dilekge yazmak 
ya da telgraf gekmek gibi basit ihtiyaglanm dahi giderememeleridir. 

Ana dil bilinci uyandiracak iyi bir egitim verilmemesi yaninda yabanci dil egitimi ve yabanci dille 
egitim sorunu da 90'h yillara girilirken onemli birtartisma konusu olarak gundemde yerini ahr. 

Yabanci dil egitiminin kendi igindeki problemleri zorluklan bir yana -ki bunlardan biri ana dilin 
ogrenilmis olmasi geregidir- ana dil egitimine etkileri tartisma konusu olur. Yabanci dil egitimini 
zorunlu, gerekli, gagdaslasma ve kulturel etkilesimin araci sayarak olumlu yaklasanlar, bu dogrultuda 
gozumler getirenler vardir. Yabanci dil ogretiminin gerekliligi pek gok gorus sahibince kabul edilir ve 
meselenin sinirlan yabanci dil ogretim metotlan uzerinde dusunmek ve tartismak olarak belirlenir. 
Ancak Turkge agisindan sorun, yabanci dilin programdaki herhangi bir ders olmaktan gikip ders dili 
olmaya yonelmesidir.44 

90'h yillarda ilgelere kadar yayilan yabanci dille egitim ogretim yapan Anadolu Liseleri ve ozel 
okullar, gocuklanni sadece yabanci dil ogrenmesi igin bu okullara gonderen veliler, elestirilerden 
payini ahr. Pek gok universitenin ingilizce hazirlik egitimine baslamasi, universitelerde 
akademisyenlerin ozellikle ingilizce engeliyle zaman ve emek kaybina mecbur birakilmalan dikkat 
geker. Butun bunlann olumlu sonug vermemesine, kendi ana dilini tarn anlamiyla bilmeyen insanlann 
bir yabanci dili dertlerini anlatacak duzeyde bile ogrenememelerine ragmen uygulamada israr edilir. 
Cumhuriyet donemi boyunca daima olumsuz elestirilere maruz kalan medrese egitiminin Arapga 
yapilmasini aratmayacak ve belki ondan daha basansiz oldugu gozlenen bu uygulamadan turn 
uyanlara ragmen vazgegilmemektedir. Yabanci dil ogretme ile yabanci dille ogretim arasindaki ince 
gizgi, "Yabanci dille ogretim ihanettir"45 seklindeki uyanlara ragmen goz ardi edilmektedir. 

1990'h yillara gelindiginde Turkgenin karsisinda Sovyetler Birligi'nin dagilmasiyla gun yuzune 
gikan Turk Cumhuriyetleri ve ortak bir iletisim dili kurmak, bunun igin ortak bir alfabe belirlemek 
sorunu ortaya gikmistir. Konu, kongre ve sempozyumlarda tartisilmis, gozum yollan aranmis, oneriler 

116 



getirilmis, ilk elde Kultur Bakanhgi tarafindan Karsilastirmah Turk Lehgeleri Sozlugu hazirlanmistir. 
Turk Cumhuriyetlerinde konusulan Turkge ile Turkiye Turkgesi arasinda bir takim ses ve sekil 
ayrihklarinin yam sira ortak kelimelerin anlam degerleri arasinda da farkhliklar vardir. Bunlann her biri 
uzerlerinde mukayeseli ve etrafh gahsmalar yapilmasini gerektirmektedir. Bu anlamda akademik 
duzeyde gahsmalar devam etmektedir. 

Bugun 

Turkge, 19.yy.'in baslanndan bugune hararetli tartismalara konu olmaktadir. §uphesiz dilin 
gundemi bu denli mesgul etmesi dil bilincini ayakta tutmak agisindan memnuniyet vericidir. Belki dilin 
canh kalmasi da bu yolla mumkun oluyor, o da Turk insamyla yolculuguna devam edebiliyordur. 

Ancak Turk Dili hareketleri ve etrafinda gelisen tartismalann gogu zaman bilimsellikten uzak, 
dilin dogasim zorlayan bir yamnm olmasi, on yargih ve duygusal, ideolojik gergevede ele alinmalan 
ne yazik ki; Turkge igin olumsuz sonuglar dogurmaktadir. 

Dili sadelestirme hareketi, dildeki Dogu kokenli kelimelerin dilden ayiklanmasim hizlandirmistir. 
Ancak Batililasma egilimi ile baslayan Bati kaynakh kelime ve terimlerin gok daha hizh bigimde girisini 
engelleyememistir. iletisimin, bilim ve teknik alandaki gelismelerin hizma ayak uyduramayan ve belki 
de maalesef milli duyarlihklarim anlamli bigimde ve kitle halinde one gikaramayan Turkiye Turkleri, 
Batih kelimeleri imla kargasasini had safhaya gikaracak bigimde gunluk hayatina sokmaktadir. Latin 
alfabesi goreceli olarak, ama temelde egitim seferberligi sebebiyle ogrenilmis, yerlesmistir. Turk 
dunyasi ile ortak bir alfabe olusturma gayreti henuz kesin bir sonug verememisken Batida kullanilan 
Q, X, W harflerinin Turk alfabesine "ihtiyag" gerekgesiyle alinmasi meselesi gundeme sokulmaktadir. 
Gerekge agiktir: Bati dillerinden gelen kelimeleri aslina uygun yazmak. internette iletisimi 
kolaylastirmak. Burada goz ardi edilen seyler vardir. Bu harflere dair her turlu yorum ve tartisma, 
1928 yilmda alfabe olusturulurken zaten yapilmistir.46 

Unutulmamasi gereken bu harflerin kullanildiklan dillerde bir sese karsilik gelmeleri ve bu sesin 
Turk hangeresine uygun olup olmadigidir. Turk alfabesi, Turkgeyi ifade etmek igin kendine yeterli bir 
alfabedir. Dildeki sesleri ise tarn anlamiyla karsilayacak bir alfabe olusturmak ne gerekli ne de 
mumkundur. Alfabe gelistirilirken hem Turk Cumhuriyetleri ile ortak alfabe projesi goz onunde 
tutulmah hem de soz konusu ilavelerin dile ve dil ogretimine getirecekleri uzerinde dikkatle 
durulmahdir. 

1999 yilmda Turk Dil Kurumu'nun 1960-70-80 yillanndaki zihniyetle ve yalnizca kurumun 
dismda kalma duygusuyla tartisildigini gozlemek de kirk yila varan bir suregte degisen bir sey 
olmadigini gormek bakimindan dusundurucudur.47 

Yabanci dille egitim meselesi medrese egitimini aratacak boyuta varmak uzereyken Mustafa 
Kemal'in "Ulkesini, yuksek istiklalinin korumasini bilen Turk milleti dilini de yabanci diller 

117 



boyundurugundan kurtarmasim bilecektir" sozunu bir kere daha hatirlamamak neredeyse imkansiz 
gorunmektedir. 

78 yillik Cumhuriyet'in bu gununde Turk insani, iyi niyetlerle ve cesaretle gikilan bir yolda 
Turkgenin ve milli hassasiyetlerin geldigi nokta bakimindan ciddi ciddi dusunmekzorundadi 

1 Bernard Lewis, Modern Turkiye'nin Dogusu, TTK yay., Ankara 1993, s. 7. 

2 E. Abdullah Tansel, "Turkgenin Sadelestirilmesi ve Tasfiyesi", ill Turkiyat Enstitusu IV: 
Milletlerarasi Turkoloji Kongresi Bildirileri, 20-25 Eylul 1982. 

3 Dogan Aksan, Her Yonuyle Dil-lll, Ankara 1990, s. 47. 

4 Mustafa Ozkan, "Lisanimiz ve insanimiz", Kubbealti Akademi Mecmuasi, Nisan 1998, S. 
2, s. 53. 

5 Zeynep Korkmaz, Turk Dili Uzerine Arastirmalar, Birinci Cilt, TDK yay., Ankara 1995, s. 
789. 

6 Kamile imer, Turkiye'de Dil Planlamasi: Dil Devrimi, Kultur Bakanhgi yay., Ankara 1998, s. 
49-50. 

7 Sadri M. Arsal, Turk Dili igin, Turk Ocaklan ilim ve sanat nesr., 1930, Zeynep Korkmaz, 
a.g.e., s. 733. 

8 Zeynep Korkmaz, a.g.e., s. 727. 

9 Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili-BELGELER, TDK yay., Ankara 1 992, s. 6. 

10 Agah Sirn Levent, Turk Dilinde Gelisme ve Sadelesme Safhalan, TTK Basim Evi, Ankara 
1949, s. 163. 

1 1 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 374, 393. 

12 Bernard LEWIS, Modern Turkiye'nin Dogusu, TTK Basim Evi, Ankara 1993, s. 276; 428. 

13 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 379-380. 

14 Zeynep Korkmaz, Turk Dili Uzerine Arastirmalar, Birinci Cilt, Ankara 1995, s. 734. 

15 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 393. 

16 Zeynep Korkmaz, a.g.e, s. 734-735. 



118 



17 L Necmi Dilmen, "Turk Tarih Tezinde Gunes-Dil Teorisinin Yeri ve Degeri", II. Turk Tarih 
Kongresi Tutanaklan, 20-25 Eylul 1937, TTKyay., istanbul 1943, s. 85. 

18 Zeynep Korkmaz, a.g.e, s. 780. 

19 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 394. 

20 Zeynep Korkmaz, a.g.e, s. 781 . 

21 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 400. 

22 Zeynep Korkmaz, a.g.e., s. 803. 

23 Agah Sirn Levent, a.g.e., s. 405. 

24 Bernard Lewis, a.g.e., s. 430. 

25 Ahmet Kabakli, "Bastaki Belalar", Tercuman, 16. 02. 1970. 

26 Ergun Goze, "Bunlarda Kelime mi?" Tercuman, 28. 8. 1970. 

27 Faruk K. Timurtas, "Turkge'nin Bozulmasi", Turk Edebiyati istanbul 1980 s. 80, s. 7. 

28 Emin Ozdemir, "Turk Dili Dergisinde Dil Tartismalan", Turk Dili, 1981, s. 198. 

29 Tahsin Banguoglu, Dil Bahisleri, Kubbealti Nesriyati, istanbul 1987, s. 295. 

30 Faruk K. Timurtas, "Dil Bayrami mi Matem mi?", Tercuman, 28. 8. 1970. 

31 Vehbi Bilgin, "Bilim-Teknik Dunyasindan", Cumhuriyet, 10. 3. 1985. 

32 A. Mevhibe Cosar, "Dil Tartismalan I", Akademik Yorum, Guz 1992, s. 5-6. 

33 Faruk K. Timurtas, "Dil Bayrami ve Kutlamasi", Tercuman, 8. 10. 1971. 

34 §erafettin Turan, "Dil Kurumunun islevi", Turk Dili, Temmuz 1982, C. 45, s. 3. 

35 "1937 yili TBMM agis konusmasi; Dil ve Tarih kurumlarim az zaman iginde Mill? 
Akademiler haline donusmesini isteyerek, Turk dili galismalarimn kurum iginde de bilimsel rayina 
oturtulmasi geregine isaret etmistir." (Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili-BELGELER, Ankara 1992 
s. 241-242). 

36 Cahit Kulebi, 'Dil Kurumuna Kiyihr mi?', Turk Dili, §ubat 1982, C. 44. 

37 1 982 Anayasasi, s. 34, 6-1 34. 

119 



38 Cumhuriyet, 1 4 Mart 1 985. 

39 Orhan F. Koprulu, "Dilde Anarsi", Turk Edebiyati, Agustos 1981. 

40 Cumhuriyet, 13-14-18 Ocak 1985. 

41 A. Mevhibe Cosar, "Dil Tartismalari"N", Akademik Yorum, Kis 1993, s. 2, s. 34-36. 

42 Besir GOGU§, "Ana Dili Olarak Turkge'nin Ogretimine Tarihsel Bir Bakis", TDAY- 
BELLETEN, 1970, s. 123-153. 

43 Prof. Dr. Altan Gunalp'in beyani, Milliyet, 1 Agustos 1986. 

44 Onur B. Kula, Yabanci dil ogretimi, Cumhuriyet, 19. 10. 1989. 

45 Prof. Dr. Oktay Sinanoglu ve Turkge, Haz. M. Turgay Tufekgioglu (Tarihsiz), s. 285. 

46 Bkz. Zeynep Korkmaz, Ataturk ve Turk Dili-2 Ataturk Devri Yazarlannin Turk Diliyle ilgili 
Gorusleri, TDK yay., Ankara 1997, s. 30-40, 41-44 vd. 

47 Bkz. A. Bican Ercilasun, "Turk Dil Kurumu ve Dil Konusunda Tartismalar", Turk Dili, Nisan 
1999, s. 568, s. 259-268. 

AKSAN, Dogan; Her Yonuyle Dil-lll, Ankara 1990. 

BANGUOGLU, Tahsin; Dil Bahisleri, Kubbealti nesriyati, istanbul 1987. 

BiLGiN, Vehbi; "Bilim-Teknik Dunyasindan", Cumhuriyet, 10. 3. 1985. 

CO§AR, A. Mevhibe; "Dil Tartismalan-l-ll", Akademik Yorum, Guz 1992-Kis 1993. 

Cumhuriyet, 1 3-1 4-18 Ocak 1 985; 1 4 Mart 1 985. 

DiLMEN, ibrahim N; "Turk Tarih Tezinde Gunes-Dil Teorisinin Yeri ve Degeri", II. Turk Tarih 
Kongresi Tutanaklan, TTKyay., ist. 1943. 

ERCiLASUN, A. Bican; "Turk Dil Kurumu ve Dil Konusunda Tartismalar", Turk Dili, Nisan 1999, 
s. 568. 

GOGU§, Besir; "Ana Dili Olarak Turkgenin Ogretimine Tarihsel Bir Bakis" TDAY-Belleten 1970, 
s. 123-153. 

GOZE, Ergun.; "Bunlarda Kelime mi?", Tercuman, 28. 8. 1970. 

KABAKLI, Ahmet.; "Bastaki Belalar", Tercuman, 16. 02. 1970. 

120 



KORKMAZ, Zeynep.; Ataturk ve Turk Dili Belgeler, TDK yay., Ankara 1992. 

KORKMAZ, Zeynep; Ataturk ve Turk Dili-2 Ataturk Devri Yazarlannin Turk Diliyle ilgili Gorusleri, 
TDK yay., Ankara 1997, 

KORKMAZ. Zeynep; Turk Dili Uzerine Arastirmalar, I. Cilt, TDK yay., Ankara 1995. 

KOPRULU, Orhan F; "Dilde Anarsi", Turk Edebiyati, Agustos 1981. 

LEVENT, Agah Sirn; Turk Dilinde Gelisme ve Sadelesme Safhalan, TTK Basim Evi, Ankara 
1949. 

LEWIS, Bernard; Modern Turkiye'nin Dogusu, TTK yay., Ankara 1993. 

OZDEMiR, Emin.; "Turk Dili Dergisinde Dil Tartismalan", Turk Dili, 1981. 

OZKAN, Mustafa; "Lisanimiz ve insanimiz", Kubbealti Akademi Mecmuasi, Nisan 1998. 

TiMURTAS, Faruk K. "Dil Bayrami mi Matem mi?", Tercuman, 28. 8. 1970. 

TiMURTAS, Faruk K; "Dil Bayrami ve Kutlamasi", Tercuman, 8. 10. 1971. 

TiMURTAS, Faruk K.; "Turkgenin Bozulmasi", Turk Edebiyati, istanbul 1980, s. 80. 

TURAN, Serafettin; "Dil Kurumunun islevi", Turk Dili, Temmuz 1982, C. 45. 



121 



Turkgenin Soz Varhginda Yabancila§ma / Prof. Dr. Hamza Zulfikar [s. 74-79] 

Ankara Universitesi Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi / Turkiye 

Turk dili, tarih boyunca iliski kurdugu ulkelerin dillerinden kelimeler almis, o dillere kelimeler 
vermistir. Kelime alls verisindeki iliski, komsu ulkeler arasinda oldugu gibi uzak ulkeler arasinda da 
kurulmustur. Bu alls veris, ayni sinirlar iginde de cereyan etmistir. Selguklu ve Osmanh 
imparatorluklan sinirlan iginde bulunan millet ve topluluklann dillerinden alinan, kelimelerin pek gogu 
bugun bile gunluk dilimizde yasamaktadir. Liman, sinir, korfez, marul Yunanca (Rumca); soba, varos 
Macarca, gete Bulgarcadir. 

Tarih sirasina gore konuyu ele alacak olursak, onceleri Qinceden daha sonra Sanskritgeden, 
Sogdcadan, Farsgadan, Arapgadan kelime ve terim alinmistir. On Asya'ya, Anadolu'ya gelindikten 
sonra Yunancadan (Rumcadan), Ermeniceden, italyancadan, Fransizcadan ve son olarak da 
hgilizceden alinan kelime sayisi kugumsenmeyecek kadar goktur. Daha az sayida kelime ahmi ise, 
Macarca, Bulgarca, Rusga, ve Arnavutgadan yapilmistir. 

Bir medenT yapidan bir baska medenT yapiya gegis, bir dint inanis terk edilip bir baska dini kabul 
etme, siyasT tercihler, ticarT baglar, askerT alandaki gelismeler, uretilen birtakim yeni mal ve hizmetler, 
gesitli sosyal iliskiler, kelime alls verisinde etkili olmustur. Yabanci dillerden gevrilen kanunnameler, 
seyahatnameler, sozlukler gesitli bilim dallan ve sanat kollanyla ilgili kitaplar araciligi ile de yiginla 
yabanci kelime ve terim Turkgeye gegmistir. 

Dilimiz yalnizca kelime almakla kalmamis dogu ve Bati dillerinden ek de almistir. Onceleri 
yabanci kokenli kelime iginde Turkgeye gegen eklerden zamanla bagimsiz olarak da yararlamlmistir. 
Ornek olarak harekat, mevzuat, iktisadiyat orneklerindeki Arapga kokenli -at gokluk eki zamanla 
gidisat, varidat gibi Turkge kokenli kelimelere de getirilmistir. Ayni durum Farsgadan alinan 
kelimelerde de gorulur. Farsga kokenli namdar, payidar, perdedar orneklerindeki -dar eki emekter, 
bayraktar, sancaktar orneklerinde goruldugu gibi Turkge kokenli kelimelere de eklenmistir. Bu tur 
Farsga ekler manidar, minnettar, tahsildar orneklerinde goruldugu gibi Arapga kokenli kelimelere de 
getirilmistir. Ancak bunlann daha once Farsgada olustugu ve bu bigimleriyle Turkgeye gegtigi de 
gozden uzak tutulmamahdir. 

Arapga soyut isimler yapan -iyet eki igin aidiyet ciddiyet, cinsiyet orneklerini, zarf yapan -en eki 
igin atfen, esasen, fikren, takriben orneklerini, sifat yapan-T nispet eki igin vatanT, ticarT, NmT orneklerini 
gosterebiliriz. Alinan bu tur ekler ayni zamanda isim, sifat ve zarf gorevlerini yerine getirmek amaciyla 
kullanilmis, boylece dilimiz, dolayh olarak Arapganin gramer kurallanndan da etkilenmistir. 

Farsgadan ahnmis eklerin sayisi ise, gok daha fazladir. Zarf yapan -ane eki igin cahilane, 
dostane, sairane, sifat yapan -kar eki igin cefakar, gunahkar, itaatkar, yer isimleri yapan -gah eki igin 
namazgah, ikametgah, ziyaretgah orneklerini gosterebiliriz. Yer bildiren -istan eki gulistan, kabristan 

122 



gibi ornekler yaninda Lehistan, Hirvatistan, Bulgaristan gibi kelimelere de getirilmis ve o yillarda ulke 
topraklan bu ekle adlandinlmistir. Farsgadan alman hane kelimesini yazihane orneginde oldugu gibi 
Turkge kelimelere telgrafhane orneginde oldugu gibi Fransizca sozlere bile getirildigini soyleyebiliriz. 

Benzeri bir durumu da Bati dillerinden Turkgeye gegen kelimelerde gormekteyiz. Fransizcada 
ve ingilizcede sifat yapmaya yarayan ve yaygin bir ek olan -ik eki birgok Bati kokenli kelime ile birlikte 
Turkgeye gegmistir. Aroma yaninda aromatik, ansiklopedi yaninda an- 

siklopedik, arkeoloji yaninda arkeolojik orneklerini verebiliriz. Dilimize son yillarda gegen medya 
kelimesin sifati olan medyatik sozunu de bunlara canh bir ornek olarak ekleyebiliriz. Ancak bu tur 
Bati'dan gegen eklerin yukanda oldugu gibi Turkge koklere getirilmesi, yikamatik gibi son yillarda 
turetilen birkag ornek disinda pek gorulmez. Bugun Bati kokenli kelimeler araciligiyla Turkgeye gegen 
ekleri bir araya getirecek olursak, bunlar on ve son ekler olarak buyuk bir yekun tutar. Diktator, 
animator, produktor kelimelerindeki -or (-eur) eki, anarsit, feminist, finalist orneklerindeki -ist (-iste), 
ambalaj, avantaj, averaj orneklerindeki -aj (-age) eki, ajitasyon, aksiyon, aplikasyon orneklerindeki - 
syon (-tion) ekini son eklere ornek olarak verebiliriz. Normal, anormal, politik apolitik, metal ametal gibi 
orneklerde goruldugu gibi kelimeler hem on ekli hem de on eksiz bigimleriyle Turkgeye gegmislerdir. 

Bu genel degerlendirmeden sonra simdi tarih sirasini takip ederek Turkgenin soz varhgmdaki 
yabancilasma surecini ele alahm. 

Cinceden ahnan ilk ornekleri Kokturk (Gokturk) Anitlannda ve Uygur metinlerinde gormekteyiz. 
Kokturkgeye giren az sayida kelime daha gok yer, sahis veya unvan adidir. Budizm ve Manihaizm 
dinlerini kabul eden Uygurlann dilinde Cince, Sanskritge ve Sogdca kelimelere rastlanir. Bu kelimeler 
daha gok dint, ticarT veya kulturel kelimelerdir. Ahmet Caferoglu'nun Eski Uygur Sozlugu adli eserinde 
(Enderun yayinlan istanbul 1993), 40 kadar Qince, 174 Sanskritge ve 9 Sogdca kelime 
bulunmaktadir. Qinceden Uygurcaya gevrilen Kalyanamkara ve Papamkara adli eski bir hikayede 
"prenses" anlaminda kunguy, "zincir" anlaminda sua kelimeleri Qince, "kiymetli maden" anlammdaki 
gintemeni Sanskritge, "teselli, ogut" anlammdaki humaru kelimesi ise Sogdcadir. 

Gunumuze gelen Cince kelimeler igin gay, manti ve inci orneklerini verebiliriz. Sehir anlaminda 
kent, cehennem anlaminda tamu, cennet anlaminda ugtmah gibi kelimeler ise bugune kadar gelen 
Sogdcadan kalma sozlerdir. 

islamiyet'ten once Turk soz varhginin yabanci kelimeler agisindan bir istatistigi gikanlacak 
olursa yabanci kokenli kelimelerin sikhk orani %5'i bulmaz. Turk dilinin soz varhginin yabancilasmasi 
asil islamiyet'in ve Arap harflerinin kabulunden sonra baslar, Dogu kokenli yabanci kelime sayisi XVI., 
XVII. ve XVIII. yuzyillarda giderek artar. Ama hemen eklemek gerekir ki, bu donemde sayisi giderek 
artan Dogu kokenli pek gok kelimenin ureticileri Turklerdir. Kullandiklan kok ve ekler dogu dillerinin 
kok ve ekleridir. 



123 



Daha once Musluman olmus komsu Farslar aracihgi ile Turk diline giren Farsga kelimeler 
yaninda pek gok da Arapga kelime Turkgeye Farsga kanahya girmistir. islam? bazi kelimelerin 
Arapgasi degil, Farsgasi Turkler arasinda yayilmistir. islamin bes sartindan ikisini ifade eden savm, 
salat kelimeleri dogrudan dilimize gegmemis, namaz ve orug olarak Farsgalan Turkgeye mal 
edilmistir. Kelimeisahadet terimi de Arapga degil, Farsga birtamlama bigimidir. 

ilk islam? eserlerimizden olan Kutadgu Bilig soz varhgi agisindan degerlendirilecek olursa, bu 
eserde 2861 kelime bulunmakta, bunlann 319'u Arapga, 8l'i Farsga, 2461 'i ise Turkge kokenlidir. 

X. yuzyildan XVIII. yuzyila kadar Dogu dillerinden Turkgeye giren kelimeler din?, edeb? ve ilm? 
kelimelerdir. XVIII. yuzyil birtakim yeni kavramlara karsiliklar bulma gagidir. 

XVIII. ve XIX. yuzyilda Osmanlilann Arapga ve Farsga kok ve eklere dayandinlarak turettikleri 
pek gok kelime vardir ki, bunlar seniyet, mefkure, mesrutiyet orneklerinde oldugu gibi koken olarak 
yabanci olmakla birlikte Farslann ve Araplann yabanci sozlerdir. 

Dildeki yabancilasma agisindan meseleye baktigimizda XVII. yuzyildaki gelismeler ilgi gekicidir. 
Bu yuzyilda birgok sairimizin degisik bir ifade elde etmek uzere butun gugleriyle eski lugatleri 
kanstirdigini, Arapgadan ve Farsgadan yeni alintilar yaptigini gormekteyiz. Dilde yildiz, gunes, ay, 
bas, dudak, goz, yanak gibi kelimeler varken necm, hursit, mah, veya kamer, ser, leb, gesm veya ayn, 
ruh gibi kelimeleri tercih ettikleri gorulmektedir. Farsga tamlama kurahna gore kurulmus mah-i nev, 
cesm-i mahmur, gesm-i siyah, leb-i handan, leb-i canan, ruh-i dildar gibi yuzlerce ornek de bu 
donemde yayilmaya baslamistir. Bati medeniyetindeki ekonomik, asker? ve teknik gelismeleri XVII. 
yuzyildan beri takip eden Turkler, bu medeniyetle ilgilenmeye baslamis, oncelikle Fransizcadan tip, 
askerlik ve gesitli sanat dallan ile ilgili olarak gesitli kelimeler almaya baslamis, bazen de point de view 
= nokta-i nazar orneginde oldugu gibi bunlara karsiliklar bulmuslardir. 

Turkgenin Dogu dillerinden etkilenmesi XVIII. yuzyilda yavaslamaya baslamistir. Tanzimat 
Fermani'ni yayimlayan Basbakan Resit Pasa,"menafi-i halka yazilmis fenne ve sanata ait kitaplarm 
herkesin anlayabilecegi bir dilde olmasini" ister. Tanzimat aydinlanndan §inasi, Ahmet Cevdet Pasa, 
Ahmet Vefik Pasa, AN Suavi, §emsetin Sami, Necip Asim sade Turkgeden yanadirlar. 1950'li yillarda 
kurulan Encumen-i Danis bir yandan dilin anlasihr bir yapiya kavusmasina galisirken bir yandan da 
Arap harflerinin islahinm yollanni aramistir. Bu donemde Ahmet Cevdet Pasa'nm Kavid-i Osmaniye 
adh eseri yayimlanmis, Turkgenin egitimi ve ogretimi uzerinde ciddiyetle durulmaya baslanmis, 
okuma yazma oranini yukseltmek ve bu arada Turkgeyi daha kolay ifade etmek igin gesitli fikirler 
gelistirilmistir. 

II. Mesrutiyet'ten sonra dil ve edebiyat alaninda isim yapmis ve Geng Kalemler dergisinin 
etrafinda toplanmis olan Omer Seyfettin, AN Canip gibi Turk aydinlan ise, dili yabanci kurallardan, ve 
yabanci eklerden anndirmak uzere yazilar yazmaya baslamis, daha sonra Ziya Gokalp, Turkgulugun 



124 



Esaslan adh kitabinda "LisanT Turkguluk" adh bir bolum yazarak isin teorisini ortaya koymaya 
gahsmistir. 

1900 yilinin basinda Kamus-i Turk? adh unlu sozlugunu yayimlayan Semsettin Sami'nin bu 
eserinde 29.000 civannda kelime bulunmaktadir. Sozluge o yillarda kullanilmakta olan Bati kokenli 
kelimeler de ahnmis ve Arap harfli bu sozlukte, Bati kokenli maddelerin karsilanna Latin harfleriyle 
orijinal bigimleri de verilmistir. Adinda Turk sozu bulunan Semsettin Sami'nin Kamus-i Turk? adli 
eseriyle 1900'lu yillann basindan itibaren Turkge daha ciddT olarak incelenmeye, arastinlmaya 
baslanmistir. 

Turkge kokenli kelimeleri yerlestirmek, Osmanh Turkgesinden kalan, kok olarak Arapga ve 
Farsgaya dayanan kelimeleri tasfiye etmek uzere baslatilmis olan gahsmalar, I930'lu yillara rastlar. 
Bilingli ve teskilath olarak baslatilmis olan bu harekette ozellikle terimlere agirhk verilmistir. Bu 
terimlerin pek goguna bizzat Ataturk nezaret etmistir. Arti (zayit), eksi (nakis), toplam (cem), bolu 
(taksim), garpi (zarp, darp) gibi terimler onun eseridir. 

Turkge koklere dayanan karsihklar bulma isi I980 yilina kadar surmustur. 1950'li yillarda da bu is 
bir komisyon aracihgi ile yurutulmus ve Turk Dil Kurumunun yayin organi olan Turk Dili dergisinin 
sayilannda halka duyurulmaya baslanmistir. Ayrica Turk Dil Kurumu bu yolda gesitli yayinlar 
yapmistir. Onceleri Turk Dili dergisinin gesitli sayilannda listeler halinde verdikleri karsiliklan daha 
sonra Sade Turkge Kilavuzu adiyla kitap olarak yayimlamis, boylece isteyenlerin kolayca 
yararlanabilecegi bir kaynak ortaya koymuslardir. Bu kitapgik daha sonra genisletilerek Ozlestirme 
Kilavuzu adi altinda 1978 yilinda yeniden gikartilmistir. Kilavuzda ara sira Bati kokenli kelimelere de 
yer verildigi gorulmektedir. Bilim dallanna ve sanat kollanna ait yabanci kokenli kelimelerin karsiliklan 
bu kilavuzda yer almamis, o tur kelimeler ise, terim sozluklerine birakilmistir. 

Turk Dili dergisinin 1950'li yillannda yayimlanmaya baslayan listeler, 1959 yilinin Mart ayina 
kadar devam etmis ve 22 liste tutmustur. Burada Osmanh Turkgesinden kalan kelimelere onerilen 
karsihklar igin su ornekleri verelim: Deger (kiymet), yeterlik (kifaye), yazit (kitabe), agihs toreni 
(resmikusat), sozluk (lugat), tapinak (mabet), yetenek (kabiliyet), basamak (kademe), nicelik 
(kemiyet), sayginhk (itibar), saymaca (itibarT), guven (itimat), ozen (itina), karsihk (ivaz), buyutmek 
(Tzam etmek), igrenme (istikrah), gensoru (istizah) ortam (vasat) vb. 

Bu listelerde Dogu kokenli bir kelimeye birden gok karsihgin onerildigi de gorulmektedir. Kail 
olmak igin inanmak, kanmak, akih yatmak, gonlu yatmak bigimindeki karsihklar soz konusu kelimenin 
Turkgede anlam genislemesine ugradigini dolayisiyla yan anlamlar kazandigini gostermektedir. Bunu 
gibi isgal etmek birlesik fiili ugrastirmak, vakti olmak, tutmak, kaplamak, el altina almak fiilleriyle 
karsilanmistir. 

Onerilen karsihklann bazilan tutunmamistir. Degim (liyakat), 6z saygi (izzetinefis), kovumsamak 
(istiskal etmek), bigem (uslup), saylav (millet vekili), izdem (tema) isidenetir (termostat) erim (vade) vb 

125 



Onerilen oyku (hikaye), yazin (edebiyat), yargig (hakim), izlence (program), dinlence (tatil), 
soyagaci (secere), toplu gorusme (panel), yanit (cevap) gibi kelimeler ise toplumun bir kesimince 
benimsenmis diger kesimince benimsenmemis sekillerdir. 

Yabanci kokenli kelimelere karsiliklar bulurken bazen bir kelimeye karsilik olarak iki oneride 
bulunulmus ve bunlardan biri zamanla tutunmus, digeri tarihe kansmistir. Bu duruma kanaat igin 
onerilmis olan kanis, ve kani orneklerini verebiliriz. Bunlardan kani daha yaygin olarak 
kullamlmaktadir. 

Butun bu gelismeler dogrultusunda 1945 yihndan 1980 yihna kadar olan durumu Turkge Sozluk 
yayininda gormek, takip etmek mumkundur. 1945 yilinda Turk Dil Kurumu'nca yayimlanan Turkge 
Sozluk'teki kelime sayisi yalnizca 15.000'dir. 1989 yilinda Turk Dil Kurumu'nca yayimlanan Turkge 
Sozluk'te ise bu sayi 75.000 kelimeye gikmistir. 

Buraya kadar ele aldigimiz bolumde daha gok Turkgenin dogu dillerinden etkilenisinin evrelerini 
ve orneklerini degerlendirdik. Simdi de meselenin oteki yuzune yani Bati dillerinden etkilenisine 
bakalim. Bati kokenli yabanci kelime ve terimlerin Turkgeye fazlaca girmeye basladigi tarih XVII. 
yuzyil olarak kabul edilir. 

Anadolu'nun fethinden (1071) sonra Batiya gelen Turklerin soz hazinesinde birtakim degisme 
ve gelismeler olmus, yerli halklann dillerinden kelimeler almak veya onlara kelimeler vermek 
bigiminde bir ahs veris iliskisi kurulmustur. Rumlardan alinan kelimeler yazi diline, genel dile mal 
edilirken, Ermeniceden alinan kelimeler ise, halk agizlannda kalmistir. Alinan bu tur yabanci 
kelimeler, daha gok arag gereg adlandir. 

Turklerin denizcilikle tanismasi, kiyilardan denizlere agilmasi, bu yolla tasimacihk ve ticaret 
yapmalan, uzak ulkelere ticarT ve askerT seferler duzenlemeleri, birtakim yabanci kelimelerin dillerine 
girmesine sebep olmustur. Alinan bu tur kelimeler Cenevizlilerin, Venediklilerin konustuklan italyanca 
kokenli kelimelerdir. 

Turklerin gesitli iliskiler iginde Rumcadan ve italyancadan aldiklan kelimeler, Bati kokenli 
kelimelerin ilk safhasini olusturur. 

Anadolu'nun fethinden sonra yaklasik 150 yil iginde bolgede yazilmis Turkge eserler henuz 
elimize gegmedigi igin Turkgeye gegmis Bati kokenli kelimeler hakkinda o yillara ait bir degerlendirme 
yapmak mumkun degildir. 

Anadolu'da yazilmis ilk eserler olan Ahmet Fakin'in Kitab-i Mesacidi's-serife adh eseri ile 
Mevlana'nin oglu Sultan Veled'in ibtidaname, Rebapname, intihaname adh eserleri de bu konuda 
bize bir fikir vermez. Qunku bu eserler, daha gok dint ve edebT nitelikte eserlerdir. Bu tur eserler, 
donemin soz hazinesini tarn olarak yansitmazlar. Bunlarda gesitli arag gereg adlanna, bitki ve hayvan 
adlanna, sosyal hayatin kavramlanm anlatan adlara rastlanmaz. 

126 



Bilindigi gibi Anadolu Selguklu Devleti'nin resmT dili Farsga idi. Turkgenin resmT bir dil olarak 
kabul edilisi beylikler donemine rastlar. Bu da XIV. ve XV. yuzyillan kapsar. Bu sebeple Bati kokenli 
kelimeler agisindan o donem eserlerini gozden gegirirken ilk ornekler olarak bugun gun isigina 
gikanlmis bazi eski eserler bulunmaktadir. 

Zafer Onler tarafindan islenip sozlugu de ortaya konan Muntahab-i Sifa bunlardan biridir. 
Muntahab-i Sifa bir tip eseridir. Yazan Celaluddin Hizir, 1417 yilinda olmustur. Dolayisiyla eser 
1400'lu yillann ilk yansinda yazilmistir denebilir. "Teke sakali ukurudur, kann gegmesine ve 
bagarsuklarda bas olmasina fayide eder, Rumca ana kistindus derler" (99 a, Z. Onler yayini s. 110.) 
ornek cumlesinde gegen kistindus Rumca yani Yunanca bir bitki adidir. Ayni eserde gegen Yunanca 
kokenli feslegen, peksimet, firm (s. 111 .) kelimelerini de ornek olarak verebiliriz. 

XVI. yuzyil metinlerine dayah olarak "iki Osmanlica Metinden Derlenmis Anatomi ve Fizyoloji 
Terimleri" adh makaleyi yazan Esin Kahya'nin derledigi terimler iginde Bati kokenli su sozler 
bulunmaktadir: anevrisma, diyabitis, epidermide flegmoni, fosfato, kataratta, konglumerate, mukoine, 
pangreatis, prostate. (Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge s. 233.) Orneklerden de anlasildigi 
gibi Bati kokenli kelimelerin gelis yollarmdan biri gesitli bilim dallan araciligi ile olmustur. 

istanbul fethi ve Turklerin Avrupa'ya ayak basmalan, Karadeniz kiyilanna yayilmalan, Ege 
adalanna ulasmalan onlann hayat tarzlarmi degistirmis ve onlan yeni meslek ve sanatlarla ugrasmak 
durumuna getirmistir. Tanistiklan kulturlerin terimleri ve kullandiklan araglann adlan, alinti kelimelerin 
oranini yukseltmistir. Galata'da yerlesmis bulunan Rum, Ermeni.Yahudi tuccarlarla yuz yuze 
gelmislerdir. Bu ahs veriste veya bu intibak surecinde duyduklan ve ogrendikleri kelimeleri genel 
olarak kendi soyleyislerine uydurarak dile mal etmislerdir. Ticaret, gemicilik, tasimacihk, isletmecilik 
gibi alanlarla ilgili kelime ve terimler yaninda gesitli bahk adlan ve bitki adlan da onlann kelime 
hazinesine girmistir. Buyukge bir kayik adi olan ve bugun istanbul'da bir sokagin adi olarak hala 
varhgini surduren pereme ve bu meslegi yapan peremeci kelimeleri o yillann sozlerinden biridir. Gene 
Rumca kokenli irgat kelimesi de o yillann bir hatirasidir. Kaptan, kinnap, korsan, kupa, palanga, 
panayir, varil gibi kelimeleri de bunlara ekleyebiliriz. 

Daha sonraki yillarda unu dunyaya yayilmis bulunan Seydi AN Reis'in Miratu'l-memalik adh eseri 
bu bakimdan ilgi gekicidir. 1498 yilinda dogmus olan Seydi AN Reis denizcilikle ilgili bu eserinde 
"delik" anlammda falya, "bir gesit savas gemisi" anlaminda firkata, "altin para" anlammda flori 
kelimelerini kullanir. Bunlardan flori daha onceki metinlerde de geger. Soz konusu eserde gegen oteki 
Bati kokenli Rumca veya italyanca kelimeler sunlardir: Firtina, fora, kadirga, kalyon, kamarat, komi, 
korfez, liman, pus, pusula vb. (Mehmet Kiremit, Seydi AN Reis, Miratu'l-memelik, Ankara 1999) Daha 
sonraki yuzyillar iginde yetismis olan Evliya Celebi'nin Seyahatname'sinde de pek gok Bati kokenli 
kelimeye rastlamaktayiz. Badana, balyos, figi, fino, filika, frenk, kiremit, gibi kelimeler yaninda, levrek, 
uskumru, midye gibi deniz urunlerini, kereviz, kiraz, portakal gibi sebze ve meyve adlanni 
bulmaktayiz. Yurt disina giden ve o ulkelerdeki izlenimlerini sefaretname adi altinda yayimlayan 
devlet gorevlilerinin eserleri de Bati kokenli kelimeler agisindan verimlidir. Tanzimat'a kadar soz 

127 



konusu ettigimiz yollarla Turkgeye giren kelimeler hakkinda bir fikir vermesi bakimindan asagidaki 
ornekleri verebiliriz: Kumbara, mendirek, mengene, mermer, vardiye, varil, volta, governor, iskemle, 
kanal, lodos, poyraz, pafta, sandal, kereste, palaska, firkete, gumruk, olta, panayir, sarampol, kaput 
vb. 

Tanzimat donemiyle agilan gazetecilik ve tiyatroculuk ugraslan Turkleri biraz daha Bati'ya 
yaklastirmistir. Antik, jurnal, jon, Bati'da yazilmis gesitli alanlara ait kitaplar ve bunlann tercumeleri 
dile Bati kokenli kelimelerin girisinde etken olmustur. Giyim ve ev esyalan ile ilgili yuzlerce Bati 
kokenli kelimeler bu yillarda ragbet gormustur. Butun bu kelimelerin gok buyuk gogunluguda 
Fransizcadan ahnmistir. Gardrop, kostum, dekolte, salon, hoi, antre, teras, avukat, balet, balo, bilet, 
suare o yillann hatirasini tasir. Selamlama sozu bonjur, bonsuvar, adiyo gibi Fransizca kelimeler de 
bu tarihlerde metinlere gegmistir. Bu donemde Turkgeye giren ve bugun sayilan 5.000'e ulasan 
Fransizca kokenli kelimeler igin su ornekleri verebiliriz: aristokrat, burjuva, fanila, konser, kompliman, 
madam, moda, palto, polis, tuvalet, vida, vals vb. 

Otomobilin Turklerin hayatina girmeye baslamasiyla beraberinde getirdigi mars, fren, debriyaj, 
marspiye, direksiyon, trenin Turkler tarafindan kullanilmaya baslandigi tarihlerden bu yana trenle ilgili 
olarak Turkgeye giren tren, konduktor, bilet, vagon, ray, gar gibi butun kelime ve terimler Fransizcadir. 

Yeni harflerin kabulunden ve dil inkilabindan sonra yazilmis roman, hikaye, deneme, mektup, 
hatira turundeki eserlere genel olarak bakildiginda Fransizca kelimeler agismdan bu tur eserler biraz 
temkinli bir tutum igindedir. Pek gok yerde soz konusu Fransizca soz, orijinal imlasiyla yazilmakta 
bazen de tirnak igine alinmakta, bundan "Kullanmak zorunda kaldim" anlami da gikabilmektedir. 

Cumhuriyetin 1960'h yillannda baslayan ve 1970'li yillara da uzanan yabanci kelimelerle 
mucadele ve onlara bulunan karsihklan dile yerlestirme gabalan agirhkli olarak Dogu kokenli kelimeler 
uzerindedir. Turk Dil Kurumunca gikanlmis bulunan, yabanci kokenli kelimelerin karsiliklarmi igine 
alan ve yukanda da belirttigimiz Sade Turkge Kilavuzu ve daha sonra Ozlestirme Kilavuzu adiyla 
yayimlanan kitaplarda Bati kokenli kelimeler sayica gok daha azdir. Bu tur Bati kokenli kelimelere 
gosterilen karsiliklar igin su ornekleri verebiliriz: Abone, surdurumcu; abone olmak, surdurumlemek; 
abstre soyut; adaptasyon, uyarlama; adres, bulunak; afis, asi; ajanda, andag; aksesuar, eklenti, 
donatimhk; aksiyon eylem; aktivite etkinlik; aktualite, guncellik; alaturka, doguluca vb. orneklerde 
goruldugij gibi bazilan toplumca benimsenirken bazilan da hos karsilanmamis ve tutunmamistir. 

XX. yuzyilm sonuna dogru Fransizcadan kelime ve terim alma yolu kapanmis, bu kez ingilizce 
kelimelerin akini baslamistir. Ulkemizdeki ingilizce egitimin giderek yayginlasmasina, Amerika Birlesik 
Devletleriyle olan siyasT, askerT ve ekonomik iliskilerin siklasmasina Bati teknolojisinin gok hizh bir 
bigimde gelismesine paralel olarak dilde de ingilizce kokenli kelimelerin sayisi her gegen biraz daha 
artmistir. Bilgisayar teknolojisinin hizh bir asama kaydetmesi, beraberinde binlerce yeni yabanci terim 
getirmis ve bunlara karsiliklar bulunamadan oldugu gibi, Turkgeye girmeleri kagimlmaz olmustur. Para 
ve bankacilik alaninda da pek gok yeni kelime ve terim, bulundugumuz yuzyilda Turkgeye girmistir. 

128 



Bunlar eskiden oldugu gibi Turkgenin yapi duzenine uydurulmadan, ses kurallanna tabi tutulmadan 
oldugu gibi orijinal imlalanyla kabul edilmeye ve o bigimleriyle yazilmaya baslanmistir. Ekonomist, Oto 
Show, Tempo orneklerinde oldugu gibi gesitli dergi adlan Show, Star orneklerinde oldugu gibi 
televizyon kanallannin adlan buyuk bir ozenle Bati'dan alinan kelimelerle adlandinlmaya baslanmistir. 
Bunlara komedi show, talk show gibi program adlanni da katabiliriz. 

Fransizca kokenli kelimeler igin yapilan mucadelenin geregi gibi etkili oldugunu soylemek 
mumkun degildir. Bu olumsuz gelisme karsisinda pek gok Fransizca kelime ve terim dilde iyice 
yerlesirken son elli yil iginde giderek hizini artiran bir ingilizce kelime ve terim akimiyla Turkge yuz 
yuze kalmistir. Bir baska olumsuz gelisme ise dilde mutabakat, uzlasma veya uzlasim gibi kelimeler 
varken bunlann yerine konsensus gibi bir Bati kokenli kelimenin gegmeye baslamis olmasidir. Delil, 
kanit dilde varken simdi arguman tercih edilmeye baslanmistir. Yildiz kelimesinin yaninda star dilde 
yer bulmustur. Ote yandan Osmanh Turkgesinden kalan herhangi bir kelime ile onun Turkgede var 
olan veya onerilmis olan karsihgi dilde birlikte kullanihrken bu defa onlara ayni anlamda Bati'dan 
gelen karsihgi eklenmis, boylece bir kavram mutehassis, uzman ve kompetan orneklerinde oldugu 
gibi ug soz ile kullanilmaya baslanmistir. Bu olumsuz gelismeler karsisinda dilde yozlasma, kirlenme 
gibi sozler icat edilmis ve bazi tepkiler ortaya gikmistir. Surekli gikan bazi gazete dergiler konu ile ilgili 
koseler agmaya bazi gonullu kuruluslar konuya egilmeye baslamislardir. Bu arada Turk Dil 
Kurumu'nda da bazi ciddT atihmlar yapilmis bin kadar Bati kokenli kelimeye karsilik bulunmustur. 
Ornek olarak viyaduk kelimesine kopru yol, Bati kokenli faks igin belgegeger, sempozyum igin bilgi 
soleni, brifing igin bilgilendirme toplantisi, market, satis merkezi, prime time igin altin saatler, vizyon 
ve by-pass igin gorunum, damar aktarma, otobus yolculuklannda kullanilan non-stop igin duraksiz, 
molasiz, eczacilikta gegen prospektus igin tanitmahk karsihklan onerilmistir. Ulus ve galar onerileri ise 
Turkiye dismdaki Turkler tarafindan kullanilan Turkge kokenli kelimelerdir. Bunlar da kota ve nuans 
karsihgi onerilmistir. Burada uzulerek belirtmek gerekir ki, butun bu Bati kokenli kelimeler, buyuk bir 
ozenti iginde yazih ve sozlu basin aracihgi ile yayginlastinlmistir. Bu buyuk gug bilinglenmedikge 
yabanci kelime akimi devam edecektir. 

Sozun bu bolumunde Turkgenin yalnizca kelime alan bir dil olmadigim baska dillere de gok 
sayida kelime verdigini hatirlatmak gerekir. Macarcaya verdigi kelime sayisi 50'den fazladir. Yuzuk, 
arpa, elma, okuz, yemis, kapi, dana bunlardan birkagidir. Sirpga ve Hirvatgada bulunan Turkge 
kelimelerin sayisi 6.500'un ustundedir. Bosnakgaya ise 7.000 Turkge veya Turkgelesmis Dogu kokenli 
kelimenin gegtigi soylenir ve Bosnakgadaki Turkge alintilann ayri bir sozlugu yayimlanmistir. Bunugibi 
Bulgarca ve Arnavutgada da pek gok Turkge kelime bulunmaktadir. Bunlar igin aga, akge, baci, 
bacanak, baklava, yukluk, yufka, bilezik, dosek, yastik, kayikgi, kursun gibi kelimeler ornek olarak 
gosterilebilir. 

Diller arasinda kelime alls verisi tabiT bir dil hadisesidir. Ancak bunun siniri ve olgusu vardir. 
Turkgenin Dogu'dan ve Bati'dan aldigi kelimelerle anlatim bakimindan zenginlestigi kabul edilebilir bir 
gergektir. Ancak dilde bir kavrami karsilayacak soz varken veya soz konusu boyle bir yeni kavram 

129 



Turkgenin zengin turetme imkanlanndan yararlanilarak kar§ilanabilirken yabanci kelimeyi oldugu gibi 
ahp kullanmak yanh§tir. Batih veya gagda§ olmak, Batili gorunmek Bati kokenli kelimeleri kullanmakla 
saglanamaz. Aydin ve Batili olmak kendi degerlerini korumak, diline kar§i duyarh olmak ve onu 
geli§tirmekle saglanir. 

Ankan, Zeki, "Bati Dillerinden Turkgeye Gegen ilk Siyasal ve Diplomatik Kavramlar", 4. Cilt, Turk 
Tarih Kongresi, Ankara 1999. 

Ersoylu, Halil, "Bati Kaynakh Kelimeler", Turk Dili, S. 509, 513, 570, Ankara 1994. 

Kiremit, Mehmet, Seydi AN Reis, Mir'atu'l-Memalik, Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1999. 

Onler, Zafer, Celaluddin Hizir (Haci Pa§a), Muntehab-i §ifa, Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 
1990. 

Ozon, M. Nihat, Turkge Yabanci Kelimeler Sozlugu, inkilap ve Aka Kitabevleri, istanbul 1962. 

Turkge Sozluk, Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1998, 

Yabanci Kelimelere Kar§iliklar I, II, Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1995. 



130 



Tiirkgede Bati Kaynakh Kelimelerin Yogunlugu ve Yabancila§ma Sebepleri 
/ Prof. Dr. Fatin Sezgin [s.80-101] 

Bilkent Universitesi / Turkiye 

Giris 

Her konuda oldugu gibi, dilde de dogru teshisler koymak ve higbir olguye dayanmayan subjektif 
tartismalardan kurtulmak igin butun ilim dallarmin ortak yonu olan veriye ve analize dayanmak 
kagimlmazdir. Uygun metotlarla elde edilmis sayilardan istatistik ve matematik formuller 
kullanmaksizin sadece akil yurutme ile dogru sonuglara vanlamayacagi gibi, sadece sayilan ustalikli 
kullanmaya dayanan istatistik metot da akliselimin yerini tutamaz. Dolayisiyle hem verilerin konuyu 
aydinlatacak ve ilgilenilen ana kutleyi iyi temsil edecek sekilde segilmesi, hem bunlara uygulanan 
analitik metotlann dogru olmasi hem de yorum yapilirken sagduyu ve mantiktan uzaklasilmamasi 
gerekir. Dilimiz uzerinde daha once degisik yazarlar tarafindan yapilmis sayima dayali arastirmalar 
vardir. Ancak bunlar gogu dilin sadelestigini ispata yonelik olup Bati kaynakli yabancilasma gogu 
zaman gozden kagmistir. Aynca sonuglann yorumunda hipotez testleri ve istatistik degerlendirmeler 
yapilmamis, sayilann tablolar ve yuzdeler halinde dokumuyle yetinilmistir. Orneklemede metot 
hatalan dolayisiyla bazi arastincilarin segtigi metinler degisik alanlara ve turlere ait oldugundan 
kiyaslanmalan guvenilir olmayan sonuglara yol agmaktadir. 

Bu galisma Turkgeye giren Bati kaynakli kelimelerin zaman igindeki yogunlugunu sayilara dayali 
olarak ele almaktadir. Bu amagla oncelikle uzun bir etimoloji gahsmasi yapilmis, sonra da otuz yila 
yakin bir sure devam eden incelemeler sonunda 82 romancimizin 561 eserinden ahnan ornek metin 
pargalan incelenmistir. Bu yonuyle simdiye kadar bu konuda yapilan en kapsamh galisma 
ozelligindeki bu arastirmadan elde edilen Bati kaynakli kelimeler, rastlandiklan metinlerin ait oldugu 
yazar, yil ve esere gore kotlanarak bilgisayara aktanlmistir. Bu hacimdeki bir verinin analizi ancak 
bilgisayarla mumkun olmustur. Aynca istatistik analizler yapilarak gerek topluca gerekse belli bash 
Bati dillerine gore, zaman iginde meydana gelen artis veya azahslar uygun denklemlerle ifade 
edilmistir. 

Asagida once Bati kaynakli kelimelerin tarih igindeki seyri ele ahnarak Anadolu'ya 
yerlesmemizden itibaren ortaya gikan durumun genel bir degerlendirmesi yapilmaktadir. Bu bolumde 
yogunlugun belirgin bir bigimde artmaya basladigi Tanzimat sonrasi donem aynntih olarak ele alinmis 
ve 1872'den gunumuze kadar Turk romanindaki yabanci kelime yogunluklan tablolar ve grafiklerle 
izah edilmistir. ikinci bolum ise, yabancilasmamn sebepleri uzerinde aynntih bir sekilde durmaktadir. 
Bu sebepler, rastlanan yeni esya ve kavramlara ad verme ihtiyacindan baslayip, medeniyet alani 
degistirmeye, Bati'ya karsi duyulan meraka, alafrangalikta ifadesini bulan ozentiye, gesitli meslek ve 
ilim dallarmin ozel terimlerinden ayak takiminin kullandigi argoya kadar uzamaktadir. 

Turkgede Bati Kaynakli Kelimelerin Tarih igindeki Seyri 

131 



Dilimizdeki Bati kaynakh kelimelerin tarih igindeki seyrini ele alirken, Turklerin Anadolu'ya 
yerlesmeye basladiklan ilk donemlerden itibaren gunumuze kadar gegen donemleri incelemek 
gerekir. Ancak sozlu kultur geleneginin agir bastigi toplumumuzda eski metinler oldukga sinirhdir. Bu 
bakimdan sayilara dayah degerlendirmeleri amag edinen bir gahsmada ilk donemlere inmek mumkun 
gorunmemektedir. Dolayisiyla bu devirler hakkinda sadece tasvir edici bazi ifadeler kullanmak 
gerekmistir. Ancak matbaanin kullanilmasiyla analitik gahsmalarin kolaylastigi soylenebilir. 
Dolayisiyla son donemlerde hangi kelimenin ilk olarak hangi yilda metinlerde gorunmeye basladigi, 
hangilerinin kullanimdan dustugu belirlenebilir. Cahsmamizda tarih igindeki gelisim, ilk donemler, 
Duraklama Sonrasi Osmanh donemi ve Cumhuriyet donemi olmak uzere ug baslik altmda 
toplanmistir. 

ilk Donemler 

On birinci asirda Dogu Anadolu'ya yerlesimle birlikte Bizans imparatorlugu iginde yer alan Rum 
ve Ermenilerden birgok kelime dilimize girmeye baslamistir. Boylece gogebe hayatta bulunmayan 
birgok esya ve kavramin adi dilimize yerlesmistir. Bunu takip eden asirlarda yerlesik hayat tarzmin 
mimari ve gevreyle ilgili kelimeleri yaninda yeni karsilasilan birgok meyve, sebze ve diger gida 
maddelerinin adlan alindi. On dorduncu asirda Osmanh Devleti'nin kurulmasiyla Rumeli'ye gegis 
sonucu bu ve bunu takip eden asirlarda Sirplar, Slavlar, Macarlar, Cermenler ve Romenlerle; 
Karadeniz ve Akdeniz kiyilanna ulasihnca Cenevizliler, Venedikliler, Portekizliler ve ispanyollarla 
karsilasildi. Butun bu kavim ve milletlerden, dilimize kelimeler gegti. Gemicilik ve ticaretle ilgili birgok 
kelime, Ceneviz ve Venediklilerle olan iliskiler sonucu italyancadan alinmistir. Bu kelimelerden islek 
olanlar, asirlarca dilimizde oylesine ozumlenmis ve birgogu dilin ses yapisina o kadar 
uydurulmuslardir ki yabancihklan ancak etimolojilerinden anlasihr. Bu dillerden girenlerin bir kismi 
Yunanca veya Latinceden, once Arapga veya Farsgaya gegmis, daha sonra dilimize ulasmistir. Bu 
bakimdan etimolojileri ihtilafhdir. 

Yahudilerin ispanya'dan Osmanh Devleti'ne gog etmeleri sonucu 16. yuzyildan sonra tip ve 
ticaret alanlannda ispanyolca ve italyanca birgok kelime gegmistir. Ayni asirda, kapitulasyonlar 
dolayisiyla Fransa ile kurulan dostga iliskiler sonunda bu dilin Turkge uzerinde ciddi etkileri belirmeye 
baslamistir. Tanzimat'tan sonra bile Bati denince gogunlukla Fransa anlasilmistir. Birgok aydin ve 
esraf bu ulkenin dil ve kulturu ile yakindan tamsmistir. Bugun bile Bati dillerinden alman kelimelerin 
gogu Fransizcadaki telaffuzuna gore kullamlmaktadir. Ancak Amerikan etkisinin kendisini yogun bir 
sekilde hissettirmeye basladigi gunumuzde bu kural bozulmaya baslamistir. 

Halk, Divan ve Tasavvuf edebiyatlan isledikleri konular itibariyle Bati kaynakh kelimeler 

kullanmaya elverisli degildi. Mesela Yunus Emre'de Turkgeye mal olmus ve artik yadirganmayan 

kandil, mermer, poyraz, Rum, sinir ve Farsgadaki 'bade'ye benzeyen badya gibi Yunanca asilh birkag 

kelimeye rastlanmaktadir. Karacaoglan dunyevT konulan daha gok isleyen bir halk ozani oldugundan 

onda rastlanan Bati kaynakh kelimeler daha goktur: Agustos, avlu, billur, gerez, efendi, elmas, fener, 

findik, firtina, furun, fidan, firenk, hoyrat, kandil, karanfil, kiral, kiraz, kutu, mermer, Nemse, patrik, 

132 



portakal, poyraz, tavla, tavus, tul. Burada tul kelimesi Fransizca olup digerleri Latince, italyanca, 
Yunanca ve Slavcadan gelmektedir. 

Gerileme Donemi ve Sonrasi 

Gerileme devrinin baslamasiyla Bati medeniyeti karsisinda duyulan hayranlik ve eziklik 
duygusu, ecnebi dil bilmenin ve bu dillerden kelimeler kullanmanin bir meziyet olarak telakki 
edilmesine yol agmistir. Onceleri Bati'ya kayitsiz kalan Osmanli Devleti sonralan Avrupa ulkelerine 
sefirler yollamaya baslamistir. Fransa, Almanya ve Rusya'yi anlatan sefaretnamelerde pekgok 
yabanci kelime gegmektedir. Bu sefaretnameler arasinda Yirmisekiz Mehmet Celebi, ResmT Efendi ve 
NahifT Efendi'ye ait olanlar sayilabilir. §imsir (1992), siyasi alanda baslayan ve zamanla kulture dogru 
kayan bu iliskiler hakkinda toplu bilgiler vermektedir. Osmanli Hariciye Nezareti'nde, Osmanli dis 
temsilciliklerinde Latin yazisi kullanihr. Diplomatlanmizyalniz yabancilarla yazismalannda degil, kendi 
aralannda da Fransizca kullanmaya baslarlar. Hariciyenin resmi dili Fransizca olur. 1856 Paris 
Antlasmasi'yla Osmanli Devleti'nin bundan boyle Avrupa hukukundan yararlanacagina karar verilince 
imparatorluk resmen ve hukuken Avrupa devletleri arasina alinir. Artik Avrupa'da yapilan irili ufakli, 
onemli onemsiz, hemen butun toplantilara Osmanli temsilcilerinin katildigi gorulur. Bati dilleri ogrenilir, 
ogrenciler gonderilir, oradan uzman ve teknisyenler gelir. Bu siklasan iliskiler sonunda Osmanli 
imparatorlugu'nda Fransizca ikinci bir dil gibi yayihr. 

Tanzimat'in ilanina yakin Babiali'de Tercume Odasi kurulmus ve Bati'nin edebiyat ve fikir 
eserleri dilimize gevrilmeye baslamistir. Bu eserlerin birgogu yazildiklan dilden degil de Fransizca 
tercumelerinden dilimize aktanlmaktaydi. Kayaoglu (1998), devlet eliyle ilk tercume faaliyetinin 
basladigi III. Ahmet'ten gunumuze kadar ug asra yakin donemi aynntili bir sekilde incelemistir. Lale 
Devri'nde tercume faaliyetinin yonu Dogu'ya, Encumen-i Danis'te hem Dogu'ya hem Bati'ya, 1865 
Tercume Cemiyeti'nden Osmanli Devleti'nin son Telif ve Tercume Dairesi'nin kaldinlmasina kadarki 
donemde sentezci bir yaklasimla Bati'ya yonelik olmustur. TBMM ve Cumhuriyet Hukumetlerinin ilk 
donemlerindeki tercume galismalan milli bir gizgi tasimistir. 1940'tan itibaren humanizma ruhu ile 
hareket edilerek yapilan tercume faaliyetleri ise tamamen Bati'ya yoneliktir. 

Matbaanin kurulus yih olan 1727'den once kelime aktarimlan daha gok konusma dili ile olmakta 
ve mahalli kalmaktaydi. Matbaanin getirdigi imkanlar sayesinde yabanci kelimelerin dile girme ve 
yayilmasinda yazih dil daha hakim bir rol ustlenmeye basladi. Yazi dili, Tanzimat'la birlikte birgok 
devlet kurumunun ve aydinlann Bati'ya yonelmesi sonucu etkisini daha da guglu bir sekilde 
hissettirmeye baslamistir. Roman, hikaye, tiyatro ve tenkit gibi yeni edebT turler farkh duygu ve 
dusunceleri de beraberlerinde getirmekteydi. 1831 'den itibaren toplumumuz gazete ile tanisti. 1870'li 
yillarda bir yandan gazete tefrikalan ile bir yandan da kitap halinde basilarak yayilan bu yeni edebT 
turler, toplumda Bati kulturune karsi dogmaya baslayan hayranhkla bir araya gelince dilde yeni bir 
yabancilasmamn hizla yayilmasina yol agti. 

Cumhuriyetten Sonra 

133 



Cumhuriyet doneminde Bati ile ticaret, kultur, egitim ve savunma gibi her alanda iliskiler 
artmistir. Yirminci yuzyilda bilim ve teknikteki hizh gelisme sonunda yeni buluslar, Bati'daki adlanyla 
birlikte ahnmaya devam etmistir. Yabanci dil egitimi yayginlasmis, ilk, orta ve yuksek ogretimde 
yabanci dille egitim yapan kurumlann sayisi artmistir. ilim terimlerinde Bati dilleri agirlik kazanmis, 
hatta kaynak dil olarak Arapga ve Farsga yerine Yunanca ve Latincenin benimsenmesi 
savunulmustur. Dildeki sadelesme sirasinda atilan birgok Arapga ve Farsga kelimenin yerini Bati 
kaynakhlar almis, mahalli agizlardan yapilan derlemeler sirasinda da farkinda olmadan birgok 
yabanci (daha gok Yunanca ve Ermenice) kelime dile sokulmustur. Bu arada gahsma, egitim ve gezi 
amagh yurt disi yolculuklan siklasmis, yabanci ulkelerde ikamet eden Turk vatandaslannin orani 
yukselmistir. Olkemize gelen yabancilann sayisi da surekli olarak artmis, uluslararasi ve gok uluslu 
sirketler de yayginlasmistir. Bu donemde giren yabanci kelimelerde Fransizca olanlar gogunluktadir. 
Ancak 1950'lerden sonra artan Amerikan etkisi dolayisiyla ingilizce kelimelerin girisi de hizlanmistir. 
1980'lerden sonra Amerikan etkisi daha da belirginlesmis, ingilizce egitim, radyo ve televizyon 
yayinlan artmis, isyerlerine yabanci adlar verilmesi yayginlasmistir. 

Yabanci Kelime Yogunlugunun Degerlendirilmesi 

Turkgede Bati kaynakli kelimelerin zaman iginde nispT yogunlugunda meydana gelen artisi 
incelemek ve bu konuda objektif veriler sunmak gok zordur. Dil, onu kullanan zumrelere ve degisik 
ortamlara gore farkhliklar arz eder. Hukukgular arasinda dolasan yabanci kelimelerin orani doktorlar 
veya ticaret erbabininkinden farkhdir. Dolayisiyla sosyal yapidaki degismeler, sanayilesme, 
sehirlesme, gogler, egitim sistemindeki farkhlasmalar, toplumda dil yonunden meydana gikan 
farklihklan gittikge buyutmustur. 

Butun ilim dallannda dogru sonuglara ulasmanin yolu, guvenilir veriler elde etmekten geger. ilgi 
duyulan konuya ait butun verileri toplamak ise gok buyuk masraf ve zaman gerektirdiginden 
gogunlukla mumkun degildir. Gunumuzde arastincilar, guglu ve guvenilir istatistik metotlar kullanarak 
usulune uygun olarak yaptiklan kuguk orandaki orneklemelerle isabetli hukumlere ulasabilmektedirler. 
Orneklemenin basanh sonug verebilmesi igin oncelikle ilgi duyulan konunun gergevesi gizilmelidir. 
"Dildeki yabanci kelime" kavramimn bulanikliktan kurtanlmasi igin "dil"den ne kastedildigi berrakhga 
kavusturulmalidir. Bu hususta tutulacak en uygun yol, butun toplum kesimlerinin ortak diline ait bir 
arakesit elde etmektir. Bu ise yasayan dilin tammidir. Roman ve hikayelerin yasayan dili iyi bir sekilde 
yansittigi soylenebilir. Bu bakimdan gahsmamizda orneklemeler romanlardan yapilmistir. 

Dilimizin ozlesmesiyle ilgilenen bazi yazarlann az da olsa orneklemeye basvurduklan 

gorulmektedir. Ancak bunlann sayi ve nitelik yonunden yeterli oldugu soylenemez. Sadece bazi 

sayimlar ve yuzdelerle yetinen bu gahsmalarda herhangi bir hipotez testi ve matematik model 

kullanilmamistir. Aksoyda (1973) degisik yazarlann eserlerinden alinan ve herbiri 3000 kelime 

hacmindeki ornekleri inceleyerek, yabanci kelime oranlannin gittikge azaldigini, Turkge kelimelerin 

§inasi'de %33, Ziya Pasa'da %34, Namik Kemal'de %38, Ataturk'un Nutku'nda %35 oldugunu ve bu 

oranin zaman iginde gittikge artarak, Faruk Kadri Timurtas'ta %59, Ahmet Hamdi Tanpinar, Falih Rifki 

134 



Atay ve Peyami Safa'da %62, Yakup Kadri'de %66, Sait Faik'te %67, H. Veldet Velidedeoglu'nda 
%73, Yasar Nabi'de %80, Salah Birsel ve Asim Bezirci'de %81, Tahsin Sarag, Yasar Kemal ve 
Samim Kocagoz'de %84, Adnan Binyazar ve Emin Ozdemir'de ise %91'e ulastigim belirtmektedir. 
Ancak bu galismamn ele aldigi kuguk hacimli metinlerin, farkli alanlara ve edebi turlere ait oldugu, bu 
yuzden de bir biriyle karsilastinlamayacagi gozden uzak tutulmamahdir. Ozlesme uzerine sayima 
dayah daha genis gapli ve sistemli bir galisma yapan imer (1973) ise bes ayn gazetenin 1930-1965 
yillan arasinda basilmis sayilanna, bes ayn dergiye ve 11 roman ve hikayeye dayanarak yaptigi 
sayimlarla yuzdeler kullanarak Arapga ve Farsga oraninin azaldigim, buna karsilik Turkgenin arttigini 
tablolarla gostermeye galismistir. Bu galismada da Bati kaynakli kelimelerin durumu gozden 
kagmaktadir. Qunku Arapga, Farsga ve Turkge disinda kalan hersey "Baska yabanci diller" adi altmda 
toplanmistir. 

Turkgeye girmis Bati kaynakli kelimelerin yogunlugunu tespit etmek igin gesitli metinlerden 
ornek almak gerekir. Ancak degisik kaynaklar tarafsiz bir karsilastirmayi zorlastiracagindan dolayi, 
ornekler ayni edebi turden olmalidir. Ote yandan, yazili eserlerin yasayan dile en yakin olanlan roman 
ve hikayelerdir. Yasayan dil, milletin gogunlugunun gunluk hayatta kullanip anladigi dil olup gesitli 
zumre ve gruplann kelime haznelerinin bir arakesiti gibi dusunulebilir. Roman ve hikaye genis 
okuyucu kitlelerini hedef ahr. Yazann une kavusmasi ve yaymevinin kar etmesi bakimindan bu 
kaginilmazdir. Dar zumrelere hitap eden ornekler varsa da diger edebi turlere nazaran bu asinhklara 
daha az rastlanir. Ornekleme agisindan ise daha uzun metinler ihtiva etmesi bakimindan, roman 
hikayeye gore daha uygun bir malzeme olarak dusunulmus ve bu gahsmamizda dilimizde ilk 
romanlann goruldugu 1870'li yillardan baslanarak bir asn askin bir donem incelemeye alinmistir. 
Orneklemeye dahil edilen en eski roman §emsettin Sami'nin Taassuk-i Talat ve Fitnat adli eseridir. 
En son romanlar ise 1999 tarihini tasimaktadir. Dildeki degisme surecinin daha agik gorulebilmesi ve 
Tanzimat'la hizlanan yabancilasmanin ileride nasil sonuglara yol agacaginin anlasilmasi amaciyla 
orneklememiz, uzun bir zaman dilimini igine almistir. Farkli yazarlann katkisini ortaya koymak igin de 
seksen iki romancimizin toplam 561 eseri ele ahnarak herbir romandan 500'er kelimelik pargalar, 
metnin onda birini teskil edecek sekilde, rastgele sayfalardan segilerek sayimlar yapilmistir. Her 
yazann dilinde zamanla meydana gelebilecek degisiklikleri tespit edebilmek amaciyla da, 
orneklemenin farkli tarihlerde yazilmis eserlerden yapilmasina dikkat edilmistir. 

Boylece bir asn asan bir zaman dilimi iginde gesitli noktalara serpilmis gok zengin bir ornek 
malzemesi elde edilmis bulunmaktadir. Qahsmanin hacmi hakkinda bir bilgi vermek igin ahnan 6300 
ornekteki toplam kelime sayisinm 3,150,000 oldugu, bunun da, bir sayfada ortalama 200 kelimeden 
hesaplanacak olursa yaklasik 16,000 kitap sayfasi tuttugu soylenebilir. Bu arastirmada eserleri 
incelenen romancilanmiz ve ele ahnan romanlar kitabin sonunda verilmistir. Boylesine genis bir 
malzeme gok degisik agilardan ele alinmaya musait olup, bilgisayarda olusturulan kutuklerin 
degerlendirilmesine ileride devam edilecektir. 



135 



Bahsi gegen bu 561 romanin 280 tanesinden elde edilen sayimlar daha once degerlendirilerek 
IV. Milletler Arasi Turkoloji Kongresi'nde bildiri olarak sunulmus (Sezgin, 1982) ve daha sonra 1993 
yihnda basilan Dil ve Edebiyatta Bilgisayar ve istatistik Uygulamalan adh eserde yer almistir (Sezgin, 
1993). Gene 1980 oncesine ait eserlerden 280 tanesinin sonuglan Osmanli Ansiklopedisi'nde baska 
bir agidan degerlendirilerek (Sezgin, 1999), Bati dillerinden gegen yabanci kelimelerin zaman iginde 
nasil bir artis gosterdigi ele ahnmistir. 

Arastirmada elde edilen sayimlann hepsi birden degerlendirildiginde ise, 3,150,000 kelime 
iginde 105 bin dolayinda Bati kaynakh yabanci kelime oldugu gorulmustur. Bu kelimelerin be§er yilhk 
zaman dilimlerine gore ortalama dagihmi incelendiginde Sekil 1'deki durum ortaya gikmaktadir. 
Sekildeki noktalan temsil edebilecek dogrunun denklemi Y=-309.3+0.175X olup, bu degerler yilda 
ortalama onbinde 1.8'lik artisa isaret etmektedir. 

Sekil 1: incelenen 560 romandaki Bati kaynakh yabanci kelimelerin oraninda 130 yilhk sure 
boyunca meydana gelen degisim. 



Yabanci kelimelerin en gok rastlanan dillere gore sayisi, metin igindeki orani ve yabanci 
kelimeler igindeki payi Tablo 1'de ozetlenmistir. Hesaplarda oranlann elde edilis yolu soyledir: 

Metindeki binde = (O dilden bulunan toplam kelime) *1000/(Metinlerdeki toplam kelime) 

Yabancilar igindeki yuzde = (O dilden bulunan toplam kelime) *100/(Metinlerdeki toplam Batih 
kelime) 

Buna gore, bulunan 47026 Fransizca kelimenin incelenen toplam 3,150,000 kelimelik metinler 
igindeki 

bindesi 47026*1000/3150000=14.92 gikmistir. Fransizcanin yabanci kelimeler igindeki payi ise 
47026*1 00/1 04865=%44.80'dir. 

Tablo 1 : Cesitli Bati dillerinden yabanci kelimelerin toplam sayisi, bunlann metin iginde 
tuttugu yer ve kendi iglerinde sahip olduklan yuzde degerleri. 

Dil Kelime Yabancilar Metindeki 

Sayisi igindeki yuzde binde 

Fransizca 47026 44.8 14.92 

italyanca 20452 19.5 6.49 

Yunanca 19100 18.2 6.06 

136 



ingilizce 3613 3.4 1.15 

ispanyolca 2155 2.1 0.68 

Slavca 1208 1.2 0.38 

Almanca 11731.1 0.37 

Ermenice 901 0.9 0.29 

Latince 867 0.8 0.28 

§ekil 2: Qesitli Bati dillerinden yabanci kelimelerin metin iginde tuttugu yer (Binde). 

Bu genel oranlar 130 yil gibi genis bir zaman diliminin toplu degerlendirmesi olup her donemde 
ayni kaldigi soylenemez. Bu bakimdan zamana gore aynntih bir analiz yapilmasi gerekmistir. Bu 
amagla, incelenen 560 roman, ilk basim yillanna gore gruplandinlarak her dilin bu donemlerdeki 
durumu ayn ayn ele ahnmistir. Gruplamalar 1870-1874, 1875-1879 seklinde baslayarak 1 995-1 999'a 
kadar beser yili igine alacak sekilde duzenlenmistir. Kelime yogunluklannin her dil igin zamana gore 
artis veya azahsim gorebilmek amaciyla gozlemleri temsil edecek dogrular kelime orani Y, yil ise X ile 
gosterilerek 

Y=a+bx 

§eklinde bir regresyon denklemiyle gosterilmi§tir. Burada analizimiz sonunda bulunan a ve b 
katsayilan, metin igindeki bindeler igin Tablo 2'de, yabanci kelimeler igindeki yuzdeler igin de Tablo 
3'te gosterilmi§ir. 

Tablo 2: Bati kaynakh kelimelerin metin iginde tuttuklan yerin yillara gore degi§imini gosteren 
regresyon analizi sonuglan. 

Diller a b a 

Fransizca -214 0.1170 (***) 0.000 

ingilizce -21.9 0.0118 (***) 0.000 

italyanca -28.8 0.0181 0.074 

Yunanca 3.1 0.0016 0.803 

Latince -4.34 0.0024 (***) 0.000 

Almanca -4.93 0.0027 (***) 0.000 

137 



Slavca -5.90 0.0032 (***) 0.002 
ispanyolca -10.83 0.0059 (***) 0.000 
Ermenice -1.98 0.0012 0.273 



Tablo 3: Qesitli dillerin toplam Bati kaynakh kelimeler iginde tuttuklan yerin yillara gore 
degisimini gosteren regresyon analizi sonuglan. 

Diller a b a 

Fransizca -308.3 0.1 82(***) 0.001 

ingilizce -44.7 0.025(***) 0.000 

italyanca 143.7-0.063 (*) 0.033 

Yunanca 277.7-0.132 (***) 0.000 

Latince -5.9 0.004(*) 0.047 

Almanca -2.4 0.002 0.535 

Slavca -9.1 0.005 0.186 

ispanyolca -21 .4 0.01 2(*) 0.015 

Ermenice 3.80 0.002 0.642 

Tablolarda verilen katsayilardan uzerinde durulmasi gerekenler b degerleridir. Bunlar dogru 
denklemlerinin egimi olup birim zamanda (yilda) meydana gelen artisi gostermektedir. a degerleri 
0.05'ten kuguk olan dillerdeki b degerleri, zamana bagli olarak istatistik anlamda onemli degisimlere 
isaret etmektedir. Bu sayilann isaretinin eksi olmasi halinde ise artis negatif demektir ki bu da azahs 
anlamma gelir. 

Metin iginde tuttuklan toplam yer ele ahndiginda, italyanca, Yunanca ve Ermenicede onemli bir 
artis meydana gelmemistir. Bu durum ise iki agidan agiklanabilir: Bu dillerden ahnan kelimeler eski 
donemlere aittir ve Tanzimat'tan beri pek fazla sayida yeni kelime girisi olmamistir. Ote yandan 
eskiden beri var olan bu yabanci kelimelerin kullamminda bir artis da olmamistir. Qunku mevcut olan 
bir esyanin kullanimi yayginlasirsa yeni kelime girmese de kelime yogunlugu artmis olacaktir. Buna 
karsihk Fransizca, ingilizce, Latince, Almanca, Slavcave ispanyolca kelimelerin metinlerdeki 
yogunlugunda tesadufe baglanamayacak kadar onemli derecede buyuk artislar olmustur. 

138 



Yabancilasmamn Sebepleri 

Dilimizdeki Bati kaynakh yabancilasmamn sebepleri uzerinde birgok arastinci gorus 
belirtmislerdir. Ozon (1962), Unver (1991), Sunel (1992), Ersoylu (1994 a ve b), Korkmaz (1995) bu 
kaynaklardan birkagidir. Dilimize Bati kaynakh kelimelerin zaman iginde gittikge artan bir tempoyla 
girmesinin birgok sebebi vardir. Burada bu sebeplerden baslicalanni ozetle ele alinacaktir: 

1. Karsilasilan Yeni Esya ve Kavramlar 

Orta Asya'dan Anadolu'ya asiretler halinde gelerek yerlesen Turk halki, daha onceki hayat 
tarzinda bulunmayan birgok yeni kavram ve esya ile karsilasti. Bunlann isimlerini bolgenin eski 
sakinlerinin dilinden almak kaginilmazdi. Bu durumun ornekleri yukanda genis bir sekilde ele 
ahnmistir. Daha sonralan da ilim, teknik ve sanayinin gelismesiyle ortaya gikan birgok kelime, bu 
buluslan yapan milletlerin kendi dillerinde koyduklan karsihklarla dilimize gegti. Bazi toplumlara has 
unvanlar, meslekler, siyasT ve felseff akimlar da tercume edilmeksizin oldugu gibi gegmistir. Yeni esya 
ve kavramlann sayisi Bati'da teknik gelisme ve sosyal degisimlere bagli olarak arttikga bu 
medeniyetle temas halinde olan milletlerin dillerinde de kaginilmaz bir sekilde yabanci kelimelerin 
sayisi artmistir. 

Degisik kavram ve esyaya Bati dillerinde verilen daha ozel karsihklan ogrenenler, onlan 
kullanmak gerektigini dusunmektedirler. Etrafimizi bir yigin esya doldurmustur. Bunlann gogunun adi, 
icat edildikleri ulkenin dilinde konmustur. Esya ahnirken de ona kendi dilimizde yeni bir ad bulma 
yoluna gidilmemis veya gidilememistir. Qunku bu icatlann sayisi gok hizh artmaktadir veya onlara 
uygun dusen kavramlar dusuncemizde olusmamistir. Karsihk bulundugu zaman ise gogunlukla geg 
kahnmistir. Yabanci ad bir defa yayilip benimsendikten sonra sunulan Turkge karsiliklar tutunamazlar. 
Bu gahsmada ele alinan eserlerde, ismi Bati kaynakh olan esya ve kavramlann gegtigi bolumlerde 
yabanci kelime orani hissedilir bir bigimde artmaktadir. Daha yerli kalmis koy hayatini veya tarihi 
konulan isleyen metinlerde, bu kelimeler gok belirgin bir azalma gostermektedir. Bu durumu 
ispatlamak igin, ayni yazann degisik zaman ve mekanlan isleyen eserleri ornek verilebilir. Mesela 
Yasar Kemal'in; konusu daha gok kasaba ve sehirlerde gegen Teneke romani ile, yayimi ayni yila 
rastgelen ince Memed karsilastinlabilir. Benzer sekilde, Mustafa Necati Sepetgioglu'nun Karanhkta 
Mum Isigi ile Bu Ath Gegide Gider, Fakir Baykurt'un Amerikan Sargisi ile Yilanlann Ocu, Kemal 
Tahir'in Esir §ehrin Mahpusu ile Devlet Ana, Yakup Kadri'nin Bir Surgun ile Yaban romanlan ele 
ahnabilecek diger orneklerdir. Her yazann iki eseri, yayim tarihi itibariyle birbirine gok yakin veya ayni 
olmakla beraber, koy romanlan ve tarihi romanlar daha sadedir. Teneke'de ince Memed'in dort kati, 
Karanhkta Mum Isigi'nda Bu Ath Gegide Gider'in iki kati Bati kaynakh kelime vardir. 

2. Farkh Bir Medeniyet Alanina 
Gegme Gayretleri 



139 



Burada kastedilen durum, sadece Bati'ya ait esya ve kavram adlarimn ahnmasi degildir. Qunku 
bu adlar diger medeniyet zumrelerine mensup birgok milletin diline de girmistir. Bati medeniyet 
zumresine yonelmeyi, sadece dis gorunuse dayanan yuzeyde kalmis bir alafrangahk ozentisinden de 
ayirmak gerekir. Burada soz konusu olan, egitim, bilim, sanat, hukuk ve yonetim alanlannin Bati 
olgulerine uydurulmasi yaninda temel kultur araglannin da degistirilmesidir. Kurulus ve yukselis 
devirlerinde Osmanli Devleti'nde gorulen kendine guven ve azamet duygusu, duraklama ve ardindan 
gelen gerileme devirlerinde art arda alinan yenilgilerle yerini once bir saskinliga, daha sonra da 
yilginliga birakmisti. Bu durumdan kurtulmanin yolu, Avrupa'nin kullandigi sistem ve metotlan aynen 
benimsemek seklinde goruluyordu. Bunlar sadece ilim ve teknik seviyesinde kalmamaliydi. Sosyal ve 
siyasi kurumlar da ithal edilmeliydi. Kultur degismeliydi. Kisacasi Bati medeniyet ailesine dahil olmak 
igin gerekli her degisiklik yapilmaliydi. Boylece ahnmaya baslayan Bati kurumlan kagimlmaz olarak 
kelimeleri de beraberlerinde getirdi. Dilimiz uzerinde bu hareketin yaptigi en onemli etkiler, ilim dilinde 
Avrupa dillerinin terimler agisindan onem kazanmasi, Latin alfabesinin kabulu sonucunda eski 
eserlerle baglanti kesilirken Bati'dan tercumelerin yayginlik kazanmasi yaninda bu dillerin daha kolay 
okunur ve ogrenilir hale gelmesidir. 

2.1. Terimler 

Terimler, Turkgenin en gok sikinti gektigi alanlann basinda gelmektedir. Mesrutiyet Devri'nde 
Maarif Nezareti'nce kurulan Istilahat-i ilmiye Encumeni'nin urettigi terimlerin hepsi Arapga olmustur. 
Ancak Bati'nin ortak terim uretme dili olan Yunanca ve Latincenin esas ahnmasim savunanlann da 
kugumsenmeyen bir agirhgi vardir. Bu konuda yapilan tartismalann sonu gelecege de 
benzememektedir. Turk Dil Kurumu tarafindan gesitli alanlar igin Bati dillerinden gegen terimlere teklif 
edilen karsihklar kilavuzlar halinde yayinlanmistir. Levend (1972), bu konuda aynntili bilgiler 
vermektedir: Bati medeniyetinin ortak degerleri benimsenirken dilde de bu medeniyetin eseri olan 
kelimeleri almak kagimlmazdi. Levend, Ziya Gokalp'in 1922 tarihinde Kuguk Mecmua'da yazdigi bir 
makaleden ahnti yapmaktadir: "Bir millet hangi medeniyet zumresine, beynel-mileliyyete mensub, 
onun butun mefhumlarmi ifade edecek hususT kelimelere malik olmasi da lazimdir. Turkler, simdi 
Avrupa medeniyetine girdiklerinden, AvrupaT mefhumlan ifade edecek kelimelere muhtagtirlar." 
Gokalp, bazi kelimelerin oldugu gibi ahnmasmdan yanadir: Bati'ya has sosyal unvanlar, siyasT, 
ideolojik ve sanat akimlanyla ilgili kelimeler bu gruptandir. Aynca teknige ait kelimeler de oldugu gibi 
alinacaktir. Boylece dilimizde eksik olan mill? tabirler igin istanbul ve Anadolu'da konusulan halk 
lisanina, milletler arasi ortak kelimelerde ise Bati'ya uyulmasi gereginden soz edilmektedir. Asirlarca 
Osmanlicanin gelismesinde temel dil odevi goren Arapga da terk edilerek yerine diger Bati dillerinin 
temeli olan Latince ve Grekgenin benimsenmesi yonunde bir akim ortaya gikmistir. Dr. Abdullah 
Cevdet, terimleri temel olarak Latinceden almak taraftandir. Ama bunlan Arapga eklerle 
bigimlendirmektedir: "PsikolojiyaT" gibi. Congur (1963) tarafindan yonetilen agik oturumda Yakup Kadri 
Karaosmanoglu, "Ben oteden beri teknik terimlerin Latince koklerden ahnmasmdan yanayim. Bunlar 
milletlerarasi terimlerdir; bu milletlerarasi terimleri biz zaten konusurken, teknisyenler konusurken, 
Latince unsurlardan, Latince koklerden ahnmis sozlerle soyluyoruz. Bunlan dilimize Fransizca, 

140 



hgilizce, Almancadan degil, dedigim gibi, Latinceden, ama Turk fonetigine uygun olarak almahyiz." 
demektedir. Peyami Safa'nin dille ilgili birgok makalesi Ergun Goze tarafindan bir araya toplanmistir 
(Safa, 1970). Bu makalelerde Safa'nin da Greko-Latin kulturunu savundugu gorulmektedir. 1930'lu 
yillarda okullardan Arapga ve Farsga dersleri kaldinlmis, bunlann yerine Latince ve Yunancanin 
konmasi gundeme gelmistir. Ancak Safa 'Mekteplerimizde Latince ve Yunancadan evvel' bashkh 
makalesinde, oncelikle bu kulturlerin sevdirilmesi gerektigini anlatmaktadir. 'Istilah davamiz' bashkh 
makalesinde ise Bati Medeniyet ailesinin bir uyesi olmaya yonelen Turkiye'nin, terim uretmede de 
ortak kaynak dilleri benimsemesi gerektigini yazmaktadir. Garp medeniyeti zumresine katilmis 
olduktan sonra tereddude luzum yok, canli dillerde kullanilan, kokleri Latin veya Yunan musterek 
istilahlan, sivemize gore biraz yontarak alacaktik." Ancak bu Latince terim yonelimi tam olarak 
basanya ulasmamis ve diger Bati dillerinden dolayli olarak terim alma faaliyeti devam etmisse de, 
Tanzimattan gunumuze kullanilmakta olan Latince koklu kelimelerin orani, gittikge yukselmistir. 

ister Latin ve Yunan koklerinden uretilsin, ister diger dillerdeki sekliyle ahnsin, Bati kaynakh 
terimlerin dilimize girisini onlemek pek kolay gorunmemektedir. Turk Dil Kurumunca duzenlenen 'Dilde 
ozlestirmenin siniri ne olmahdir?' konulu agik oturumda (TDK, 1962), Konur Ertop, 21 Kanunievvel 
1925 ve 18 Mayis 1962 tarihli Aksam gazetelerini karsilastirarak Arapga-Farsga kelimelerin %68'den 
%29'a dustugunu, buna karsilik Bati kaynakhlann yuzdesinin 6'dan 10'a yukseldigini belirtmektedir. 
Turkge kelimeler ise yuzde 26'dan 61 'e gikmistir. Ancak bu artista, dil devriminden sonra ortaya 
konan kelimelerin payi %13'tur. Geriye kalan %'48 lik bolum, eskiden var olan Turkge kelimelerden 
olusmaktadir. Ayni agik oturumda Omer Asim Aksoy, aralannda 60 yilhk bir zaman farki bulunan 
Semsettin Sami'nin Kamus-i TurkT'si ile TDK'nin Turkge Sozlugu'nu karsilastirmaktadir. Buna gore 
yuzdeler soyledir: 

Kamus-i Turk? TDK Turkge Sozluk 

Turkge 43 58 

Arapga 38 23 

Farsga 1 5 4 

Bati kaynakl 4 15 

Bu rakamlan yorumlayan Aksoy: "Bu kadar gabadan sonra dahi karsilamak istedigimiz butun 

kavramlann Turkgesini bulamiyoruz ve Turkge sozlugumuze koyamiyoruz. Sozumu suraya getirmek 

istiyorum: Yuksek uzmanhk terimlerini bu kadar yeni kesifler, ileri hamleler iginde hemen karsilamak 

ve yaymak imkam olmadigi igindir ki zorlayamiyoruz" demektedir. Omer Asim Aksoy, diger bir agik 

oturumda (Congur, 1963, Sf. 22-23), Bati kaynakh kelimelerin artisindan yakinan H. Y. Nuhoglu'na 

cevap verirken Arapga ve Farsga kelimelerin azahsmda bir bakima teselli bulmus oluyor: "Hesaba 

vurunca gorecegiz ki Bati dillerinden giren kelimeler, eskiden dilimize girmis Arapga ve Farsga 

sozcuklere gore, sayin arkadasimin dedigi gibi gok degil, azdir. Dilimizden attigimiz Arapga ve Farsga 

141 



sozcukler yerine Bati dillerinden girmis olan sozcukler daha azdir. Rakam vereyim: Son altmis yilda 
Arapga ve Farsga %26 azalmis, Bati sozcukleri ise %11 artmistir. Demek ki dilimiz Bati dillerinden 
kelime almasma ragmen Turkgelesme hizmda ilerliyor." demektedir. Ancak burada unutulmamasi 
gereken bir nokta vardir ki o da, Arapga ve Farsga kelime birikimi IX ve X. asirlardan baslayan bin 
yilhk bir surede gergeklesirken, son donemdeki yabancilasmamn ise sadece 60 yila sigmis olmasidir. 
Dilin sadelesmesi dendigi zaman sadece Turkge kelimelerin artisi gozonunde tutulunca yabanci 
dillerin kendi aralanndaki denge gozden kagmistir. Aksoy (1973) dildeki gidisin olumlu yonde 
oldugunu ispat etmek igin degisik rakamlara basvurmaktadir. Bunlardan biri de 1924 Teskilat-i 
Esasiye Kanunu ile 1961 Anayasasi'nin dilinin karsilastinlmasidir. ilkinde %25 olan Turkge kelime 
orani ikincide %70'e gikmis bulunmaktadir. 

Agah Sirn Levend (1972), "Dil devrimine inanmis ve bu inangla su kitabi yazmis bir yurttas 
olarak, yapilan ve yapilmasi gereken isler hakkinda son olarak kendi dusuncelerimi belirtmek isterim" 
diyerek 9 madde siralamakta, bu arada terimler hakkinda sunlan soylemektedir: "Terimlerin aceleye 
geldigi dogrudur. Ders kitaplanna girmeden ve okullara yayilmadan once, terimlerin, uzerinde daha 
gok islenerek bir sisteme baglanmasi, birgok suzgeglerden gegtikten ve son bigimini aldiktan sonra 
yayimlanmasi gerekirdi. Bununla birlikte bu is abartilmamalidir. Felsefe terimlerinin gok isabetli 
olmamasinda konunun getin ve soyut olmasimn kuskusuz buyuk etkisi olmustur. Buna karsihk fen 
terimleri gok daha uygundur. Terimler igin Turkgeye basvurulmah, bulunamazsa Grekge ve Latince 
koklerden Turkge terimler yapilmahdir. Terim uretmede Latince ve Yunancanin esas ahnmasim 
savunanlardan Nejat Muallimoglu da, Turkge Bilen Araniyor adh kitabinda bu konuya 'Halk dili ile ilim 
olmaz' bashgi altinda 40 sayfa ayirmistir. 1954-60 ve1 969-76 yillari arasinda Turk Dil Kurumu 
baskanligi yapmis olan Macit Gokberk, Avrupa kultur gevresine yonelmis bulunan Turkiye'nin bu 
yonelisin bir geregi olarak Grekge ve Latinceye de isinmasi gerektigi gorusundedir. "Avrupa dillerini 
birbirine baglayan bir kopru vardir: Bu da Grekge ile Latincedir. Avrupa kulturunu tasiyan temellerden 
biri, Klasik Antikgag'in kulturun tOrlQ alanlannda ortaya koymus oldugu gergeklestirmelerdir. Yeni 
Avrupa kulturu felsefesinin, biliminin, sanat ve edebiyatinin kokleri, ilk ornekleri Greklerdedir; devlet ve 
hukuk yapisi Romahlardan gelir. Greklerle Romalilann yaratmis olduklan kultur igeriklerini dile getiren 
terimler sistemini, ulusal kulturlerini bu yaratmalar uzerinde gelistirmis olan yeni Avrupali uluslar da 
benimsemislerdir. Bu yuzden eski Grekge ile Latince, ulusal dilleri bibirlerinden kopmus olan Avrupali 
aydinlan yeniden birbirlerine baglayan bir bag kurmustur. iste, kendi 6z formlanni bulmak yaninda, 
Antik temel, Avrupa dillerinin ikinci karakteristigidir. Turkge, Avrupa kultur gevresi iginde bigimlenirken, 
bu olguden de kaginamaz ve kaginamayacaktir da." 

2.2. Latin Harfleri 

Harf Devrimi ile Latin alfabesine gegilmesinin Bati kaynakh kelimelerin artisina dolayli yollardan 
etkisi olmustur. Bu harflerle basilmis eserler arasinda dili gok sade olanlar da vardir. Ancak eski 
eserlerin yeni yaziya aktanlmamasi ve yeni eserlerde de yabanci kelimelerin oraninda artislar 
gozlenmesi Bati kaynakh kelimelerin artis egilimi pekistirmistir. Heyd'e (1954) gore "Latin alfabesinin 

142 



kabulu, Bati edebiyatindan yapilan gok sayida tercume ve toplumda yabanci dilleri bilenlerin artisi bu 
istilayi kolaylastirmakta ve hizlandirmaktadir." Aksoy (1973), "Yeni yazi, Arapga ve Farsga sozcuklerin 
Turkgede yasama olanaklanni kisitladi ve dil devrimi igin en guglu ortami hazirladi" demektedir. Eski 
harflerle yazilmasi zor olan Bati kaynakli kelimeler ise daha kolay yazihr hale gelmis olmaktadir. 
Yakup Kadri'ye gore, yazi devriminin en onemli rolu, eski kulture ait eserlerle baglantinin kesilmesidir. 
1928'de yazdigi bir makalede sunlari ifade etmektedir: "Kimileri Arap harflerini birakirsak eski ulusal 
edebT eserlerimize veda ederiz, demislerdi. iste bu sebepledir ki yazi devrimi gerekiyordu. Yeni yazi, 
yeni bir dunyanin anahtan olacak, kohne dusunceleryok edilerek Humanizm kaynaklanna ve yasama 
sevincine ulasilacakti. Eski kultur eserlerinin yeni Turk nesilleri agisindan higbir degeri de yoktu ve 
kisacasi eski eserleri yeni yaziya gevirmeye gerek de yoktu." Arap harfleriyle basilmis eserleri yeni 
nesiller okuyamayacagindan dil yonunden kistas ve ornek teskil edecek metinler de bulunmayacaktir. 
Eski eserlerin yeni yaziya gevrilmesi aynca hem gok masrafli hem de zaman isteyen bir istir. 

Alfabe degisikliginin dile yapacagi etkiler uzerine o donemin Bati basini ve bilim adamlan ileriye 
yonelik tahminlerde bulunmuslardir. Dis dunyada yazi devriminin yankilanna eserinde 53 sayfa yer 
ayiran Simsir (1992), 14 yabanci ulke basinindan ornekler vermektedir. Bunlar arasinda Londra'da 
gikan Observer gazetesi, The Economist dergisi, italya'da gikan Piccollo della Sera gazetesi ve 
Marsilya'da gikan Le Petit Marseillais gazetesi gibi yayin organlarmin yorumlan yer almaktadir. 
Gorusleri aktanlanlar arasinda arasinda, ingiliz tarihgisi Arnold J. Toynbee, Oryantalist ingiliz profesor 
E. Denison Ross, Leon Bancal gibi yazarlarvardir. 

2.3. Bati Kultur ve Medeniyet Kurumlan 

Bati medeniyeti butun kurumlanyla birlikte ulkemize tasinmak istenmistir. Bati'yi gorenler ve 
taniyanlar bu dunyaya ait kurumlan ulkemize tasima heves ve heyecani igindedirler. Boylece tiyatro, 
opera, bale ve sinema ile farkh zevkler ve dusunceler, yeni fikir, sanat ve edebiyat akimlan ulkemize 
gelmektedir. Girdigimiz yeni medeniyet dunyasmin kurum ve kavramlanm tasiyan yeni dil, artik 
hayatin her alaninda varligini duyurmaktadir. Batidaki fikir ve siyaset akimlan da bizde genis yankilar 
bulmaktadir. Fransiz ihtilali'nin heyecanini iglerinde duyan gengler, bu fikirleri yaymakta, bunu 
yaparken Fransizca deyimleri kullanmakta ve bazen dogrudan dogruya bu dildeki metinlere bas 
vurmaktadirlar. 

3. Yabanci Ulkelere Duyulan ilgi 

Evliya Celebi, on yedinci yuzyila ait bir kaynak olan Seyahatnamesi'nde, gordugu birgok 
esyanin ismini, kisi unvanlanni, gemicilik ve sehircilik terimlerini nakletmistir. Bu arada yabanci dille 
konusmalann veya siirlerin yer aldigi pargalar da vardir. Seyahatname'deki Almanca, Yunanca, 
Macarca, italyanca, Romence, Slavca ve diger dillere ait kelimelerin bir dokumu Dankoff'ta (1991) 
bulunabilir. Osmanli Devleti'nin guglu donemlerinde diger ulkeler hakkinda, siyasi ve askeri amaglara 
cevap verecek kadar bir bilginin varhgi yeterli gorulmekte ve oralardaki hayatin birgok yonune kayitsiz 
kahnmaktaydi. Osmanli igin Bati, Avrupa demekti. Bu dunyaya karsi duyulan merak ve ilgi ise ancak 

143 



gerileme doneminde basladi. Bu donemde basilan sefaretnamelerin aydinlar arasinda genis bir ilgi 
uyandirmasi, Yirmisekiz Mehmet Celebi'nin sefaretnamesinin 1840 ile 1872 yillari arasinda bes baski 
yapmasmdan da anlasilabilir. Avrupa seyahatnameleri yaninda, bu ulkeleri anlatan eserler de hayli 
merak uyandirmistir. Bati dillerinden 50k sayida eser, ozellikle roman dilimize gevrilmistir. Telif 
eserlerde ise, Osmanli toplum yapisi, yeni edebi turler igin uygun ve gekici konulann bazen 
istanbul'un gayrimuslim semtlerinde, bazen de Avrupa sehirlerinde aranmasini gerektirmistir. Yabanci 
bir yazardan adapte hissini veren bu eserlerin daha fazla yabanci kelime kullanimina yol agtigi agiktir. 
Ahmet Mithat Efendi'nin Demir Bey ve Hasan Mellah romanlan bu durumun ornekleridir. Gunumuzde 
artarak devam eden bu ilgi dolayisiyle birgok bolumu yabanci mekanlarda gegen veya kahramanlan 
yabanci olan eserlere siklikla rastlanmaktadir. Basin yayin organlannda Bati'yla ilgili aktuel konular 
buyuk yer kaplamakta, bu yolla pek gok kelime dilimize tasinmis olmaktadir. 

4. Yabanci Ulkelerde Yasama ve Oralara Yapilan Yolculuklar 

Yirminci yuzyihn belirgin ozelliklerinden birisi, ulkelerarasi yolculuklann ve degisik memleketlere 
yerlesmelerin artmasidir. Amerika ve Avustralya gibi kitleler halinde gogmen geken kitalann kesfinden 
sonra belki en buyuk gaph yer degistirmeyi, gunumuzde galisma, egitim ve gezi amaciyla yapilan 
yolculuklar teskil etmektedir. Asnn ortalanna kadar, ulke disina gikmis insanlanmiz parmakla 
gosterilirken gunumuzde yurt disina gitmis bir yakini olmayan aile yok gibidir. Osmanli doneminde 
egitim igin Avrupa'ya gok sinirh sayida ogrenci gonderilmisti. Gunumuzde devlet, ozel kuruluslar veya 
yabanci ulkelerin verdigi burslarla, yahut kendi imkanlanyla gok sayida ogrencimiz Bati ulkelerine 
gitmekte, bunlardan bir kismi oralarda is bulup uzun sureler galismakta veya yerlesmektedir. Avrupa 
ulkelerinde 1950'lerde baslayan isgi talebi, 1980'lerde gelisen yurt disi muteahhitlik hizmetleri, heryas 
ve egitim seviyesinden birgok vatandasimizm yurt disi tecrubesi edinerek az veya gok bir yabanci 
dille tanismasini saglamistir. Kisa sureli de olsa gezi amagh yurt disi yolculuklannin da bu yonde 
etkileri olmustur. 

Birgok kisi igin, yabanci ulkede yasamis olmak, bash basina bir ovung kaynagidir. Bazi kisiler, 
bir yabanci dilden sadece birkag cumle dahi bilseler gosteris yapmaktan geri durmazlar. Hele 
karsidakinin yabanci dil bilmemesi bu kisilerin ustunluk duygulanni daha da arttirmaktadir. Yurt 
dismda bulunanlar veya okuyanlar ya kolaylanna geldigi igin veya gosteris amaciyla yazilanna ve 
ozellikle de konusmalanna yabanci kelimeler katmislardir. Bu tavir giderek vasat aydm veya okur 
yazarlarda da bir gosteris araci olarak yayginhk kazanmistir. Bati dillerini bilmek, alafrangaligin ragbet 
bulmasiyla tek basina yeterli bir meziyet sayilmaya baslamistir. Yabanci ulkelerde egitilenler, 
kendilerinde bir ayncahk gormektedirler. Kendilerine guvenleri tamdir. Herkesten saygi ve itaat 
beklemektedirler. Bazen de kendileri isim ve terim icat etmektedirler 

Kelimeler, gucunu yabanci kokten almaktadir. 1950'lerden itibaren galismak ve egitim amaciyla 

her gegen yil artan sayida vatandasimiz Almanya, Fransa, ingiltere, Belgika, Avustralya ve 

Amerika'ya gitmektedir. Bunlann bir kismi o ulkelere yerlesmistir. Gittikleri ulkenin dilini ogrenen bu 

kisiler aracihgiyla da bazi kelimeler Turkgeye gegmistir. Bu gegis daha gok sozlu anlatim yoluyla ve o 

144 



kisilerin akraba ve yakin gevresi aracihgiyla olmaktadir. Ancak bu ulkelerdeki Turklerin kendi 
aralanndaki konusmalannda kugumsenmeyecek bir oranda yabanci kelime kullandiklan bilinmektedir. 
Bu yolla dilimizde meydana gelen yabancilasma ileride daha belirgin bir sekilde hissedilecektir. Ayrica 
yabanci kelimelerin yayginlasmasimn, onlari kullananlann toplum igindeki sosyal mevkileri ile 
baglantili oldugu da bir gergektir. 

Yabanci ulkelerde yasayanlar iki dili kanstinrlar. Bu durum istek disidir. Almanya'daki Turklerin 
hayatmi konu alan pek gok yazanmiz vardir. Bunlar arasinda Yuksel Pazarkaya ve Nevzat Ustun ilk 
temsilcilerdir. Daha sonralan Bekir Yildiz, Abbas Sayar, Tank Dursun Kaking, Adalet Agaoglu, Vasif 
Ongoren, Fakir Baykurt, Haldun Taner ve Aysel Ozakin sayilabilir. Almanya'da yetismis olan ikinci ve 
ijguncu kusaklardan ise Almanca yazanlar da gikmaya baslamistir. Baypinar (2000) bu 
yazarlanmizdan birgogunu incelemis ve eserlerini bir antolojide toplamistir. 

5. Alafrangalik Modasi ve Bati Tarzi Yasama Ozentisi 

Bati medeneniyeti olgulerine uymak her seyden once pozitif dusunceyi elde etmekten geger. Bu 
ise, dunyaya bakista, olaylan yorumlamada ilim yaklasiminin edinilmesini gerektirir ki hig de kolay 
olmayan, buyuk emek ve zahmet isteyen bitip tukenmez sabirli galismalann bir meyvesidir. Kolayci 
bir yaklasim olan alafrangalik ise higbir emek ve ceht harcamadan kisa yoldan Batililasmayi hedef 
edinmistir. Kutuphaneler dolusu tercume ciddi bir sekilde okunmamakta, uzun tahsil hayati boyunca 
gorulen musbet ilim dersleri hazmedilmeden kalmakta ve insanlanmiza uretici, analiz edici bir 
dusunce yetenegi kazandirmamaktadir. Buna karsilik daha kolay ve sekilci bir yol olarak alafrangalik 
yayilmaktadir. Osmanh Devleti'nin son donemlerinde yayginlasan alafrangalik akimi hayatin her 
sahnesinde degisimlere yol agmistir. ilk donem romanlanndaki alafranga tipler uzerine toplu bir yorum 
Balci (2000) tarafindan yapilmistir. Bu tiplere, Ahmet Mithat Efendi, Recaizade Mahmut Ekrem, 
Huseyin Rahmi Gurpinar, ve Halit Ziya Usakhgil gibi yazarlanmizda sikga rastlanmaktadir. Kendilerini 
topluma yon vermekle gorevli sayan ilk romancilanmizin, gogu zaman yerdikleri ve gulung durumlara 
dusurdukleri bu tipler, daha sonraki donemlerde pek fazla yadirganmayan, hatta ozenilen kisiler 
haline gelmislerdir. Yasayis tarzina yansiyan bu degisimler eski birgok meslegi de gozden dusurmus, 
isyerleri ve binalar anlamim yitirmistir. Bizde, Bati'dan alman yeni icat ve araglar, o ulkelerde oldugu 
gibi, sadece ihtiyaglan karsilayan ve kullanilan birer esya olmayip, birgogumuz igin, asil anlamlarimn 
uzerinde bir deger ifade etmektedir. Bunlar, yeni bir medeniyete gegmis olmamn sembolleri ve birer 
itibar isaretidir. 

Avrupai davranmasini beceremeyenler, alafranga kesim tarafindan siddetle kinanmaktadir: 
Zaman zaman alafrangalik hevesi sarka ait herseyin inkanna kadar varmaktadir. Kendini inkar 
etmeye varan bu hayranlik sadece Turkiye'deki aydinlara has degildir. Azerbaycan'in unlu mizah sairi 
Mirze Elekber Sabir'in Hophopname'sindeki Urefa Marsi, ayni havanin orada da esmis oldugunu 
gostermektedir. Son yillarda Avrupahlasma, yerini Amerikahlasmaya birakmistir. Henuz yazih 
edebiyata tarn yansimayan bu akimin etkisi, daha gok televizyon, radyo ve basinda, bazi gengler 
arasinda ve garsi-pazarda hissedilmektedir. 

145 



6. Yabanci Dil Egitimi ve Yabanci Dille Egitim 

Bu bashk altinda ug ayn husus ele ahnmahdir. Bunlardan ilki ulke iginde yabancilann etkin 
idareci ve egitici rolleri ustlenmesidir. ikinci olarak egitimde Bati dillerinin mufredata alinmasi ve hatta 
bu dillerde egitime gegilmesidir. Uguncij olarak da Avrupa ve Amerika'ya gittikge artan sayilarda 
ogrenci gonderilmesidir. 

Batihlasma hareketleri ile birlikte, yabancilar bazi resmi kuruluslarda damsman olarak gorev 
almaya ve birgok egitim kurumunda ders vermege baslamislardir. Aynca, egitim kurumlannin ogretim 
ve yonetim kadrosunda, Avrupa'da yetismis olan hocalara oncelik verilmistir. 1856 Islahat Fermani'yla 
egitim alaninda Muslim ve gayrimuslim tebaa esit hale gelmistir. 1868 tarihinde Fransiz tesiriyle agilan 
Galatasaray Sultanisi'nde Fransiz liseleri model ahnmis, Fransizca egitim verilmege baslanmistir. 
Burada gogunlugu teskil eden Fransizlar yaninda, ingiliz, italyan, Rum ve Ermeni ogretmenler de 
bulunmaktaydi. 1913/1914 ogretim yihnda istanbul'da kiz ogrenciler igin bir inas Sultanisi 
kurulmustur. Birinci Dunya Savasi sirasinda imparatorluktaki sultanilerin sayisi elliyi bulmustur 
(Yolahci, 1999). Bazi askerT okullarda egitim ve programlarda Avrupa okullan esas ahnmisti. 1836'da 
agilan Mekteb-i Tibbiye-i Askeriye'de egitim Fransizca olarak yapilmaktaydi. 1834'te agilan Mekteb-i 
Harbiye'nin ogretim kadrosu ogrenimini Avrupa'da gorenler ve Muhendishane ogretmenleri arasindan 
segilmekteydi. 1847'de okula Fransizca dersleri konmus ve ogretim kadrosu Avrupa'dan getirilen 
yabanci hocalarla desteklenmistir. 1884 yihnda Almanya'dan Von der Goltz Pasa Askeri Okullar 
Mufettisi olarak getirilmis ve mezunlar Almanya'da staja gonderilmistir. AskerT Baytar Mektebi'nin 
kadrosu 1896'da Avrupa'da yetisen elemanlarla takviye edilmistir. Sivil okullarda da yabanci dil 
egitimine onem verilmistir. Mekteb-i Mulkiye'de 1883 yihnda Fransizca ogreten Lisan Mektebi 
agilmistir. ikinci Mesrutiyet'ten sonra okulun programinda ingilizce ve Almanca mecburi ders haline 
getirilmistir. 1880 yihnda agilan Mekteb-i Hukuk-i §ahane'nin mudurlugune, sonradan Musluman 
olmus Avusturya asilh Mehmet Emin Efendi tayin edilmistir. Bu zat Avrupa'da egitim gormus olup, 
Almanca, Fransizca ve ingilizce bilmektedir. Diger yuksek okullar yaninda orta dereceli okullardan bir 
kismina da yabanci diller konmustur. Mesela Hamidiye Ticaret Mektebi'nde bir yabanci dil hazirhk 
sinifi bulunmaktadir. Boylece egitim gormus kisiler arasmda yabanci dil ve kulturlere asina olanlann 
sayisi artmis, dilimize pek gok Bati kaynakh kelime tasinmistir. Kocabasoglu (1999) ondokuzuncu 
asirda Osmanh imparatorlugu'nda, ilkokullar, ortaokul ve liseler, ilahiyat, ve kolejler olmak uzere dort 
grup altinda toplanan Amerikan okullanna ait bilgi vermektedir. Buna gore 1840 yihnda 6 olan toplam 
okul sayisi 1900'de 417'ye, ogrenci sayisi ise ayni donemde 84'ten 17556'ya gikmistir. Cumhuriyet 
doneminde de yabanci dille egitim yayginlasarak devam etmis ve orta dereceli okullara kadar inmistir. 
Osmanhlann son doneminde baslayan bir modayla bazi ailelerde yabanci dil egitimi okul gagindan 
once baslamaktadir. Tutulan murebbiyeler veya dadilardan gocuklar yabanci dili kuguk yasta 
kapmaktadirlar. Osmanh'nin son donemlerinde verilen bazi haklardan faydalanan azinhklar, Rum, 
Ermeni ve Yahudi okullanni agmislardi. Bu okullara Turk ve Musluman gocuklan da devam 
edebilmekte idiler. Buralarda azinhk dillerine ek olarak Fransizca, ingilizce ve italyanca gibi Bati 
dillerini de okutulmakta idi. Tuccar, diplomat ve ogretmen gibi meslekleri dolayisiyla ulkemize 

146 



Avrupa'dan ulkemize gelen yabancilann olusturdugu topluluklar da yalniz kendi gocuklannin egitimi 
igin Katolik ve Protestan olmak uzere iki grup halinde ozel okullar kurmuslardi. Bu okullardaki egitimin 
ustun niteliginin farkina vanlmasi sonucu bu okullara gok sayida Turk ve Musluman gocuk girdi. 
Bunlann orani 1890'da %15 iken 1911'de %56'ya, 1926'da %51'e 1939'da %76'ya ulasmistir (Ergin, 
1977). 

Sinanoglu (1994) Uluslararasi bilim-ulusal egitim dili bashgi altinda yabanci dille yapilan egitime 
karsi siddetle karsi gikmaktadir. Gene ayni bilim adamimiz son yillarda ana okullara kadar inen 
yabanci dille egitimin dilimizi nasil tehdit altina aldigini aynntih bir bigimde ele almaktadir (Sinanoglu, 
2000). Toy (1988), Kilittasi romaninda Galatasaray, Saint Joseph ve Talas gibi yabanci okullarda 
egitim gormus olanlann toplum iginde kazandiklan itiban canh ifadelerle anlatir. 

Bir dile yabanci kelime giris mekanizmasini inceleyen Haugen (1972), boyle bir alisveris igin bu 
iki dili de belli olgude bilen bir grubun var olmasi gerektigine isaret etmistir. iki dilliler, bazen bilingli 
bazen de farkinda olmadan yabanci kelimeleri dile sokmaktadirlar. Bu kisiler bazen fikirlerini ifade igin 
Turkgeyi kafi gormemekte ve iki dili kanstirmaktadir. Birden fazla dil bilenlerin bazen irade disi olarak 
bu diller arasmda kaydiklan da gorulur. Bilgilerini bir yabanci dil aracihgiyla ogrenenler gogu zaman 
gosteris amaci gutmeden, sadece kavramlann kafalanndaki karsiligi o dilden oldugu igin yabanci 
kelimeler kullanabilirler. Ogrenci veya bilim adami her okudugunu kendi anadiline gevirerek ogrenme 
surecini yavaslatmamak igin kavramlann yabanci karsiliklanni akhnda tutmus olmaktadir. 

7. Argo Yoluyla Yabancilasma 

Her toplumda bazi mesleki ve sosyal gruplann kendi aralannda anlasmalanni saglayan ozel 
kelimeler kullandiklan bilinmektedir. Yabancilarla yakin temasta olan halk, bazi kelimeleri gergek 
anlaminm disinda ve gogu zaman da argo seklinde dilimize sokmustur. Rumeli demiryollannda 
gahsan Alman kontrolculerin "tamam!" anlamina makiniste bagirdiklan "fertik" sozunden "fertigi 
gekmek" argosu turetilmistir. Film artisti Clark Gable gibi bakmaya Klark gekmek denmistir. ingilizce 
pinpon kelimesi, yasli anlamina, Fransizca espiyon kelimesi, 'ispiyon' sekline sokularak ihbarci, 
muzevir anlamina kullanilmistir. Bu duruma daha gok ayak takimi ve kulhanbeyler arasmda 
rastlanmaktadir. 

Meyhane, kumarhane, bar ve batakhanelerin birgogu azinhklar tarafindan isletildiginden 
buralann mudavimleri de onlardan birgok kelime almistir. Dilimize argo yoluyla giren veya argoda 
anlam degistiren Bati kaynakli kelimeler, Devellioglu (1945) sozlugu uzerinde yaptigimiz hesaba gore 
%45 Yunanca, %22 italyanca, %16 Fransizca, %8 Ermenice %4 ingilizceden gelmektedir. Bunun 
disinda, Rusga, Romence, ispanyolca ve Bulgarca olanlar da vardir 

Kopuk ve kulhanbeyi takimmdan kahramanlann yer aldigi eserlerde bu tur yabanci kelimelere 
sikga rastlanmaktadir. Bunlara, Huseyin Rahmi'nin Dirilen iskelet, Tebessum-i Elem; Ercument 
Ekrem'in Meshedi ile Devrialem, Kodaman, Beyaz Semsiyeli; Mahmut Yesari'nin Culluk; Orhan 

147 



Kemal'in Murtaza, Kugucuk, Gurbet Kuslan, Bir Filiz Vardi, Sokaklann Cocugu, Ug Kagitgi, Arkadas 
Ishklan; Kemal Tahir'in Esir Sehrin insanlan, Esir Sehrin Mahpusu; Aziz Nesin'in Kadin olan Erkegin 
Hatiralan, Gol Krali, Yasar ne Yasar ne Yasamaz, Tek Yol; Atilla ilhan'in Zenciler Birbirine Benzemez, 
Fena Halde Leman; Rifat llgaz'in Hababam Sinifi, Osman Cemal Kaygili'mn Cingeneler, Pembe 
Maslahh Hanim, Harp Zengininin Gelini, Eski Capkin Anlatiyor; Aka Gunduz'un Tank-Tango ve Bir 
Soforun Gizli Defteri romanlan ornek verilebilir. 

8. ideolojik Akimlann Dogurdugu Hava 

Ulkemizde dil konusundaki goru§ler ideolojik kutuplasmamn bir gostergesi olmustur. 
Hepgilingirler (2000), "Kimileri ingilizce sozcuk kullanmaya meraklidir, kimileri Arapga, Farsga. Cunku 
segtikleri sozcukler, insanlann yalniz dusuncelerini, kisiliklerini degil, dunya goruslerini de agiklar. 
Birgok kisi bunu bildigi igin kendi dunya gorusune uygun sozcuk kullanmaya gaba gosterir." 
demektedir. Ulkemizde uzun zamandan beri suren ve bir ara neredeyse bir ig savasa yaklasan 
kutuplasma, yikici sonuglanni dilimiz uzerinde de gostermistir. Oyle ki, kullanilan kelimelere dayanan 
ayrimcihklar, her alanda kendini gostermistir. Kisilerin hangi kampin uyesi olduklan kullandiklan 
kelimelerden anlasihr hale gelince, bulunduklan ortama aykin dusmek veya ideolojik damga yemek 
istemeyenler 6z Turkge veya Arapga-Farsga kelimeler yerine Bati kaynakh kelimeleri tercih eder hale 
gelmislerdir. Boylece, mesele veya sorun yerine problem, amil veya etken yerine faktor, nazari veya 
kuramsal yerine teorik, evsaf veya nitelik yerine kalite, faraziye veya sayilti yerine hipotez, hareketli 
veya devingen yerine dinamik, teskilat veya orgut yerine organizasyon... demek daha uygun 
sayilmistir. Sinanoglu (1998) Turk ve Turkge dusmanligim Bati'nin birtuzagi olarak gormektedir: Suni 
bir bolunme sonunda Osmanlicacilik-6z Turkgecilik gekismesi, sag-sol kavgasi, hatta kisisel 
husumetler ise kansmistir. Tasfiyecilik bir yandan gegmise duyulan bir dusmanliga donusurken, buna 
gosterilen tepki, dilin kurallanna uygun ve guzel dahi olsa her yeni kelimeye karsi koyma halini 
almistir. Son zanmanlarda ise bir kesim, Muslumanhk adina Turk ve Turkge laflanna karsi bir tavir 
takindi. Bu karmasa iginde sinsi bir el okullardan Turkge ile egitim, hatta Turk Edebiyati derslerini 
kaldinyor, Turkge bilimsel yayinlan yok ediyor, yerine sadece ingilizceyi sokuyordu. 

Alev Alath'nin, Nuke Turkiye romaninda dil konusu adeta bagimsiz bir makale seklinde ele 
ahnarak incelenmistir. Fransizca ve ingilizce kelimelerin artarak kullanilmasi iki sebebe 
baglanmaktadir: "Birincisi, Turkler, kendilerini Bati medeniyetine adadilar. Tipki atalannm kendilerini 
adadiklan islam medeniyetinin dillerini kullandiklan gibi, onlar da Bati medeniyetinin dillerini 
kullaniyorlar. ikinci neden, daha sakh bir neden. Turkler, gevreden duyduklan Arapga ve Farsga 
kelimelerin umarsiz bigimde demode kelimeler oldugu duygusuyla buyurler, ama seslerini veya 
sekillerini begenmedikleri igin veya anlatmak istediklerini tarn ifade etmedigi igin yeni kelimeleri 
kullanmayi da iglerine sindiremezler." Bir arastirma yapmak uzere Cord Vakfi aracihgi ile yurdumuzda 
bir fakulteye gelen David Pavlovig, insanlann siyasi goruslerinin tercih ettikleri kelimeler dolayisiyla 
nasil teshis edildigini gorunce dehsete kapilmaktadir. Siyasi tercihleri ne olursa olsun, anket 
uyguladigi butun ogrenciler; bir yazann sadece kullandigi kelimelere bakarak; onun, kadin erkek 

148 



iliskileri, din, milliyetgilik, evrensellik gibi, paragraflarda yer almayan konularda bile ne dusundugunij 
kestirebilmektedirler. 

9. Usluba Yonelik Kullanim 

Yabanci kelimeler bir uslup araci olarak kullanilmaktadir. Bu agidan ug ayn yaklasim sayilabilir: 

* Bunlardan ilki yabanci kelimelerin ahenk ve ses ozelliklerinin garpici etkisidir. 

* ikinci olarak ahengi bozan tekrardan (itnaptan) kaginmamn bir araci olarak yabanci sozlerin 
kullanilmasidir. 

* UgCinciJ bir kullanim ise ifadeye kuvvet katmak igin ayni kavramin degisik dillerde tekrandir. 

ilk kullanimda yabanci kelimelerin kulaga hitap eden tirmalayici veya ahenkli ses ozelligindeki 
garpicihk esas alinmaktadir. Burada yabanci kelimeler, duzgun ve durgun giden tek duze bir metin 
igerisinde aniden yukselen sivriltiler gibi dikkat gekmektedir. Bazen yazarlar, zor ifade edilen hisler ve 
tasvirler igin de boyle bir etkiyi araya sokmaktadirlar. Bu kullanimda bir yabanci kelime ne kadar 
ahsilmadik, hasin ve Turkgenin ses yapisina ne derece aykin ise muhatap uzerinde o oranda etkili 
olmaktadir. Televizyonlanmizin kavga kokan agik oturumlan veya tartisma programlannda, TBMM 
kursusunde, miting meydanlan ya da gazete sutunlannda hasimlarim, adeta kafalanna vurduklan bu 
tokmak gibi kelimelerle saskina gevirenlere sik sik rastlamaktayiz. 

Oz Turkge kelimelerin girkin oldugu yonunde bir tenkidi cevaplayan Aksoy (1973), bazi Arapga, 
Farsga ve Bati kaynakh kelimelerin daha girkin oldugunu belirterek bunlann neden yadirganmadigim 
soruyor: "Soylenmeleri Turkler igin gok gug olan, girkin ses tasiyan dilimize girmis Bati kaynakh 
sozcuklere karsi da bu yonde direnme gosterilmiyor: Transkripsiyon, fotokopi, konfeksiyon, 
ekspozisyon, gardenparti, portmanto, troleybus, meteoroloji, katalog, kokteyl... gibi sozcuklerin 
girkinliginden soz eden yok. Gonk sozcugunu kibar bulanlann, konuk sozcugunu kaba, girkin 
bulmalan hangi olguye sigar?" Bu sorunun cevabi gayet agiktir. Bati kelimelerinin soylenme guglugu 
ve dilimizin kurallanna aykinhgi, umulanin aksine onlara gug katmakta, onlan yazi ve konusma iginde 
daha etkili hale getirmekte, muhatabi sendeletmekte ve ezmektedir. 

ikinci olarak ahengi bozan tekrardan (itnaptan) kaginmamn bir araci olarak yabanci sozlerin 
kullanilmasidir. Bu kullamma bir ornek olarak Seving Cokum'un Karanliga Direnen Dunya 
romanindan asagidaki parga verilebilir (Sf. 10-11). Burada 'remz' sozunun ug yerde tekrarlanmasi 
sembol ve isaret kelimeleriyle onlenmistir: "Babam koylu veya rengber degil, esnaftan biri olmamn 
remzi saydigi kasketini sever, gariptir ama, sadece sehirliligin sembolu kravati da kabullenebilirdi. 
Oysa bu ikisi bir arada olamazdi, (olamaz diye dusunmenin de nereden kaynaklandigini bilemiyorum) 
bu ikisi birbirine zit seylerdi ve biri koylulugun, digeri sehirliligin isareti oldugundan, gobanin takim 
elbiseyle davar gutmesi kadar tuhaf karsilanabilirdi." 



149 



Uguncij bir kullanim ise ifadeye kuvvet katmak igin ayni kavramin degisik dillerde tekrandir: 

"Ne kadar tamnmis bir adam, diye soylendi, bu eski ailelerin hali baska... 'prestij'leri, itibarlan 
var." (Refik Halit Karay, 2000 Yihn Sevgilisi, Sf. 70). 

Romanci meshur Safo'nun gektigi hastalik 'Daussila-Nostalgie'den baska birsey degildi, 
demeye getiriyor ve Safiye Sultan'in o yurtsama, sila ozlemi nobetlerini yaz aksamlanna ozgu bir 
dinginlik iginde yaziyordu (Selim ileri, Mavi Kanatlannla Yalniz Benim Olsaydin, Sf. 233). 

10. Sadelestirme 

Akiminin 

Getirdigi 

Yonelimler 

Turkgenin sadelestirilmesini amaglayan galismalar, Arapga ve Farsga kelimelerin agirligi altinda 
ezilen dilimizi kurtararak kendi kaynak ve kurallanna dondurmek gibi hakli bir gerekgeden hareket 
etmistir. Sarkliliktan kurtulma ve modernlesme heyecani iginde daha gok Dogu dillerinin hedefte 
tutulmasi sonucu Bati'dan gelen kelimeler uzerine gerektigi gibi gidilememistir. Burada, Batili olan 
herseyin iyi ve degerli oldugu yonunde bir egilime yol agan eziklik duygusunun rolu de inkar edilemez. 
Sadelestirme hareketinin Bati kaynakli kelimelere gucu yetmeyince gozden du§mu§ birgok eski 
kelimenin yerini bunlar doldurmustur. Lewis (1999) "Yabancilasmaktan bir dereceye kadar dil devrimi 
sorumlu tutulabilir: Yasli kisiler dudaklanna gelen bir kelimenin anlasilamayacaginin farkina vanrlar, 
fakat yeni kelimelerle bunu dogru bir bigimde nasil karsilayacaklanndan da emin degillerdir. 
Dolayisiyle anlami daha kesin olan yabanci bir kelimeye basvururlar. Diger bir grup da profesyonel 
kisilerdir. Bunlar anlami apagik karsiliklan yeterince teknik bulmazlar. Mesela bir doktor besleme 
kelimesini uygun bulmayip bunu nutrisyon diye duzeltme ihtiyaci duymaktadir." 

Gokberk (1997), Anayasa dili hakkinda 1952'de yazdigi bir yazida; ayrildigimiz bir kultur 
gevresinin dunya gorusu gergevesinde bigimlenmis olan Osmanlicanin artik yeni hayat duygumuzu 
karsilayamayan bir alet oldugunu, bu dilin kendisini besleyen kaynaklardan kopmus bulundugunu, 
butun ikmal yollannin kesilmis oldugunu belirtmektedir. "Bu yuzden kendi olguleriyle yaraticihgi 
kalmamistir. Ayakta durmak gucunu bile artik kendisinde bulamamaktadir. Avrupa dillerinin seli 
karsisinda boyuna gerilemesi bunun en agik belirtisidir. Anayasa dilini Osmanlicaya dondurmek 
isterken son zamanlarda dilimize sokulan su sozcukler bakin: Konsey, asamble, delege, pakt, parti, 
antidemokratik vb. Bu gesit sozcukler de dilimize kolayca sokulabiliyor, gunku Turk aydininin tarihT 
diyebilecegimiz bir ahskanhgindan rahatga yararlaniyorlar. Yuzyillarca anadilini kultur dili olarak 
kullanmamis bir toplulugun okur yazarlan, kendi dil degerleriyle olgun bir kultur dili kurulabilecegine 
inanmamaktadir. Bu inanmama bugunku Turk aydininin gegmisten yuklendigi kostekleyici bir ig- 
dugumudur." 

150 



Sadelestirme akimini degerlendiren Heyd (1954), Bati kaynakh kelimelere karsi gerekli 
duyarhhgin gosterilemedigini belirtmektedir: "Genel olarak soylenecek olursa, Kurum simdiye kadar 
Turkgedeki Avrupali kelimeler probleminden pek tasalanmamistir. 1933'te halkin Turkge karsihklar 
bulmasi istenen yabanci kelime listelerinde sadece Arapga ve Farsga kaynakh olanlar yer almistir. 
Cep Kilavuzu ve Sade Turkge Kilavuzu'na gok az Batili kelime dahil edilmistir. 

Tam aksine, Kurum modern Turkgedeki Avrupali kelimeleri bazi hallerde kasith olarak 
arttirmistir. Cep Kilavuzu'nda pek gok Arapga ve Farsga odung kelimeler Bati dillerinden alinanlarla 
degistirilmistir. Katip igin sekreter, mudir igin direktor, nazariye igin teori ve timsal igin sembol 
kullanilmasi bunun ornekleridir. Kurumun Genel Sekreteri olan i. N. Dilmen, 1935'te yetkili kisi 
sifatiyla bu politikanin agiklamasini yapmistir. O, Katip, mudir (mudur) ve diger kelimelerin eski devre 
ait dokuntuler oldugunu soylemistir. Turklerin Bati medeniyetini bir butun halinde benimsedikleri bir 
donemde bu gibi terimlerin Batili karsihklarinin tercih edilmesi gerekmektedir." Heyd aynca Bati 
kaynakh kelimelerin gogunun sadece genel yapida bazi kavramlara tek tek karsihk geldigini, bunlann 
turetmeler yoluyla Turkge iginde aileler olusturmadigim ve bu yuzden de pek onemli bir tehlike 
sayilmadigini ifade etmistir. 

Kelime segimi yaparken gogu yazar ve aydinm yabanci karsihklardan yana tavir koymasi 
dilimizi bu gunlere getirmistir. Kelimeler birtakim hatira ve duygulan da gagnstirdiklan igin ayakta 
kahrlar. Yeni karsihklar henuz his, heyecan ve dusunce hayatimizda gerekli destek zeminini 
bulamadigindan, ozenilen bir medeniyetin mail olan Bati kelimeleri, modernlik havalan sayesinde 
ragbet bulmaya baslamislardir. Bazi kelimelerin karsihklan ise ya turetilmemis veya hig 
yayginlasmamistir. Gerek daha once var olan Turkge karsihklann, gerekse turetilenlerin 
yerlesmemesi sonucu, sarsilan Arapga ve Farsgalannin yerine gegen Bati kaynakh kelimelere 
Danismend (1981 a, b), 250 kadar ornek gostermektedir. 

Ozerkan (1997), asin ve isabetsiz ozlestirmenin yabancilasmaya zemin hazirlayacagini ifade 
etmektedir: "Fazla yabanci sozcuk kullanimi segkin dili ve halk dili ayrimim keskinlestirmektedir. 
Burada dikkati geken diger bir egilim, ozturkgecilik adi altinda asin anlasilmaz sozcukler kullanilmasi 
ya da anlami iyi tanimlanmamis sozcuklerin suni sekilde yanyana getirilerek ortaya yine yabanci 
metinlere benzeyen garip bir dil gikanlmasidir. Dilde hasan olusturan durumu engellemenin 
yollanndan biri, yeni sozcuklerin halka iyi tamtilmasidir. Diger bir olumsuzluk da, yeni sozcuklerin 
ozensiz olarak yapilabilmesidir." Yazar bunlara ornek olarak ugaktaki First class yerine birinci orun; 
business class karsihgi islik orun; economy class igin de hesaph orun kelimelerinin teklif edilmesini 
gostermektedir. Bu gibi karsihklar tutunamayacagi igin yabancilasma devam edecektir. 

Sadelesme akimimn yol agtigi yabancilasmanin bir diger yonu ise kelimelerin etimolojisi 
hakkindaki bilgisizligimizdir. Prof. Dr. Hasan Eren, hazirladigi etimoloji sozlugunun onsozunde, 
sadelestirme akimi sirasinda bilgi noksanhgmdan dolayi, farkinda olmadan yabanci kelimelerin 
dilimize sokuldugunu belirtmektedir. "Sozlerin kokenini gozonunde tutmadigimiz durumda, yabanci bir 
sozu dilimizden gikarmak isterken baska bir yabanci sozu segmek olasihgiyla karsilasabiliriz." Eren, 

151 



buna bir kisim ornekler de vermektedir: Arapga oldugu igin atilan hudut yerine Rumca sinir, Arapga 
esas yerine Rumca temel getirilmistir. Ziyafet yerine getirilen solen Mogolca, hububata karsihk gelen 
tahil ise gene Arapgadir. Cag, oge, tanik, ulke, uye gibi daha birgok ornek verilebilir (Eren, 1999. Sf. 
XX, XXI). Mahalli agizlardan derlenen kelimeler arasinda Rumca, Ermenice, Slavca, Arapga ve 
Farsga gibi kaynagi yabanci olanlar goktur. Dankoff (1995), mahalli agizlar uzerine yaptigi bir 
gahsmada yaygin bir bigimde kullanilan kelimelerden 2500 kadannin Ermenice oldugunu belirtmistir. 
Eren (1995). de bu konuyu ele alarak Dankoff'un gahsmasi uzerinde ayrintili degerlendirmeler 
yapmistir. 

1 1 . Bazi Meslek ve Sanatlann Yabancilar veya Azinhklar Tarafindan icra Edilmesi 

Osmanh Devleti, buyuk bir imparatorluk olarak degisik irk, dil ve dinden topluluklan bir araya, 
getirmistir. Bu topluluklar iginde konumuz agisindan en onemli olanlar, birgok yabanci kelimenin 
dilimize girmesine aracihk etmis olan gayrimuslim azinhklardir. Bunlardan bir kismi fethedilen 
topraklann yerli halkidir. Bir kismi ise goglerle imparatorluga gelmislerdir. 

Azinhklann Osmanh Devleti'nde oynadigi rol uzerine birgok kaynakta ayrintili bilgiler 
bulunmaktadir. Sonyel (1993), imparatorlugun butun tarihi boyunca azinliklan ayrintili bir sekilde ele 
almistir. Shaw (1999) ve Shmuelevitz (1999) Osmanh millet sistemi iginde Yahudi cemaatini; Ozkaya 
(1984) ve Goksel (1984) Ermenileri; Eken (1999) Rumlan ana hatlanyla incelemektedir. 

Dil uzerine en fazla etki yapan ise eglence yerleridir. Meyhane, bar ve diger birgok eglence yeri 
isletmeciligi gayrimuslim azinhk veya yabancilar tarafindan yurutulmustur. Tiyatro, opera ve bale gibi 
yabanci eglence yerleri ozellikle devrin gengleri igin gekicidir. Buralarda hem eglenmekte hem de 
hayranhk duyduklan Bati dillerini gelistiren bir kultur ortami bulmaktadirlar: 

12. Uluslararasi ve Cok 

Uluslu Sirketler 

Osmanh doneminde Kapitulasyonlar aracihgiyla ulkede faaliyet gosteren yabanci sirketler ve 
kuruluslar, kendi alanlanna ait kelimelerin dilimize girmesine aracihk etmislerdir. Simsir (1992) bu 
konuyu ozlu bir sekilde incelemistir: Tanzimat'la birlikte ulkede yayilmaya baslayan bankalann koku 
Avrupa'dadir. Osmanh Bankasi bile 'Banque Ottomane'dir. Duyunu Umumiye, islemlerini Fransizca 
yurutur. Uluslararasi ulastirmada kullanilan yazi Latin yazisidir ve demiryollanni yapanlar, isletenler, 
kanni toplayanlar hep Avrupahdir. Posta ve telgraf islerinde buyuk olgude Fransizca ve Latin harfleri 
kullanilmaktadir. Damgalarda ve pullarda Fransizca kendini gosterir. Kinm Savasi sirasinda istanbul, 
telgraf telleriyle Avrupa'ya baglanir. Telgrafi getirenler, Turkgenin telgraf haberlesmesine uygun 
olmadigim ileri surerek, Osmanh Devleti'ne Fransizcayi telgraf dili olarak kabul ettirirler. Ancak 
Mustafa Efendi adh hamiyetli bir Turkun Latin harflerine dayah bir Mors alfabesi yapmasi sonucu 
telgraf dilinin Fransizca olarak ulkeye yayilmasi onlenmis olur. 

152 



Son zamanlarda ise, dunya gapinda yayilma egilimi gosteren uluslararasi sirketler, isyerlerinde 
daha gok ingilizce kullanmakta, bu dili bilen kisileri ise almaktadirlar. Gazetelerimizde artik gogu 
hgilizce olmak uzere, Almanca veya Fransizca gibi yabanci dillerden is ilanlan sikga gorulmektedir. 

Yabanci ulkelerde veya yabanci dillerde egitim gorenlerin bu firmalarda galisma sanslan 
yukselmektedir. Bu kisilerin isyerlerindeki ecnebilerle yabanci dilde konusabilmeleri, diger gahsanlar 
gozunde itibar kazanmalanna yol agmaktadir. Konusmalannda gok sayida yabanci soz gegmektedir. 
iki dilliligin sagladigi kolayhkla birgok terimi Turkgeye gevirme zahmetine katlanmadan yazih ve sozlu 
ifadelerine katmaktadirlar. 

13. itibar ve incelik ifadeleri 

Bati kaynakh kelimelerin kullanimiyla ilgili olarak bu baslik altinda konuyu iki agidan ele almak 
gerekir. Bunlardan ilki bu kelimelere atfedilen gug ve gekiciliktir. Bir zamanlar asevi denen yerlerin 
daha sonra neden lokanta ve en sonunda da restoran veya restaurant oldugu bu ozellikle 
agiklanabilir. ikincisi ise kaba, ayip veya girkin sayilan bazi kavram ve esya igin karsilik olarak 
segilmeleri durumudur. Boylece daha nazik ve ince bir usluba vanlmis olmaktadir. Yabanci kelimeler, 
isitenlerde gtiglu etkiler uyandirmaktadir. Kendilerine sofor ismini uygun bulmayan sehirler arasi 
otobus kaptanlanmizdan kag tanesi, onlan at arabacisi ile kanstiracak surucu unvanini kabul 
edeceklerdir? Hele oto yansgilanmiz elbette anli sanli birer pilot olup hantal bir gemi yoneticisi olan 
kaptan sozunu kendilerine bir hakaret sayacaklardir. Ozerkan (1977), Turkgede yapilan dil hatalanni 
inceledigi gahsmasinda, yabanci kelime kullanma ozentisinin sebepleri uzerinde de durmaktadir: 

"Dilini benzersiz ve ulasilmaz kilma istegi, dilde henuz anlasilamamis, tutunmamis yabanci 
kokenli sozcuklerle bezenmis bir metni, gizemli, ulasilmaz ve farkli hale getirme arzusu da dildeki bu 
garpikhgi derinlestiren etkenlerden biridir." Ozerkan, Nukleer Tip, Jeodezi ve Fotografimetri, 
Reanimasyon, Travma, Konsultasyon kelimelerini ornek vererek: "Yukandaki meslek isimleri ya da tip 
terimlerinin bazilan, Turkgede karsihgi bulunmasina ragmen yogun olarak kullanilmaktadir. Karsihgi 
olmayanlann da anlasihr ve sade sozcukler olmamasi, fazlaca bir rahatsizlik yaratmamaktadir. 
Nukleer Tip gibi urkutucu ve soyutlayici bir isim, adi gegen 'gosteren'le ilgili, baska bir sozcuk ya da 
kavram gagnstirmadigindan, 'gosterilen'den (sozu edilen konu, kavram, nesne) daha fazla anlam 
yuklenecek ve adeta bu ismin imgeledigi gizemi arttiracaktir. Gunumuzde, ozellikle ticari alanda, 
marka ya da isletme adi olarak, yabanci sozcuklere ragbet edilmesi bu arayislardan beslenen bir 
olgudur. Gosteren-gosterilen iliskisinde, aradaki nedenli baglantinm ulasilmaz ve anlasilmaz olusu, 
sozcuk gerisinde gagnsim anlamlan yuklenmesine ortam hazirlamaktadir. Bu yuzden anlami hig 
bilinmeyen bir ismin, metin gerisindeki gagnsim anlami, 'modern, Bati olgusunde, gagdas, ileri' ya da 
farkli diger imgeler olabilmektedir. Burada ana amag, isimlendirmek degil, "imaj" etkinligine katkida 
bulunmaktir." 

ikinci kullamm olarak uslup inceligi saglama hususu butun dillerde var olan bir yaklasimdir. 
DeBakey (1970), ilmi yazismalarda tarafsiz, kesin ve agik ifade gerektigini, burada bu kullanima yer 

153 



olmadigim belirten yazisinda ingiliz dilindeki bu ozellige ornekler vermektedir. Dili yumusatma ve 
kisiler arasinda esitlik saglama akimi comert ve iltifatgi ifadelere yol agmistir. 

14. Kavram Farklanni Karsilama 

Dillerin zenginleserek ince kavram farkliliklanni ifade edecek hale gelmesi asirlar alir. Bu arada 
gerekirse diger dillerden alintilar yapilir. Dilimizde bu durumun ornekleri goktur: Apartman, bannak, 
daire, dam, ev, fakirhane, hane, ikametgah, kasane, konak, konut, kosk, kulube, lojman, mesken, 
ocak, yuva... kelimelerinin hepsi ailenin banndigi yapiyi ifade etmektedir. Ancak bunlan tek bir 
kelimeye indirgemek, anlamda daralma meydana getirecegi igin her seferinde maksadi uzun 
tanimlarla belirtmek gerekli olacaktir. Yabanci dilden alinan karsiliklar gogu zaman aynntilan belirtme 
araci olarak kullanihr. Bir ornek daha vermek gerekirse dilimizde 

Baget: ince kisa degnek (orkestra sefinin kullandigi gubuk gibi) 

Baston: Yururken dayanmaya yarayan arag 

Baton: Kayak*gilann kullandigi sopa 

Cop: Polislerin kullanigi kalin kisa degnek 

Cubuk: ince, uzun sert degnek 

Cirit: Birath sporda kullanilan kisa degnek 

Degnek: Elde tasinacak incelikte duzgun agag 

Rot: Direksiyonu tekerleklere baglayan demir gubuk 

Sopa: Kalin degnek 

Uvendire: Qift okuzlerini yurutmekte kullanilan givili uzun degnek kelimeleri ayni cismin degisik 
gesitlerini ifade etmektedirler. 

Bugun dilimizde birgok esya ve kavramin adi genis bir kitle tarafindan bilinmemektedir. Eski 
karsihklar ise unutulmustur. Bunlan bilenler olsa bile kinanmak veya anlasilmamak endisesiyle 
kullanamamaktadirlar. Yabanci dil bilenler ise o dildeki karsihklanyla dusunmekte- 

dirler. Muallimoglu (1999), bu duruma pek gok ornek vermektedir. Mesela Fransizca 'la bataille' 
ve 'la guerre' kelimelerinin ingilizcede 'battle' ve 'war' seklinde karsihklan vardir. Ama Turkgede 
sadece 'savas' kelimesiyle yetinilecek olursa; General de Gaulle'un "La France a perdue une bataille, 
mais la France n'a pas perdue la guerre" cumlesi, ingilizceye "France has lost a battle, but France 
has not lost the war" seklinde gevrilebildigi halde dilimize gevrilemez. Gergekten de askeri terim olarak 
muharebe, harp, musademe ve cidal eskiden ayn ayn kavramlar iken sadece savas sozuyle yetinmek 

154 



anlam kayiplanna yol agmistir. Muallimoglu, Turkgeye gevrilemeyecek birgok cumle ornegi daha 
vermektedir. Her biri ayn anlam tasiyan asagidaki ingilizce kelime gruplanna dilimizde tek bir karsihk 
sunmak du§unceyi daraltacagi gibi gevirilerde de buyuk anlam kayiplanna yol agacaktir. 

Kelimeler arasindaki ince anlam farklan, ancak o dile hakim olanlarca takdir edilebileceginden, 
bu kisiler konusmalannda veya yaptiklan gevirilerde gogu zaman istemeyerek de olsa yabanci kelime 
kullanmak zorunda kalacaklardir. Aksi halde ya anlamdan fedakarhk yapmak veya tek kelime yerine 
yaklasik kavram tammlan yerlestirmek gerekecektir. Yabanci dillerdeki birden fazla kavramin 
dilimizde karsihgimn bulunmamasi, zaman zaman kansikhga yol agabilmektedir. 

Terimlerin gok belirgin ve agik olmasi gereken bilim dunyasinda bulanik ifadeye yer yoktur. 
Cunku bu, kavram kargasasina yol agacaktir. Bu sikintiyi bilim adamlanmizin gogu duyarlar. Basit 
birkag ornek verilecek olursa dilimizde, ingilizcedeki rate ve speed igin hiz karsiligi kullamlmaktadir. 
Ancak verilerle ilgili olarak rate, farkh olgu birimlerinden degerlerin biribirine bolumunu anlatmaktadir. 
Ratio ise birimsiz olup ayni birimden buyukluklerin biribirine bolunerek karsilastinlmasi igin kullanihr. 
Bu agidan fiyat (TL/kg), surat (km/saat), basing (kg/cm2), yogunluk (kg/dm3) birer rate'dir. O zaman 
speed hiz ise rate nedir? Hele 'Rate of speed'i dilimize nasil gevirebiliriz? Bir baska ornek ise olgum 
degerleri ile ilgili olarak accurate, precise, unbiased, exact, terimleridir. 

15. Milli Degerler Konusundaki Duyarsizhk ve Yabancihk 

Yabanci dillere duyulan ozenti ve yerli degerlerin horlanmasi da yabancilasmayi hizlandirmistir. 
Osmanh Devleti'ni kuran asil unsur Turkler olmakla beraber gok uluslu imparatorlukta bu kimlik on 
plana gikmamistir. Bu durum tarih boyunca degisik cografyalarda yabancilasan Turk boylan 
agismdan daha genis bir gergevede ele ahnirsa milli duygu ve benlik bilincinin zayifhgi anlamina gelir. 
Gokturk ve Orhun Kitabelerinde Cinlilesme tehlikesinden bahsedilmekteyken Macaristan ve 
Bulgaristan'da yerlesen boylann yabancilasmasi, durumun Ortagaglardaki orneklerini teskil 
etmektedir. XI. asirda yazilan Divan-i Lugati't Turk, bir yandan Araplara Turkgeyi ogretmek amacini 
tasirken ote yandan da bu dilin Arapgadan geri olmadigim ispata yoneliktir. Araplar uzun suren 
Osmanh hakimiyeti ve daha sonra beliren Fransiz ve ingiliz etkilerine karsi direng gosterirken, millet 
olarak dillerine bakis agilannm onemi ortaya gikmaktadir. Ferguson (1972), Araplann kendi dillerini 
dort agidan ustun gorduklerini belirtmektedir: Onlara gore Arapga guzeldir, klasik siire, resmi ve yan 
resmi hitabete uygun belig bir dildir. Gramatik simetrisi ve saglam mantik yapisi dolayisiyla gesitli 
kelime turetmelerine elverislidir. Kelime hazinesi zengindir. Ayrica, Kur'an dili olmasi dolayisiyla kutsal 
bir nitelik tasimaktadir: Allah'in ve meleklerin konusma aracidir, Cennet lisanidir. Kuran'in 1400 yillik 
degismezligi de klasik Arapgayi ayakta tutmustur. Necip kavim ve mukaddes dil kavramlan Arapgayi 
yabanci dil etkilerinden koruma mucadelesi veren aydinlann parolasi olmustur (Saleh, 1984). 

Anadolu Selguklulan Donemi'nde resmi dil Farsga idi. Medrese ve tekkelerde Arapga ilim dili, 
Farsga ise edebT dil olarak yerlesip ulkenin her yaninda yayginlasmaya baslamistir. Bu durum 
sonralan daha da agirlasarak devam etmistir. Osmanh son donem aydinlannda ise Batiya yonelme ile 

155 



bir Fransizca modasi bas gostermistir. Bu moda, gunumuzde yerini ingilizceye birakmaya baslamistir. 
Bir donemler kulturlu olmanin yolu Fransizca ogrenmekten gegiyordu. ittihat ve Terakki aydinlan 
modernligi "Mon Cher", "Mon Dieu" demek redingot giyip fotr takmak seklinde algiladilar. 

Gunumuzde ise bu belirtiler Konusmalar arasma ingilizce kelimeler katma, yabanci yazili 
tisortler, anoraklar ve sapkalar giyme, "Okey", "Allright", "Hello", "Bye-bye", "Woow" gibi kelimeler 
kullanma seklinde kendini gostermeye baslamistir. Degisik kulturleriyle toplumun genel yapismdan 
aynlan bazi gruplar, kullandiklan yabanci dille, takindiklan tavir ve davranis bigimiyle kendi aralannda 
bir alt sosyal zumre olusturmakta ve igine girdikleri dayamsma ile guven ve aidiyet duygusu 
aramaktadirlar. Milli degerlere karsi bu duyarsizlik egilimi gunun modasina gore degisik dillerden yer 
adlan ve tabelalann yayilmasina yol agmaktadir. Osmanh doneminde yabanci isimli isyerleri daha gok 
ecnebilertarafindan agilmakta iken son yillarda gittikge artan bir 

hizla isyeri adlan yabancilasmaya baslamistir. Dilimiz bir yandan eski Yunan ve Roma yer 
adlanna geri donerken isyeri adlan da Fransa, Amerika, ingiltere, italya ve Yunanistan'dakilere 
benzemeye baslamistir. Artik en buyuk sehirlerimizin bulvarlanndan, kerpig duvarh mutevazi 
koylerimizin tozlu sokaklanna kadar heryeri "modaya uygun" isimli isyerlerimiz suslemektedir. Bu 
durumu sadece turizmle agiklamak da mumkun degildir. Belli bir yas doneminde genglerin anne ve 
babalanndan farkli olmaya gahstiklan, kendilerine bir kisilik edinmeye ugrastiklan bilinmektedir. 
Reklamcilann bu bagimsizhk ozlemini somurdugu de bilinen bir gergektir. Bazi gamasir suyu veya 
margarin reklamlan bu zayif noktayi kullanmayi basarmaktadirlar. Ancak bunun dil konusunda 
yapilmasi, hele anadilin hakir gorulmesi millet suurunu tehlikeye dusurecek bir belirtidir. 1996 yih 
Subat ayinin ortalannda en gok satan gazetelerimizden birinde, bir yabanci dil okulunun reklami 
gikmisti: "Siz hala annenizin dilini mi kullaniyorsunuz? We speak English." Tarn bir bilingsizlik ornegi 
olan bu reklam, ingilizcenin de bir anadil, ama farkli bir milliyete mensup analann dili oldugunu 
unutmus gorunmektedir. Burada asil uzerinde dusunulmesi gereken ise, bu sloganin toplumun ne 
kadar bir kesimi tarafindan gekici bulundugudur. 

16. Dilin Kendi Yapismdan Gelen Direng Derecesi 

Arapganin dis etkilere karsi gosterdigi direng hakkinda Ferguson (1972) ve Saleh (1984) 
tarafindan ileri surulen goruslere yukanda isaret edilmisti. Arap dilinin kendine has kok, kalip ve ses 
yapisi Saleh tarafindan aynntih bir sekilde anlatilmaktadir. Bu dilde fiil kokleri uglu (sulasi) ve dortlu 
(rubai) harf temellerine dayanmakta olup bunlardan belli kahplara gore degisik kipler, isim ve sifatlar 
turetilmektedir. Cok siki kurallara dayanan bu yapi, disandan gelen kelimelerin dil iginde sindirilmesini 
zorlastirmakta ve onlari adeta yalniz birakmaktadir. Aynca sesli ve sessiz harflerin dizilis sekli de 
yabancilasmaya bir engeldir. Osmanh medreselerinde okutulan 'sarf kitaplannda, Arapgada iki 
harekesiz (sakin) harfin bir araya gelemeyecegi, huruf-i illet denen harflerin neden hareke 
alamayacagi ve bu durumlarda nasil i'laller yapilacagi uzun uzun agiklanmaktadir. Ashnda bu durum 
her dil igin gegerli olup konuyla ilgili teoriler 1881 de William Dwight Whitney tarafindan gelistirilen bir 
olgek fikrine kadar dayanmaktadir (Haugen, 1972). Bu konuda ileri surulen teoriler, bir dilin yabanci 

156 



kelime kabullenme derecesinin, o dilin kurallilik (systematisation) derecesiyle ters orantili oldugunda 
ittifak etmektedirler. Bu agidan dilleri, homojen, alasimh ve heterojen olmak uzere ug ana grup altinda 
toplama egilimi vardir. Bazi diller, ses yapilanni oldugu gibi alabilmekte, bazilan ise, kendi ses 
kahplanna dokmektedirler. 

Turkge kelimelerin hecelerinde ses uyumu bulunmasi, harflerin biribirini belli bir oranla takip 
edisi ve hecelerdeki sesli-sessiz harf dizilislerindeki kurallar, bu olgulere uymayan kelimelerin dilimize 
girisini zorlastirmaktadir. Ancak gogler ve degisik medeniyetlerin etkisine gok agik bir tarih dolayisiyle 
milletimiz, dilinin bu kurallanndan buyuk gapta tavizler vermek zorunda kalmistir. Dilimizin ozunde; 
kelimelerin basinda c, I, m, n, r, v ve z harflerinin bulunmamasi, kelime sonlanmn b, c, d ve g, ile 
bitmemesi, hece basinda iki sessiz harfin bulunmamasi gibi pek gok kisitlayici kural vardir 
(Muallimoglu, 1999). Osmanlica Bati'dan aldigi kelimeleri bu olguler altinda bazi degisikliklere 
ugratmis (Stachowski, 1999), ancak kurallara aykin birgok kelimenin oldugu gibi kalmasina karsi 
konamamistir. 

Degisik dillerin istilasi Turkge'nin kurallanni gevsetmis, bu da Bati'dan gelen kelimelere karsi 
yeterince direng gosterilememesinin bir sebebi olmustur. Ersoylu (1994), Bati kaynakh kelimelerin 
giris sureci ile, Arap-Fars kaynakhlann girisi arasindaki benzerlige dikkat gekerek, dilin genel isleyisi, 
kullanimi ve yabanci unsurlarla olan uyum ve uyumsuzlugunun, tarihindeki yabanci unsurlar 
dolayisiyla donustugu durumla agiklanabilecegine isaret etmektedir. islamlasma ile ilk zamanlar 
yavas bir sekilde baslayan ve XI. asirda Kutadgu Bilig'e yansiyan 400 civanndaki Arapga ve Farsga 
kelime ile o zamanlar gozden kagan yabancilasma akimi, Cumhuriyet doneminde kesinlesen Bati 
medeniyetine giris hareketiyle bu sefer degisik bir cepheden kusatmasim surdurmustur. 

17. Kitle iletisim Araglan 

Gunumuzde yazih, sesli ve goruntulu haberlesme araglannin dil uzerindeki etkisi gittikge 
artmaktadir. Bu etkiyi ele alan yazarlardan Ersoylu (1994 b), "Gazete, dergi, radyo ve televizyon gibi 
zaman ve mekan engellerini gok genis olgude asan, insanlara rahathkla ulasan yaymlann, Bati 
kaynakh kelime ve unsurlann Turkgeye tasinmasmdan benimsettirilmesine kadar butun olusumlannda 
su veya bu olgude pay ve sorumluluk sahibi oldugu agik ve kesin bir gergektir. Bu araglar Bati 
kaynakh kelimeleri tasimis ve yayginlastirmistir. Bu yaymlar, bununla da yetinmeyip, kullanila 
kullanila iyice eskitilen, yipratilan biktinlan bazi unsurlann yerine, gekici ve yonlendirici ifadeler elde 
etmek amaciyla, yine ayni kaynaklardan baskalanni getirmektedir. Bir kisim ozel radyo ve 
televizyonlar, artan eleman ihtiyacini niteliksiz kimselerden karsilamis, bunlar da, basta Amerikan 
aksani olmak uzere, degisik ses ve soyleyislerle dili bozmuslardir." dedikten sonra kitle iletisim 
araglanni 1. Gazete ve dergiler 2. Televizyonlar ve radyolar seklinde gruplayarak ornekleriyle 
incelemektedir. Birgok dergi ve gazete yabancilasmaya daha ad konarken baslamaktadirlar. Son 
yillarda yayinlanan dergi ve gazetelerin buyuk bir gogunlugunun adi Bati kaynakh yabanci 
kelimelerden segilmistir. Birgok sayfa adi ve bolum bashgi da yabancidir. Bunlan kose adlan, yazi 
bashklan ve alt bashklar takip etmektedir. Gazete ve dergilerde yer alan yazilar aynntih olarak ele 

157 



ahndiginda da, haber, makale, gizgi roman, karikatur, fikra ve yorum gibi her tur yazida gittikge artan 
bir yabancilasma goze garpmaktadir. Televizyon ve radyolardaki durum da bundan farkli degildir. 
Ustelik burada ses ve goruntunun varhgi, telaffuz bozukluklannin yayilmasina da yol agmaktadir. TRT 
Gegici Damsma Kurulu'nun 25-26 Kasim 1998 tarihli toplantisinin 364 sayfayi bulan tutanaklannda bu 
konulan aynntili olarak ele alan pek gok konusma bulunmaktadir. Birkag ornek vermek gerekirse, 
Canpolat (1998) kotu gevirilerin dile etkisini ele almakta, daha ilkokul gaginda yabanci 
ogretmenlerden ders almaya ve yabanci dille egitime baslayan ogrencilerin, Turkgenin tadina 
varacaklan yazarlan okumadan yetistiklerini, bu kisilerin yaptiklan birgok gevirinin dilimizin kurallanna 
ve yapisina uymadigini, yanlis terimler kullanildigini belirtmektedir. Artik ekranlanmizda "baybay" diye 
veda edilmekte "waaw" unlemiyle hayret belirtilmektedir. Daha kotusu bunlar bir kesimin gunluk 
konusmalanna da girmis bulunmaktadir. Kocaman (1998), "Son yillarda kitle iletisim araglanni 
kusatan yabanci sozcukler salgini da bir anlamlandirma sorunu yansimasidir. Qogu Turkge karsihgi 
bulunan bu sozcuklerin ozellikle TV ekranlanndan gozumuzun igine baka baka yinelenmesi kitle 
iletisim araglan yoluyla anlam-dusunce duzleminde bulanikhk, belirsizlik, yabancilasma 
yaratmaktadir" diyerek ornekler vermektedir: Alternatif, animasyon, doping, check up, data, doviz, fax, 
fast food, fotokopi, futuroloji, holding, medya, mega, rating, repo, self-servis, site, stres, show vb. 
Kulebi (1998), dilimize ekleriyle girmis yabanci kelimelerin televizyonlarda yanlis kullanimlanna 
ornekler vermektedir; "Kaset desifreleri yapildi", "Kazanlarda buyuk deformeler oluyor" veya "Haberi 
duyunca sok oldu" gibi. Kulebi yabancilasma modasinin radyo ve televizyonlan sardigini, bunun 
Turkgeyi kisa bir sure sonra ingilizce-Turkge karma bir dil haline getirebilecegini belirtmektedir. "Show 
TV, Prima, Star gibi kanallar, Capital Radio gibi bir radyo istasyonu, aynca bu radyolarda anonslar: ... 
ninety nine point five (99.5), financial report (para durumu), weather report (hava durumu), dinleyici 
hgilizceye programlanmis durumda." diyen Kulebi, Turkgeleri varken Bati dillerinden karsiliklarm 
kullamlmasina da ornekler vermektedir: Yapim-produksiyon, bildiri-deklarasyon, esgudum- 
koordinasyon, kokten-radikal gibi. 

Ozerkan (1997) da kitle iletisim araglannda yapilan dil hatalanna bol bol ornekler vermekte ve 
yabancilasmada bunlann oynadigi role dikkat gekmektedir. Verilen ornekler arasinda yabanci 
kelimelerin gereksiz yere kullanihsi, reklam dilinde farkhlik imaji yaratmak igin yabanci kelimelere 
basvurulusu ve yabanci dillerden yapilan hatali geviriler bulunmaktadir. 

Hepgilingirler'e (2000) gore televizyon turn kotu guglerin 60-70 yilda, daha genis dusunursek 
600-700 yilda yapamadigini 10 yilda yapmistir. insanlan ne soyledigini bilmez, soyleneni anlamaz 
duruma getirmistir. "Televizyon icat oldu, zaten olmayan mertlik tumden bozuldu. Televizyon 
kanallannin adlanndan baslayarak (Show, inter Star, Flash, vs.) program adlanna kadar (Top Secret, 
Pop Stop, Top On, First Class, Magazin Forever vs.) her sey hgilizcelesti. Turkgeyi "banal" bulup 
hgilizce konusmak, iki sozun arasma yabanci bir sozcuk sikistirmak, o da olmazsa hem Turkgesini 
hem ingilizcesini bozup gorba haline getirilmis bir dille meramini anlatmaya gahsmak moda oldu." 
dedikten sonra bu garip kullammlara birgok ornek vermektedir: Start almak, klip gekmek, zaplamak, 
formatlar kullanmak, asiste etmek recordlara gegmek specifique konular konusmak gibi. Artik kag 

158 



yilhk sanatgilar "The best of..." albumleri gikarmakta, TRT sunuculan "cumulative" puan artisindan 
bahsetmektedirler. Bu ozentiye kapilanlardan birkismi ise bilgisizlikten, "yan profilden", "full dolu", 
"otomatikman olarak" veya "butun full konsantresini vermek" gibi gulung laflar sarf etmektedirler. 

Yazili ve sozlu edebi eserler bir bakima dilin nirengi noktalarim teskil ederler. Kulturumuzun 
daha gok sozlu bir yapiya sahip olmasi, kaynak ve kistas gorevi yapacak metinlerin azhgma yol 
agmistir. Dildeki yabancilasmaya okumuslann daha buyuk tepki gostermesi beklenirken, bu kesimler 
bizde yabancilasmanin oncusu ve bayraktan olmuslardir. Masallar, destanlar, atasozleri, bilmeceler, 
halk ve tasavvuf sairlerinin eserleri daha gok halkin sozlu kulturunde canlihgini koruyabilmistir. Dilleri 
yasatan, klasik ve yaygin edebi eserlerin varhgidir. Toplumumuzda gok zayif olan okuma aliskanligi, 
sesli ve goruntulu iletisim araglannin gucunu arttirmistir. Son zamanlarda sozlu kulturumuzun maruz 
kaldigi yikimda, koyden sehire gogler yaninda bu iletisim araglanndaki yayginlasmamn payi da inkar 
edilemez. 

Gunumuzde bir kisim yabanci kelimeler basin tarafindan bulunup dilimize sokulmakta, 
tamtilmakta ve yayilmaktadir. Su anda toplumumuzda ingilizceyi birazcik sokebilenlerin sayisindaki 
artis da boyle bir egilimi cesaretlendirmektedir. 

Reklam dili de gittikge artan bir oranda yabanci kelimelerle donatilmaktadir. Gazete ve 
dergilerde bir kisim firmalann yabanci dilden verdikleri ilanlar, belki sadece o dilleri bilenleri 
ilgilendirdigi igin boyledir. Ancak herkese hitap eden sesli ve goruntulu medyada yabanci dil 
kullanimina boyle bir mazeret aranamaz. Televizyondaki reklamlann birgogu yabanci televizyonlar 
igin hazirlanmis yazilan turkgelestirmeden ve goruntuleri higbir degisiklige ugratmadan sunmaktadir. 
Burada dinleyici veya seyirci, o yabanci dili biliyorsa kendine bu reklamin bir ayncahk sagladigini 
dusunerek memnun olmakta, bilmiyorsa gagnstinlan ustun teknoloji, yuksek medeniyet ve ilmin 
ulasilmasi zor doruklan gibi kavramlar altmda ezilmektedir. 

Bugun uydu antenleri ve kablolu yayinla yabanci kanallar seyredilebildigi gibi yurdumuzda 
tamamen veya kismen yabanci dille yayin yapan televizyonlar da vardir. Birgok yabanci film Turkge 
alt yaziyla yaymlanmaktadir. Filmlerin Turkgelestirilmesi sirasinda veya yabancilarla yapilan 
roportajlarda, yabanci dildeki sozler arka planda isitilmektedir. Boylece bu dilleri bilenler verilenleri 
yabanci dilde takip etmekte, bilmeyenlerde ise bir yakinlasma ve kulak aliskanligi saglanmaktadir. 
Televizyonlann dis ulkelerdeki muhabirleri, kurulan canh baglantilarda gok sayida yabanci kelime 
tasiyan bir dille konusmaktadirlar. 

Haberlesme araglanna simdi bir yenisi eklenmistir: Kullaniminm yayginlasmasi sonunda, daha 
gok da son on yil iginde kendini hissetiren diger bir yabancilasma kaynagi, artik gunumuzde hemen 
hemen butun iletisim araglarmi saf disi birakacak gibi gorunen bilgisayardir. Cep telefonlanyla 
bilgisayar aglanna ulasilamaya baslanmasi bu iletisimi daha da yaygin hale getirmistir. 
Bilgisayarlardaki donanim ve yazihm adlannin hemen hemen hepsi ingilizce oldugu gibi, kullanilan 
programlama dilleri ve hazir programlar da gogu zaman bu dildedir. El kitaplanni ve programlara ait 

159 



yardim dosyalanni anlayabilmek igin de yabanci dil (veya en azmdan terim) bilgisi gerekmektedir. Bu 
sebeple bilgisayar kullanicilan kendi aralannda gok sayida yabanci kelime tasiyan bir dille konusurlar. 
hternetteki yanm milyara yakm kullanicisiyla bilgisayar aglan, kisiler arasi dogrudan haberlesmeye 
imkan vermektedir. internet yardimiyla birgok konu hakkinda haberler takip edilebilmekte, elektronik 
posta araciligiyla karsilikli yazismalar ve her turlu bilgi kaynagi alisverisi olmakta, egitim 
yapilabilmekte, kutuphane dokumanlanna ve kataloglanna ulasilabilmektedir. Adres verme ve 
protokol standardi belirleme disinda, teknik ve yonetim bakimindan merkezi biryapiya sahip olmayan 
bu sistemin denetlenmesi ve kontrol altinda tutulmasi da gogu yonden mumkun gorunmemektedir. 
Artik zaman ve mekan sinirlan ortadan kalktigi gibi, bu iletisim; ulke, din ve milliyet engellerini de 
tanimamaktadir. Dunya gapindaki bu haberlesme aginda daha gok hgilizce yaygin oldugundan, 
kullanicilar ister istemez birgok yabanci kelimeyi sozluklerine katmak zorunda kalmaktadirlar. Ekranda 
gikan ikaz ve agiklamalar gogunlukla hgilizcedir. 

18. Aydinlann Halka Yabancilasmasi 

Asagidaki iki ornekte yazar ya kulturumuze yabancidir veya okuyuculanni oyle gormektedir. 
Durum ve koy ekmegini francala ve sandvig yardimiyla anlatmaya galismaktadir: "Coban beline sanli 
dokuma peskirini gozdu. iginden kalin sucuga benzeyen birsey gikardi. Bu bir gesit sandvigti. Yassi 
sag ekmegine biraz imansiz peynir serpilmis, sonra sucuk gibi sanlmis, peskire konmustu." (Aka 
Gunduz, Yayla Kizi, Sf. 36. "Tavsanolduren, Anadolu yaylasmm hususi francalasidir. Tipki sandovig 
francalasi bigimindedir. Ekmektir. Biraz daha ince undan yapilmis bir ekmek." (Aka Gunduz, Yayla 
Kizi, Sf. 36). Resat Nuri'nin Son Siginak romaninda Kars civannda araci bozulan roman kahramani 
kendini 6z yurdunda, issiz adaya dusmus gibi yalniz hissetmektedir. Ayni yazann Aksam Gunesi'nde 
Julide, Kemanini yemek odasindaki raflardan birine atmistir. Artik yaramazhk etmemekte, turku 
soylememekte, hatta gulmemektedir. Eski manastirlann duvarlannda Meryem resimleri gibi sakit, 
durgun bir geng kiz olmustur. 

Yurdumuzun, topragimizin siiri ve romantizmi yapilamamistir. Kupkuru sahralan veya olu kutup 
bolgelerini bile olaganustu tasvirlerle bize sevdiren yabancilara imrenmemek elden gelmezken, 
bazilanmiz Anadolu manzaralannda insanin igine yalnizhk gokturen bir huzun ve perisanlik bulurlar. 
insanlanmiz da hep yabanci kahramanlarla kiyaslanarak anlasilmaya galisihr: Unlu bir yazanmiz 
Serife Hanim adli bir Turk hammini, siyah yeldirmesi, basortusuyle, ronesans mezarlannda aglayan 
boynu bukuk kadinlara benzetmekte, bir digeri izmir'in Yunanhlar tarafindan isgalini tel'in eden 
istanbul mitingindeki hanimlan Fransiz ihtilali'nde Versay'a hucum eden Fransiz kadinlar alaymin 
tablosuna benzetmektedir. Toplumcu bir yazanmizin roman kahramani olan koy ogretmeni ise Yunan 
tanrigalanni, tannlarini, Zeus, Promete ve isigin gahnisi efsanesini koylulere anlatilmaktadir. Bunlan 
husu ve heyecanla dinleyen koyluler "Eferim aslana", "Yigit! Yigit!", "Qok yasa", "Qok guzel" nidalanyla 
tezahurat yapmaktadirlar. Bir baska yazanmiza Amanoslar hep, vaktiyle Montpellier'de hukumet 
hesabina tahsilde iken gordugu ve gezdigi Pireneler'i hatirlatmaktadir. Aydinlanmizdaki bu 
yabancilasma, kulturumuzun daha gok yabanci eserleri okuyarak ve yabanci ulkelerde bulunarak elde 

160 



edilmis olmasindandir. Yazih edebiyatin zayifligi, eski edebi turlerimizin yetersizligi, dil, alfabe ve zevk 
degisimleri dolayisiyla eski eserlere ulasilamamasi yuzunden aydinlanmiz daha gok tercCime veya 
asillanndan okuduklan yabanci eserlerle beslenmektedirler. Bu da yabanci kelime kullammini arttiran 
birfaktordur. 

19. Bazi Meslek ve Sanatlann Kendine Has Terim Kullanmalan 

Bazi meslek gruplan ve sosyal zumrelerin kendilerine has terimler kullandiklan bilinmektedir. Bu 
kullanim o meslek terimlerinin karsihginin bulunmamasindan olabilir. Ote yandan yabanci kelimelerin 
esrarengizligi ve gucunden de yararlanilmis olmaktadir. Hatta meslekten olmayanlann yazilani ve 
konusulam anlamamasi yonunde bir arzu da bunda rol oynamaktadir. Bazi edebi turleri yabanci 
dillerden ogrenen ve takip edenlerimiz de o dilden ogrendikleri terimleri kullanmaktadirlar. Yabanci 
terimlerden haberdar olma ayni zamanda bir bilgi gostergesidir. Bu bakimdan usluba yonelik bir 
kullanim da soz konusudur. Qesitli spor dallan da kendine has terimler kullanmaktadir. Bu durum 
gazetelerin spor sayfalannda veya televizyonlann spor programlannda agikga hissedilmektedir. 
Seyirciler ve merakhlar da bu yolla birgok kelime almaktadirlar. Toplumumuzda gegmiste bulunmayan 
sanat ve meslek dallan yabancilardan ogrenildiginden, isin kolayina kagilarak bunlara ait terimlerin 
dilimizdeki karsihgini bulma gayreti de gosterilmemistir. 

Arif Nihat Asya, 'Benim Turkgem Nerede?' bashkh makalesinde, degisik meslek grubu veya 
sosyal zumrelerin kullandigi kelime kumelerine ornekler vermektedir. Bunlardan birgogu sadece o 
grup iginde bilinip kullanilsa da bir kismi toplumun diger kesimlerine de yayilmistir (Asya, 1981). 21 
grup ve meslekten ornekler veren yazi soyle bitiyor: "Fakat ben seni anyorum... soyle, sen nerdesin, 
ey benim Turkgem; benim kayiplara kansmakta olan zavalh Turkgem!..." 

20. Gulungluk Araci Olarak Kullanma 

Yabanci kelime kullaniminin dile gizli bir gug ve etki kattigi yukanda 9 ve 13. maddelerde 
belirtilmisti. Ancak bazen yabanci kelimeler yerli yersiz kullanilarak bir gulungluk etkisi yaratilabilir. 
Karagoz oyunlannda Hacivat'in agdali bir Osmanlica kullanmasi oyuna bir komedi havasi verir. Daha 
gok ilk donem yazarlanmiz zuppe ve alafranga tipleri gulung gostermek igin onlan okuyucuya aykin 
gelecek bir dille konusturmuslardir. Kullanilan yabanci kelimeler bazen de metnin genel havasina ters 
dusen abartih ifadeler seklinde kaldiklanndan bir gulungluk araci seklinde algilanmaktadirlar. 

Sonug 

Osmanli Devleti, kurulusundan yikihsina kadar, bulundugu cografya itibariyle zamanimn 
bellibash butun medeniyetleriyle temas halinde bulunmustur. Onceleri sadece dilimizde karsihgi 
bulunmayan az sayidaki esya ve kavramlara, yerli tebaanin veya askeri ve ticari munasebette 
bulunulan milletlerin dillerinden karsiliklar ahnirken, Tanzimat'tan sonra degisik bir medeniyet 
dairesine girme yonunde arzu ve akimlar belirmis, yeni hayat tarzi, yeni dusunceler, beraberlerinde ait 
olduklan medeniyetin kelimelerini de getirmislerdir. Dildeki bu durum ashnda bir bakima toplum 

161 



hayatimizda meydana gelen farkhlasma ve aykinliklarin bir yansimasidir. Bati kaynakli kelimeler 
yerine Turkge, Arapga ve Farsgadan karsiliklar turetme gayretleri olmussa da bunlar uzun vadede 
istenen sonucu vermemistir. Bati dillerinden ahntilar Arapga ve Farsga kelimeleri tasfiye etmekle 
kalmayarak 6z Turkge kelimeleri de tehdit etmege baslamistir. Durumun boyle vahim bir hale 
gelmesinde Bati'ya ozentinin rolu inkar edilemez. Ancak, son yuzyilda ilim ve teknikteki bas 
dondurucu gelismenin payini da kabul etmek gerekir. 

Tanzimat'tan baslayarak ahnmak zorunda kalinan teknik ve ilmi terimler disinda asil onemli olan 
ve tehlike yaratan kelimeler usluba yonelik olanlardir. Bu kelimelerin karsiladiklan kavram ve esya 
adlan dilimizde daha once bilinmektedir. Ama kelime sadece yepyeni bir uslup ve hava vermek 
amaciyla alinmaktadir. Benzerdu- 

rumlar bizim etkilendigimiz diger diller igin de sozkonusu olmustur. Osmanli'mn son doneminde 
dilimizde baslayan ve gunumuzde siddetini arttirarak devam eden yabancilasmamn buyuk bir yikima 
yol agmasmin sebebi, Avrupa'ya duyulan ozentinin, yeni icat ve kavram sayilanndaki buyuk 
patlamalar donemine rastgelmis olmasidir. Kanimizca bu hususta ilk yapilmasi gereken §ey de 
oncelikle benlik bilincimizin guglendirilmesidir. 

Aksoy, Omer Asim (1973), Gelisen ve Ozlesen Dilimiz. TDK Yayinlan, 3. Baski, Ankara 
Oniversitesi Basimevi, Ankara. 

Asya, Arif Nihat (1981), Benim Turkgem Nerede? (Kubbeler). Yasayan Turkgemiz I. Tercuman 
Gazetesi Yayinlan. Kervan Kitapgilik, istanbul. Sf. 48-49. 

Balci, Yunus (2000), Batihlasma Agisindan Roman-Aydin iliskisi ve ilk Donem Romanlanmizda 
Aydinlar. TurkYurdu. Turk Romani Ozel Sayisi. Cilt 20, Sayi. 153-154. Sf. 133-139. 

Baypinar, Yuksel (2000), Alman Dilinin Turkleri. Turk Yurdu. Turk Romani Ozel Sayisi. Cilt 20, 
Sayi 153-1 54. Sf. 66-68. 

Canpolat, Mustafa (1998), Kotu Cevirilerin Dile Etkisi, Radyo ve Televizyon Yayinlannda Turk 
Dilinin Kullammi: TRT Gegici Damsma Kurulu Toplantisi 25-26 Kasim 1998. TRT Genel Sekreterlik 
Basim ve Yayim Mudurlugu Ofset Tesisleri, Ankara. Sf. 27-30. 

Congur, Ridvan (1963), Dilimizin ozlestirilmesinde asin davramlmis midir? TDK Agik Oturumlar 
Dizisi, No. 2, Ankara Oniversitesi Basimevi, Ankara. 

Danismend, ismail Hami (1981 a), Frenkgeye pasaport, Turkgeye olum belgesi verenler, 
Yasayan Turkgemiz I. Tercuman Gazetesi Yayinlan. Kervan Kitapgilik, istanbul. Sf. 101-103. 

Danismend, ismail Hami (1981 b), Dilimizi Frenkgenin istilasi, Yasayan Turkgemiz I. Tercuman 
Gazetesi Yayinlan. Kervan Kitapgilik, istanbul. Sf. 103-105. 

162 



Dankoff, Robert (1991), Evliya Celebi Lugati: Seyahatname'deki Yabanci Kelimeler, Mahalli 
ifadeler. Cambridge MA, Harward University Sources of Oriental Languages and Literatures, 14. 

Dankoff, Robert (1995), Armenian Loanwords in Turkish. Harrasowitz verlag Wiesbaden. 

DeBakey, Louis (1970), Every Careless Word that Men Utter, II. The Language of Science. 
Anesthesia and Analgesia... Current Researches, C. 49, 5, ss. 827-832. 

Devellioglu, Ferit (1945), Turk Argosu: (genel inceleme ve sozluk) T. D. K. istanbul. 

Eken, Galip (1999), Tanzimat Donemi Osmanh tasrasinda Rum Cemaatinin Sosyo-Ekonomik 
Durumuna Dair Bir Deneme: Tokat Ornegi. Osmanh, Cilt. 4, Sf. 351-364, Editor: Guler Eren, Yeni 
Turkiye Yayinlan, Semih Ofset Basimevi, Ankara. 

Eren, Hasan (1995), Turkgedeki Ermenice Ahntilar Uzerine, Turk Dili, Sayi 524, Sf. 859-904. 

Eren, Hasan (1999), Turk Dilinin Etimolojik Sozlugu, Bizim Buro Basimevi, Ankara. 

Ergin, Osman (1977), Turk Maarif Tarihi, Cilt HI, Sf. 737-785, Eser Matbaasi, istanbul. 

Ersoylu, Halil (1994 a), Turkiye Turkgesinin Cagdas Problemleri 4: Bati Kaynakli Kelimeler I, 
Turk Dili, Sayi 509, Sf. 375-384. 

Ersoylu, Halil (1994 b), Turkiye Turkgesinin gagdas problemleri 5: Bati Kaynakli Kelimeler II, 
Turk Dili, Sayi 513, Sf. 200-212. 

Ertem, Rekin (1991), Elifbeden Alfabeye, Dergah Yayinlan, Emek Matbaacilik, istanbul. 

Ferguson, Charles A. (1972), Myths About Arabic. Readings in the Sociology of Language. 
(Edited by Joshua A. Fishman) Third printing. Mouton, the Hague-Paris, ss. 375-381 . 

Gokberk, Macit (1997), Degisen Dunya Degisen Dil, (1. Baski Qagdas Yayinlan, 1980), Yapi 
Kredi Kultur Sanat Yayincilik Ticaret ve Sanayi A. S. istanbul. 

Goksel, Burhan (1984), Mesrutiyet Oncesi ve Sonrasina Ait Resmi Devlet Yayinlanna Gore 
Turklerin Ermeni Toplumu ile iliskileri. Tarih Boyunca Turklerin Ermeni Toplumu ile iliskileri 
Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ataturk Universitesi Yayinlan, Kurtulus Ofset Basimevi 1985, Ankara. 
Sf. 159-176. 

Haugen, Einar Ingvald (1972), The Ecology of Language, ss. 79-109: The Analysis of Linguistic 
Borrowing, Stanford University Press, California. 

Hepgilingirler, Feyza (2000), Turkge "Off", 14. basim, Remzi Kitabevi, istanbul. 



163 



Heyd, Uriel (1954), Language Reform in Modern Turkey. The Israel Oriental Society. Hadassah 
Apprentice School of Printing, Jerusalem. Sf. 76-80. 

imer, Kamile (1973), Turk Yazi Dilinde Dil Devriminin Baslangicindan 1965 Yih Sonuna Kadar 
Ozlesme Uzerine Sayima Dayanan Bir Arastirma. AUDTC Turkoloji Dergisi, Cilt 5, Sf. 175-190. 

ipekgi, Leyla (1992), Yabanci Sozcuk istilasi, Show, 25 Ekim 1992, Sayi 31, 34-36. 

Kayaoglu, Taceddin (1998), Turkiye'de Tercume Muesseseleri. Kitabevi Yayinlan, Umut 
Matbaacihk, istanbul. 

Kocabasoglu, Uygur (1999), XIX. Yuzyilda Osmanli imparatorlugu'nda Amerikan Okullan. 
Osmanh, Cilt. 5, Sf. 340-349, Editor: Guler Eren, Yeni Turkiye Yayinlan, Semih Ofset Basimevi, 
Ankara. 

Kocaman, Ahmet (1998), Kitle iletisim Araglannda Dil Kullanimimn Boyutlan, Radyo ve 
Televizyon Yayinlannda Turk Dilinin Kullanimi: TRT Gegici Damsma Kurulu Toplantisi 25-26 Kasim 
1998. TRT Genel Sekreterlik Basim ve Yayim Mudurlugu Ofset Tesisleri, Ankara. Sf. 59-64. 

Korkmaz, Zeynep (1995), Bati Kaynakh Yabanci Kelimeler ve Dilimiz Uzerindeki Etkileri. Turk 
Dili, Sayi 524, Sf. 843-858. 

Kulebi, Oya (1998), Dilbilim, Dil Bilinci, Dil Yanhslan, Radyo ve Televizyon Yayinlannda Turk 
Dilinin Kullanimi: TRT Gegici Damsma Kurulu Toplantisi 25-26 Kasim 1998. TRT Genel Sekreterlik 
Basim ve Yayim Mudurlugu Ofset Tesisleri, Ankara. Sf. 65-76. 

Levend, Agah Sirn (1972), Turk Dilinde Gelisme ve Sadelesme Evreleri. Uguncu baski, Turk Dil 
Kurumu Yayinlan, Ankara Oniversitesi Basimevi. Ankara. 

Lewis, Geoffrey (1999), The Turkish Language Reform: A Catastrophic Success, Oxford 
University Press. 

Meydan-Larousse (1979-1985), Buyuk lugat ve ansiklopedi. Meydan Yayinlan, Istanbul. 

Muallimoglu, Nejat (1999), Turkge Bilen Araniyor. Avciol Basimevi, istanbul. 

Ozerkan, Sengul A. (1997), Turkgeyi Nasil Kullaniyoruz? Marti Yayinlan, istanbul. 

Ozkaya, Yucel (1984), Arsiv Belgelerine Gore XVIII. ve XIX. Yuzyillarda Osmanh 
imparatorlugunda Ermenilerin Durumu. Tarih Boyunca Turklerin Ermeni Toplumu ile iliskileri 
Sempozyumu, 8-12 Ekim 1984, Ataturk Universitesi Yayinlan, Kurtulus Ofset Basimevi 1985, Ankara. 
Sf. 149-158. 



164 



Ozon, Mustafa Nihat (1962), Turkge Yabanci Kelimeler Sozlugu, inkilap ve Aka Kitabevleri, 
istanbul. 

Safa, Peyami (1970), Osmanlica, Turkge, Uydurmaca. Derleyen: Ergun Goze. Otuken Yayinevi, 
istanbul. 

Saleh, Asmahan (1984), Foreign Words in Modern Literary Arabic: Some Problems of 
Assimilation and Resistance. Ph. D. Thesis, University of Exeter. U. K., s. 256. 

Schmuelevitz, Aryeh (1999), Millet Sistemi ve Musevi Cemaati. Osmanh, Cilt. 4, Sf. 322-325, 
Editor: Guler Eren, Yeni Turkiye Yayinlan, Semih Ofset Basimevi, Ankara. 

Sezgin, Fatin (1982), Turk Romaninda Bati Kaynakh Kelimeler ve Bu Agidan Yazarlanmizin 
Siniflandinlmasi. IV. Milletler Arasi Turkoloji Kongresi, istanbul. 

Sezgin, Fatin (1993), Dil ve Edebiyatta istatistik ve Bilgisayar Uygulamalan. Dergah Yayinlan, 
Emek Matbaacihk, istanbul. 

Sezgin, Fatin (1999), Turkgede Bati Kaynakh Kelimelerin Tarih igindeki Seyri, Osmanh, Cilt. 9, 
Sf. 494-503, Editor: Guler Eren, Yeni Turkiye Yayinlan, Semih Ofset Basimevi, Ankara. 

Shaw, Stanford (1999) Osmanh imparatorlugu'nda Yahudi Milleti. Osmanh, Cilt. 4, Sf. 307-321, 
Editor: Guler Eren, Yeni Turkiye Yayinlan, Semih Ofset Basimevi, Ankara. 

Sinanoglu, Oktay (1994), Uluslararasi Bilim-Uluslararasi Egitim Dili. Bilim, Kultur ve Egitim Dili 
Olarak Turkge (ikinci baski). Sf. 1-5. Turk Tarih Kurumu Basimevi. Ankara. 

Sinanoglu, Oktay (1998), Dilin iki Boyutu, Radyo ve Televizyon Yayinlannda Turk Dilinin 
Kullanimi: TRT Gegici Danisma Kurulu Toplantisi 25-26 Kasim 1998. TRT Genel Sekreterlik Basim 
veYayim Mudurlugu Ofset Tesisleri, Ankara. Sf. 151-158. 

Sinanoglu, Oktay (2000), Bye-bye Turkge. Otopsi Yayinlan, istanbul. 

Sonyel, Salahi (1993), Minorities and the Destruction of the Ottoman Empire. Ataturk Kultur, Dil 
ve Tarih Yuksek Kurumu Yayinlan, Turk Tarih Kurumu Basimevi, Ankara. 

Stachowski, Marek (1999), Abrib Konsonentenadaptation der Westeopaischen Lehnworter im 
Osmanisch Turkischen. Turk Dilleri Arastirmalan, Cilt 9, sf. 67-117. 

Sunel, Hamit (1992), Cagdas Turkgede Yabanci Dillerin Etkisi, Turk Dili, Sayi 485, Sf. 951-960. 

Simsir, Bilal N. (1992), Turk Yazi Devrimi, Ataturk Kultur, Dil ve Tarih Yuksek Kurumu Yayinlan, 
Turk Tarih Kurumu Basimevi, Ankara. 



165 



TDK (1962), Dilde Ozlesmenin Sinin Ne Olmahdir? Ankara Oniversitesi Basimevi, TDK Tanitma 
Yayinlan, Agikoturum Dizisi No. 1. 

TRT (1998), Radyo ve Televizyon Yayinlannda Turk Dilinin Kullanimi: TRT Gegici Damsma 
Kurulu Toplantisi 25-26 Kasim 1998. TRT Genel Sekreterlik Basim ve Yayim Mudurlugu Ofset 
Tesisleri, Ankara. 

Toy (1988), Kilittasi, Bil Kitap Dagitim, Yalgin Ofset istanbul. 

Unver, ismail (1991), Yabanci Diller Etkisinden Kurtanlamayan Turkgemiz. Turk Dili, Sayi 470, 
Sf. 77-79. 

Yolalici, M. Emin (1999), XIX. Yuzyil ve Sonrasi Osmanli Devleti'nde Egitim ve Ogretim 
Kurumlan. Osmanli, Cilt. 5, Sf. 281-296, Editor: Guler Eren, Yeni Turkiye Yayinlan Semih Ofset 
Basimevi, Ankara. 



166 



Anadille Egitim ve Turkce / Yrd. Dog. Dr. Ahat Ustuner [s.102-106] 

Firat Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Bilimsel agidan gelismis olan milletlerin ekonomik ve kulturel agidan da gelistikleri, siyasT 
zeminde soz sahibi olduklan bilinen bir gergektir. Bilimsel buluslardan yararlanabilen ulkeler, 
vatandaslarimn gelir seviyelerini yukseltmekte ve onlar igin daha mureffeh bir hayat imkani 
saglamaktadirlar. Bu gergekler dolayisiyla gagimiz genellikle bilim gagi diye nitelendirilir. Bilimsel 
bakimdan gelismek, bilimle ilgili kurumsal ortamin niteliginden gok bilim dili olarak gelismis bir dile 
sahip olmaya baghdir. Bir milletin dili, her turlu fikir ve dusunceleri butun aynntilanyla ifade edebilecek 
bir zenginlikte degilse, o milletin bilimde ilerlemesi mumkun degildir. Gelismis ve zengin bir dil, her 
bilim dahnin egitim ve ogretiminde de buyuk kolayhklar saglar. 

Bilim dili, butun bilim dallannin arastinlmasinda, egitim ve ogretiminde kullanilabilen, bunun igin 
gerekli terimlere ve zengin bir kelime kadrosuna sahip olan dildir. "Bilim dili en basit tanimi ile bir dilin 
genel kultur dilinden az gok aynlan, gesitli bilim dallannin, teknik ve sanat alanlannin gerekli kildigi 
soz varhgini, uslup ve anlatim ozelliklerini ve terim ihtiyacini karsilayabilen bir dil demektir. Her bilim 
dahnin dildeki genel kavramlar disinda ozel kavramlann karsihgi olan bir hayli terime de ihtiyaci 
oldugu igin bilim dili bir bakima "kultur dili + terimlerin olusturdugu ozel bir dil" olarak da 
tammlanabilir."1 Bir dilin bilim dili sayilabilmesi igin, o dille gesitli bilim dallanna ait arastirmalann, 
incelemelerin yapilabilmesi, bunlara ait sonuglarm, yorum ve degerlendirmelerin en ince aynntilanna 
kadar ifade edilebilmesi; dilde butun bilim dallan igin gerekli terimlerin bulunmasi, gesitli fikir ve 
dusunceleri anlatan kavramlan karsilayabilecek isleklige ve kelime kadrosuna sahip olmasi gerekir. 
Her dilin insan duygu ve dusuncelerini ifade etme vasitalan ve sistemi farkhdir. Bu yuzden bir dilin 
diger bir dile oranla ustun oldugunu iddia etmek gergeklere aykindir. Bir dildeki kelimelerin sayi 
bakimindan fazlahgi veya sadece yapim ve gekim eklerinin goklugu yahut soz dizimi ozellikleri o dilin 
baska bir dile ustun oldugunu ortaya koymaz. Higbir dil baslangigta tarn bir bilim dili halinde 
dogmamistir. Ancak islenmis veya islenmemis; islenerek bilim dili, kultur dili, edebT dil haline gelmis 
veya gelememis dillerden soz edilebilir. Yani dilleri islenmislikleri bakimindan kiyaslayabiliriz. Yazi dili, 
bilim dili olarak kullanilmis, bu sayede gelismis olan diller zamanla daha zengin bir dil ozelligi 
kazanirlar. Yazi dili haline gelmis bir dil, zamanla edebiyat dili, kultur dili, bilim dili olarak kullanihr ve 
islenirse zenginlesir. 

Bir milletin butun tarihi boyunca edindigi kulturu, deger yargilanni ve hayat tecrubelerini 
sinesinde toplayan, onu koruyan ve yasatan "kutsal bir hazine" olan dil, sadece iletisim araci olarak 
dusunulmemelidir. iletisim araci olma niteligi yaninda dilin hem fert ve hem de millet igin daha onemli 
olan yonu kulturel kimligi belirleyici ve koruyucu olan yonudur. Milletin ig dunyasini, ruhunu yansitan 
dil, kisilerin mensubiyetlerinin, milletlerine olan baghliklarinin da belirleyicisidir. Kisiyle kendi milleti 
arasindaki en saglam bag dildir. Kendi milletine baghhginin devami, anadilin bilingli bir sekilde 
yeterince ogrenilmesi ve kullamlabilmesi ile mumkundur. "Toplumun millet olarak yasayip devam 
edebilmesi de buna baghdir. Egitim bu sonucu sagliyorsa millet devam eder; saglamiyorsa gozulur. 

167 



Ekonomik basanlarla zenginlesmis fertler, mill? dil ve kultur bilinci tasimadiklan takdirde, baska 
devletlerin uydusu olmayi rahathkla isteyebilirler, yabanci bir dil ve kulturu hig kaygi duymadan kendi 
dil ve kulturlerinin onune gegirebilirler."2 

Ataturk, bu gergekleri su sozlerle dile getirmektedir: "Mill? his ile dil arasindaki bag gok 
kuvvetlidir. Dilin mill? ve zengin olmasi, mill? hissin inkisafinda baslica muessirdir. Turk dili dillerin en 
zenginlerindendir. Yeter ki bu dil suurla islensin." 

Her gesit bilim dalinda egitim ve ogretimin ana dille yapilmasi bilimde ilerleme igin temel sarttir. 
Yabanci dille yapilan bir egitimle bilimde ilerlemek, gelismek, yaratici olmak mumkun degildir. 
"Yaraticilik kisinin, ulusun ve toplumun en derinliklerinden gelen bir gugtur. Bu gucun gelismesindeki 
en onemli etken ise, kisiligin ve kulturun derinliklerinden gelen serbest gagnsimi destekleyecek olan 
anadildir."3 

iginde anlasilmayan bir kelime bulunan cumleleri bile ogrenciler algilayamadiklan igin 
ezberleme yoluna gitmekte; o cumledeki fikir veya dusunceyi kendi cumleleri ile ifade 
edememektedirler. Bir tek kelimenin bile anlasilmamasi, cumlenin butunuyle anlasilmamasina yol 
agmaktadir. Sonugta dusunmeyen, kavramayan, anlamayan; anlamadiklan igin de anlatamayan, konu 
hakkinda kendilerine ait dusunce ve gorusleri olusmayan, yorum ve degerlendirme yapamayan, 
ureticilikleri ve yaraticihklan bulunmayan; sadece ve sadece ezberleme yoluna basvuran ogrenciler 
ortaya gikar. Anlasilmayan bir kelime yuzunden cumleyi kavramayan, ezbercilige yonelen ogrencinin, 
tamamen yabanci dille yapilan bir egitim ve ogretim sonunda yaratici ve uretici olmasi, bilime katki 
saglamasi ne kadar beklenebilir? 

"Egitim, buyuk olgude, dil aracihgi ile bilgi, tecrube ve degerler aktarma sureci olduguna gore, 
iletisim araci olan dilin bu sureci kolaylastirmasi ya da zorlastirmasi mumkundur. Ogrencinin ilk kez 
karsilastigi birterim, egeronun zihninde yakin anlamlan uyandirabiliyor, ana dilindeki bilgi ve sezgileri 
ile iliski kurma olanaklan veriyorsa ogrenme islemi kolaylasacaktir."4 

Milletimizin zaman zaman egitim dili olarak Turkge disindaki dilleri kullanmis olmasi veya 
aydinlanmizin yabanci dillere meyletmis olmalan, "dil felsefecilerinin gozulus sebebi saydiklan ezbere 
goren, ezbere dusunen nesiller yetismesine yol agmis ve bunun faturasi milletimiz tarafindan agir 
bedellerle odenmistir. Bunun sonucunda kendi tarihine yabanci, kendi varhgi ve hayati uzerinde 
dusunemeyen, fikir uretemeyen ve dolayisiyla kendi felsefesini yaratamayan aydin; bilim ve dusunce 
birikiminden yararlanamayan, yaraticilik ve ozgunluk yetenegi kaybolmus nesiller ortaya gikmistir.5 
Daha sonra da Turkgenin bilim dili olamayacagi iddialan ortaya atilmis; kendi ulkemizde bile dilimiz 
ikinci plana dusurulmustur. Bu ulkenin en zeki ve en segkin gocuklan kendi okullanmizda yabanci dille 
egitim yuzunden hazirlik siniflannda bilimden uzaklastinlmaktadir. Henuz Turkgeyi yeterince 
ogrenmemis gelecegimizin teminati olan bu geng dimaglar yabanci dillerin grameri, kelimeleri ve 
terminolojisi ile ugrastinlmakta; ogrenme, dusunme ve uretmeleri adeta engellenmektedir. Bu 



168 



kusaklann aldiklan egitim dolayisiyla asagilik duygusuna kapilmalan, kendi kulturlerine 
yabancilasmalan, yabanci kulturlerin hayrani olarak yetismeleri tabiT bir sonug olacaktir. 

Osmanhlarda gok yaygin olarak yurutulen din egitiminin medreselerde Arapga ile yapilmasi, bu 
egitimi alanlann zamanla eserlerini Arapga ile yazmalanna ve Turkge yazilan eserlerde de agir bir dil 
kullanilmasina yol agmis, dint konularda ortaya konan gok sayidaki telif eserin tercume veya taklit 
duzeyinde kalmasina, en azindan dilleri dolayisiyla toplumun dint egitimine katki saglayamamasina 
yol agmistir. Bu eserlerden faydalanma sansi kaybolan halkimizi dint konularda egitme gorevini bazi 
gikar gruplan veya yan cahil insanlar ellerine gegirmis, dim kurumlar bozulmus, gesitli yanhs degerler 
dinin yerini tutmaya baslamistir. Toplumun ahlakT ve kulturel yonden gozulmesi ve bozulmasi 
dolayisiyla Osmanh Devleti daha hizh bir sekilde zayiflamis ve yikilmistir. 

Qunku "Ogretimin yabanci bir dilde yapihsi gesitli meslek erbabi ile kendilerine hizmet 
goturmekle gorevli olduklan kisiler arasindaki mesafeyi buyutur, aralannda anlasma imkan ve 
olgulerini zayiflatir. Yabanci bir dille bir meslek edinmege galismak gok buyuk bir gabayi gerektirir. 
Ancak bir meslek edinmis kimsenin meslegine iliskin yabanci dil bilgisini edinmesi kolaydir."6 

Hikmet Bayur'un ingilizlerin egemenlikleri altindaki Hindistan'da uyguladiklan egitim politikasina 
ait tespitlerinin bir kismi sunlardir: 

"ilkogretimi yerli dillerle, orta ve yuksek ogrenimi ingilizce ile yaptirmak ve boylece: 

1- Anadilin yahut mill? dilin gelismesini onlemek; 

2- Yabanci dille egitim yapmanin guglugunden faydalanarak geng yerli gocuklann kafa 
tesekkullerini geciktirmek, onlan ders konulanni anlamadan ve sindirmeden ezberlemeye mecbur 
etmek; 

3- hgiliz dili ve edebiyatinin segkin ornekleri ile beyinleri, hgiliz kultur ve medeniyeti lehine 
yikamak, yerlilerde eksiklik duygulanni gelistirmek ve koklestirmek; somurgelerde ingiliz kulturunu 
yuksek tabakadan baslayarak yaymak; 

4- MilIT dillerin gelismesini ve mill? egitimi engellemek,7 

Butun bu hedeflere sadece egitim dili olarak ingilizcenin kullamlmasi ile ulasilabilecegi gergegi, 
uzerinde dusunmemiz ve ders almamiz gereken bir olgudur. 

Turkiye'de meslegi ne olursa olsun yabanci dil bilenlere ek tazminat odenmesi, akademik 
gevrelerde igerigi nasil olursa olsun yabanci bir dille yapilmis yayinlann ustun tutulmasi ve bunlara 
benzer diger uygulamalar, toplumumuzda yabanci dillere olan talebi arttirmistir. Yabanci bir dile karsi 
ortaya gikan bu asin talebin sebeplerinden biri de "yabanci dil ogrenimi ile yabanci dilde egitim ve 
ogretimin birbirine kanstirilmis, ig ige girmis olmasidir."8 

169 



Ulkemizdeki yabanci dil talebinin diger onemli bir sebebi de, bazi gevrelerin ingilizceyi 
uluslararasi bilim dili diye gostermeye galismalandir. Bu konuda Oktay Sinanoglu sunlan 
soylemektedir: "Dis ulkelerde edindigimiz izlenim, en gok Turkiye'de duydugumuz, dunya dili ingilizce 
olacak sozunun harp sonrasi bir Anglo-Sakson propaganda ve efsanesi oldugu yonundedir."9 

Sevim Tekeli'nin "Bilim dillerinin tarihsel gelisimi" baslikh galismasinda uluslararasi dil veya bilim 
dili (!) konusundaki tespitleri soyledir: "Robert Hall, butun dunyada tek dilin konusulmasi konusunda 
sunlan soyler: Uluslararasi dil sorunu aldaticidir ve baslamak igin gergekgi olmayan bir varsayima 
dayanmaktadir. Dunyayi sarmis olan sorunlar tumuyle dil disidir ve tek bir dil konusmak onlan 
gozumlemekte yardimci olmayacaktir. ispanyolca konusulan Puerto Rico ve Yeni Meksika'da ingilizce 
egitim yapilmasi iki toplumun da zaranna yol agmistir. Qunku gocuklar ingilizceyi iyi ogrenemedikleri 
gibi ispanyolcayi da ogrenememektedirler. Hall'in dedigi gibi yabanci dilde egitim yapmak, o ulus igin 
felaketlere yol agacaktir. Her seyden once anadilin bir bilim dili olarak gelismesini onleyecek, dili her 
gegen gun korlestirecek, halk ve okumuslar arasindaki ugurumu gittikge arttiracak, sonunda halki 
daha cahil, okumusu kendi degerlerine yabanci hale getirecektir."10 

Uluslararasi bilim dili tezi hakkinda Oktay Sinanoglu da sunlan soyler: "Avrupa, Ortagaglarda 
'ululararasi' bir Latince ile bilim dili yapmaga gabalamis, fakat ancak ronesansta ulusal dilleriyle 
galismaya basladiktan sonra bilimde yaraticiliga gegebilmistir. Ondan once islam dunyasinin bilim 
eserlerinin Latinceye gevirisi ve ezberlenmesi ile yetinmek zorunda kalmistir."1 1 

Yukanda belirttigimiz gibi, bir dilin zengin bir kultur ve bilim dili haline gelmesi igin islenmesi 
gerekir. Turkge aydinlanmiz tarafindan zaman zaman ihmal edilmis olmasina ragmen, mevcut dunya 
dillerinin hig birinden geride kalan bir dil degildir. Esasen yapisi ve sistemi itibariyle bilim dili, 
"bilgisayar dili" 1 2 olmaya en uygun dillerden biridir. Turkgenin bu ozelligi konusunda Zeynep Korkmaz 
sunlan soylemektedir: 

"Turkge bilim dili olma agisindan asla yetersiz degildir. Bizce yetersizlik onun ozelliklerinin ve 
yaraticihginin bilinmemesinden, ona gereken ozen ve ilginin gosterilmemesinden kaynaklanmaktadir. 
Konuya bu yonu ile ilgi gosterecek yerde, sartlanmis yanlis bir zihniyetle Turkgenin bilim dili olarak 
yetersizliginden soz ederek yabanci dilde egitim-ogretim ve yayina agirlik tanimak dilimize karsi 
haksizhktir, saygisizhktir."1 3 

Eski Uygur Turkgesi, Karahanh Turkgesi, Eski Anadolu Turkgesi yazi dillerinin anlatim gucu, 
kelime hazinesi Dogan Aksan tarafindan Turkgenin Soz Varhgi adh eserde gesitli yonleriyle dile 
getirilmistir. Yazar bu eserinde, Turkiye Turkgesinin ve tarihT Turk yazi dillerinin soz varhgi 
bakimindan zenginliklerini incelemekte; deyimler, terimler, ikilemeler, turetme gucu, gok anlamlihk, 
kahplasmis sozlergibi gesitli yonlerden zenginliklerini ortaya koymaktadir.14 



170 



Esasen yabanci dil hayranligimn yayginhgi "Turkgenin yetersizliginden degil, aydin gevrelerde 
tipki Osmanh aydinlannda oldugu gibi; yabanci hayranligimn gaflet uykusuna dalinmasindan ve ana 
dilimize karsi umursamaz, sorumsuz birtavirtakimlmasindan ileri gelmektedir."15 

Yabanci Turkologlardan Jean Deny Turk dili igin soyle der: "Buyuk bir oryantalist, Turk dili 
hakkinda, insanin bu dilin segkin bir bilginler kurulunun damsma ve tartismalan sonunda meydana 
gikmis oldugu zannina du§ebilecegini soylemistir. Fakat Turkistan bozkirlan ortasinda kendi basma 
kalmis beser zekasinin dogustan edindigi dil duygusu kanunlanyla yarattigini higbir bilginler 
kurulunun yaratmasma imkan yoktur."16 

Max Muller de Turkge igin sunlan soyler: "Turkgenin bir gramer kitabini okumak bu dili 
ogrenmek niyetinde olmayanlar igin bile birzevktir. Turlu gramer kurallanmn belirlenmesindeki ustahk, 
isim ve fiil gekimlerindeki duzenlilik, butun dil yapismdaki saydamhk ve kolayca anlasilabilme vasfi, 
insan zekasinin dil araci ile beliren ustun gucunu kavrayabilenlerde hayranhk uyandinr... Turk 
dilindeki duygu ve dusuncenin en ince ayrintilarim belirtebilme ve ses ve sekil ogelerini bastan sona 
degin duzenli ve uyumlu olan bir sisteme gore birbirleriyle bagdastirip bir araya getirme gucu, insan 
zekasinin dilde gergeklesmis bu buyuk basansi olarak belirir. Bir gok dillerde bu temel yaratis 
giginndan artik iz kalmamis, bunlar gozden gizlenmistir. Onlar gozulmez kayalar gibi karsimizda 
durur. Ancak dilcinin mikroskobu ile dil yapismdaki organik ogeler meydana gikanlabilir. Turk dilinde 
ise her sey saydamdir, apagiktir. Bu oyle bir gramerdir ki, billur bir arikovanimn iginde bal peteklerinin 
meydana gelisini nasil izleyebilirsek, bunda da dusuncenin ig olusumlarim aym sekilde 
seyredebiliriz."17 

TarihT donemlerde Turkgenin disindaki bazi dillere bilim dili olarak meyledilmesi, asla Turkgenin 
yetersizligine baglanamaz. Bu yonelislerin gesitli dim, siyasT ve sosyal sebepleri bulunmaktadir. Ancak 
sunu da belirtmek gerekir ki ne sebeple olursa olsun aydinlanmizin Turkge disindaki dillerle egitim 
veya bilim yapmis olmalan higbir sekilde mazur gorulemez. Boyle bir hata her seferinde de Turk 
kulturu igin vahim sonuglar dogurmustur. 

Yabanci dillerle egitim ve bilimin yapildigi Selguklu Devleti, "milIT bir devlet olmaktan gok bir 
hanedan devletidir ve Selguklu hukumdarlan butun iranhlann da hukumdandir. Boyle olunca Farsgayi 
yazisma dili ve Arapgayi da din ve ilim dili saymakta sakinca g6rmemislerdir."18 

Ancak bu donemde de Turkge konusma dili olarak gelismesini surdurmustur. Aym donemlerde 
birtakim siyasT gelismeler dolayisiyla bir taraftan da Turkgenin avantajh konuma gegtigi gorulmektedir. 
Fahrettin Mubareksah 1204 yilmda yazdigi Secere-i Ensab adli kitabinda soyle diyor: "Tuklerin diger 
kavimlere ustunluklerinin baska sebepleri de vardir. Bunlardan biri sudur ki, Arapgadan sonra 
Turkgeden daha ince ve daha serefli olan bir dil yoktur. Turkge simdiye kadar higbir gagda olmadigi 
kadar ragbettedir. Bu hukumdarlann ve kumandanlann gogunun Turk olmasindandir. Herkes Turkge 
bilgisine ihtiyag hissetmektedir."19 



171 



Turk milleti siyasT agidan azinhk durumunda kalmadigi igin, azinliklann ruh haliyle, yani 
kendilerini koruma iggudusuyle davranmamislar ve bu yuzden yabanci etkilere agik kalmislardir. 
Kulturel temaslann yogun oldugu donemlerin pek gogunda askerT gug ve nufus bakimindan daha 
guglu durumda olanlar Turklerdir. Aynca din degisiklikleri esnasinda Turkler karakter ozellikleri 
dolayisiyla yeni dinlerini butun samimiyetleri ve durustlukleri ile benimseyerek, yeni dinin kendisinden 
once ortaya konmus kulturel degerlerini higyadirgamadan benimsemislerdir.20 

islam dunyasinda Arapganin ustunlugunij savunan ve hadis oldugu iddia edilen pek gok 
uydurma rivayet yayilmistir. Kur'an'in Arapga olmasinin imtiyazmi kullanan Araplar, yaydiklan bu 
sozlerle islam dunyasinda Arapgaya ve dolayisiyla Arap kulturune bir kutsallik kazandirmaya 
gahsmislardir. Bu sozlerden biri su sekildedir: "Allah'in en nefret ettigi dil Farsgadir. §eytanlar 
Huzistanhlann (iran topraklannda bir bolge, Huzi dili), cehennemlikler Buharalilann, cennetlikler 
Araphlann dilini kullanirlar."21 Arapga disindaki dilleri asagilayan bu anlayis, Turkler arasinda az da 
olsa etkili olmus, iranhlar arasinda ise, bunlara benzer rivayetlerle Farsga savunuldugu igin pek ragbet 
bulmamistir. "Allah gazab ettiginde vahyini Arapga, razi oldugunda Farsga inzal eder."22 seklindeki 
pek gok soz de Farshlar tarafindan uydurulmustur. Butun bu gelismeler sonunda Osmanli aydinlannin 
buyuk bir kismi Arapga ve Farsgaya ragbet gostermislerdir: "Haci Pasa 14. yuzyihn sonlanna dogru 
yazdigi Telhisu's-§ifa adh eserinde, herkesin anlayabilmesi maksadiyla Turkge yazmis oldugundan 
dolayi ozur dilemek luzumunu duymustur."23 

Mustemleke ulkelerde oldugu gibi yabanci dille egitim yapmanin Turk dili ve kulturu igin buyuk 
bir tehlike arz ettigi herkesge bilinen bir gergektir. Yabanci dille egitim yoluyla bilimde ilerlemeyi 
beklemek bos bir hayaldir. Qesitli yanlis uygulamalann toplumda yarattigi talepten kaynaklanan 
yabanci dile yonelme, asla Turkgenin yetersizligine baglanamaz. Bizim igin hayatT onem tasiyan 
Turkgemizin gelismesi hususunda herkes elinden geleni yapmah, bununla ilgili yanlis tutum ve 
uygulamalara son verilmelidir. 

1 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, Sayi: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19. 

2 Ercilasun, Ahmet Bican, "Yirmi Birinci Yuzyila Girerken Mill? Kimlik Olusturmada dilin 
onemi", Turk Dili, S. 579 (Mart 2000), s. 203-207. 

3 Sinanoglu, Oktay, Turkge, Bursa 1999, s. 88. 

4 §ahin, Nail, "Dil ile Zihin isleyisinin Etkilesimi", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge, 
Ankara 1994, s. 199. 

5 Korkmaz, Ramazan, "Dil Bilincimizin Seruveni veya Bir Varhk Alani Olarak Turkge ve 
Ataturk", Turk Dili, S. 580 (Nisan 2000), s. 319-326. 

6 Sayili, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 542. 

172 



7 Bayur, Hikmet, Hindistan Tarihi, 3. C, Ankara 1 987, s. 371 . 

8 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, Sayi: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19. 

9 Sinanoglu, Oktay, Turkge, Bursa 1999, s. 88. 

10 Tekeli, Sevim, "Bilim Dillerinin Tarihsel Gelisimi", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 207-208. 

11 Sinanoglu, Oktay, Turkge, Bursa 1999. s. 88. 

12 Salihoglu, Hilmi, "Bilim Dili Turkge, yazim Dili Turkge", Turk Dili, S. 600 (Arahk 2001), s. 
708. 

13 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, Sayi: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19. 

14 Aksan, Dogan, Turkgenin Soz Varhgi, Ankara 1996. 

15 Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, Sayi: 595 (Temmuz 2001), s. 7-19. 

16 Sayili, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 388. 

17 Sayili, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 387. 

18 Karal, EnverZiya, "Osmanh Tarihinde Tuk Dili Sorunu", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 22-23. 

19 Sayili, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 526. 

20 Ostuner, Ahat, "Turkgenin Anlatim Gucu", Turk Dili, Sayi: 589 (Ocak 2001), s. 50-57. 

21 Cundioglu, Ducane, Anlamin Buharlasmasi ve Kur'an, istanbul 1996 s. 143-146. 

22 A.g.e.,s. 147-148. 

23 Sayili, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 527. 

Aksan, Dogan, Turkgenin Soz Varhgi, Ankara 1996. 

Bayur, Hikmet, Hindistan Tarihi, 3. C, Ankara 1987. 

Cundioglu, Ducane, Anlamin Buharlasmasi ve Kur'an, istanbul 1996. 

173 



Ercilasun, Ahmet Bican, "Yirmi Birinci Yuzyila Girerken Mill? Kimlik Olusturmada Dilin Onemi", 
Turk Dili, S. 579 (Mart 2000), s. 203-207. 

Karal, Enver Ziya, "Osmanli Tarihinde Tuk Dili Sorunu", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak 
Turkge, Ankara 1994, s. 7-96. 

Korkmaz, Ramazan, "Dil Bilincimizin Seruveni veya Bir Varlik Alani Olarak Turkge ve Ataturk", 
Turk Dili, S. 580 (Nisan 2000), s. 319-326. 

Korkmaz, Zeynep, "Bilim Dili ve Turkge", Turk Dili, Sayi: 595 (Temmuz2001), s. 7-19. 

Salihoglu, Prof. Dr. Hilmi "Bilim Dili Turkge, Yazim Dili Turkge", Turk Dili, S. 600 (Arahk2001), s. 
708-709. 

Sayih, Aydin, "Bilim ve Ogretim Dili Olarak Turkge", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge, 
Ankara 1994, s. 325-590. 

Sinanoglu, Oktay, Turkge, Bursa 1999. 

§ahin, Nail, "Dil ile Zihin isleyisinin Etkilesimi", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge, 
Ankara 1994, s. 181-204. 

Tekeli, Sevim, "Bilim Dillerinin Tarihsel Gelisimi", Bilim Kultur ve Ogretim Dili Olarak Turkge, 
Ankara 1 994, s. 205-232. 

Ustuner, Ahat, "Turkgenin Anlatim Gucu", Turk Dili, Sayi: 589 (Ocak 2001), s. 50-57. 



174 



175 



B. Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati 

Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati / Prof. Dr. inci Engimin [s. 107-145] 

Marmara Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati terimi Turk edebiyatinin 1923 yilindan sonrasini ifade eder. 
Bu donem edebiyatinin onde gelen kalemlerinin gogu sohretlerini II. Mesrutiyet'te yapmis, Osmanli 
Devleti'nin yikihsi, yeni devletin kurulusunun sahidi olan sahsiyetlerdir. Onlar, Mill? Mucadele'de 
Ankara'yi desteklemis, bir kismi bizzat savasin iginde bulunmus, donemin getin sartlanm yasamis, 
aydin-halk birlesmesini saglamislardir. 

Cumhuriyeti gergeklestiren Ataturk, Turk aydinlannm nice zamandir bekledikleri guglu onderdir, 
halk ve edebiyatgilar, onu ayni zamanda bir destan kahramani olarak gorurler. Bunun sebebi 
Turkguluk akimim kesfedip yeniden isledigi ve MilIT Mucadele ile birlestirdigi destanlardir. O, yaptigma 
inanan ve tuttugu yolda yilmayacak azimli insan ozleminin bir ornegi olarak Namik Kemal'den beri 
ozlenen insandir. Gazi Mustafa Kemal Ataturk igin, Cumhuriyet doneminde bir kismi edebT, bir kismi 
sosyolojik ve psikolojik bakimdan gok onemli nice eser yazilmistir. 

Cumhuriyet doneminin onde gelen hassasiyeti mill? heyecandir. Bu heyecan hayatin her alanini 
ve kurumunu etkiler. Edebiyatta da yazarlann sahsT ozelliklerine gore gok degisik tezahurler gosterir. 

Edebiyatta kahcihk sanat eserlerini belirleyen en onemli olguttur. Bu agidan bakildigi zaman 
1960'lara kadar az gok kesinlesmis gozuyle bakilabilecek olan kalici eserlere karsilik 1960 sonrasinin 
yeni adlari igin ayni sey soylenemez. Turk edebiyatinda ozellikle Tanzimat doneminde artan ve 
gunumuze kadar ulasan edebiyat-politika iliskisi, eserlerin degerlendirilmesinde de, edebiyat (sanat, 
guzellik) disinda olgutler kullanilmasina yol agmistir. Bu durum ozellikle 1960 sonrasi gok 
yayginlasmistir. 

Edebiyatin gelismesinde yayimcihgin, elestirinin ve gocuk edebiyatinin da onemi vardir. 

§iir 

Edebiyatimizda en gok sevilen yaygin turdur. Asnn basinda Mehmet Emin Yurdakul "Biz Nasil 
§iir isteriz" bashkh siiriyle, siire sosyal islev yuklerken Yahya Kemal Beyatli "bizim bir siirimiz varken 
boyle sorular sorulmazdi" der.1 Bu iki zit anlayis gunumuze kadar etkisini surdurmustur. 

Cumhuriyet donemi Turk siiri, Tanzimat sonrasi yenilesme hareketlerinden itibaren ug gelenekle 
beslenmis ve gelismistir: Bati siiri, Divan siiri, Halk siiri. 

Bati siiri dedigimiz en gtiglu tesir, ashnda baslangigtan beri Fransiz siiridir. Ancak ozellikle son 
yillarda Fransiz etkisine ingiliz, Amerikan ve diger ulke edebiyatlannin etkileri de katilmistir. On 
dokuzuncu yuzyihn ortalarmdan baslayarak sairlerimiz, Fransiz siirini aslmdan okumuslar ve onlardan 

176 



yararlanmislardir. Yahya Kemal'in parnaslardan hareketle kendi, sahsT siir anlayisim gelistirmesi, 
Ahmet Hasim'in sembolistleri tanitmasi, siirimizde kuvvetli bir Valery etkisine yol agmistir. Basanli 
sanatgilar Bati siirini bizzat okumus, onlardan geviriler de yapmislardir. 

Bati'ya hakim olan Dada akimimn bu yillarda bize gelmemesi, bazi yazilarda ileri suruldugu gibi 
Bati'yi ?ok geg takip etmemizden degil, yeni bir var olma mucadelesini yasamamizdan 
kaynaklanmaktadir ve 1918 sonrasi Batili sanatgilann aksine, yazarlanmiz hayata, gelecege 
guvenmekte, degerlere inanmaktaydilar. 

Divan siiri (Klasik Turk §iiri), Tanzimat'tan itibaren butunuyle reddedilmesine ragmen, guglu bir 
gelenektir. Divan siirinin itibar kazanmasinda Yahya Kemal Beyatli'nin rolu onemlidir. Divan 
edebiyatinin itibarT diinyasi, gug anlasilan dili, bu gelenege karsi olanlarca daima ileri surulmusse de 
kulturlu sairler Divan siirini tanidikga, ondan yararlanmislardir. Bazi yazarlar sadece sekil ve vezin 
olarak onu devam ettirmeye galismislar, bir kismi ise onu -imaj dunyasim, yapismi yorumlayarak- 
siirlerine katmislardir. Yahya Kemal, Mehmet Qinarli, Attila ilhan, Behget Necatigil, Turgut Uyar, Edip 
Cansever, Cemal Sureya, Turan Oflazoglu, Hilmi Yavuz'a kadar ula§an bu §airlerde §iirimizin ug 
gelenegi de vardir. 

Halk §iiri gelenegi, hem §ekil ozellikleri ve hece vezni hem de dunya goru§u ile Cumhuriyet 
devrinin en besleyici kaynagidir. Divan §iiri gibi, kendisini ya§atan §artlar ortadan kalktigi igin halk §iiri 
gelenegi de artik ya§amamaktadir.2 Bu gelenegin son temsilcisi Asik Veysel'dir. 

Qagdas Turk siirinde butun yazarlar kendi kultur ve yeteneklerine, tercihlerine gore bu zengin 
kaynaklardan yararlanmaktadirlar. Onlan aynen kopya etmeye kalkisanlar, butun taklitgilerin ortak 
akibetine, unutulmaya mahkumdurlar. 

1923'ten sonra kronolojik olarak 1923-1940, 1940-1960, 1960 ve sonrasi olarak kendi iginde 
kumelendirilirse de kesin aynhklar yoktur. Zira butun bu tarihT donemleri idrak eden sairler kendi siir 
seruvenlerinde de zamanla degismeler gosterirler. 

1923-1940 Donemi 

1. Eskiler: Cumhuriyet'in ilk yillannda Abdulhak Hamit Tarhan (1852-1937) basta olmak uzere 
Servet-i Funun'dan Cenap §ahabettin (1870-1934), AN Ekrem Bolayir (1867-1937), Samih Rifat 
(1874-1932), Faik AN Ozansoy (1875-1950), Huseyin Siret Ozsever (1872-1959), II. Mesrutiyet 
sonrasindan Celal Sahir Erozan (1863-1935), Suleyman Nazif (1869-1927) Mehmet Emin Yurdakul 
(1869-1944), Ziya Gokalp (1876-1924), Mehmet Akif Ersoy (1873-1936), Ahmet Hasim (1887-1933), 
Yahya Kemal Beyath (1884-1957) hayattaydirlar. Zevkleri ve siir anlayislan eski donemlerde olusanlar 
da Cumhuriyet ile birlikte bir uyanis igine girerler. Gunun olaylan yaygin temler olarak siirlerinde yer 
ahr. Dillerinde genellikle, inanilmaz bir sadelik baslar. Mehmet Akif "istiklal Marsi"nin sairidir. 
Bunlardan modern Turk siirinin gelismesinde buyuk payi olan Ahmet Hasim ve Yahya Kemal Beyath, 
en guzel siirlerini Cumhuriyet doneminde yazdilar. 

177 



Abdulhak Hamit Tarhan, Tanzimat'tan beri Turk aydinlarimn hayal ettikleri gunleri goren bir 
gozlemci gibidir. Yeni denemelere devam etse de artik o devrini doldurmus biryazardir. 

Dilde sadelesmeyi baslangigtan beri reddedenler, artik sade yazmaya baslarlar. Cenap 
§ahabettin ve Ahmet Hasim'in siirlerinde bu degisme gok agik sekilde gorulur. Her ikisi de en guzel 
siirlerini Cumhuriyet'ten sonra yazmislardir. 

Hece vezniyle guzel siirler yazilabilecegini ispatlamis olan Riza Tevfik B6lukba§i (1869-1949) 
Mill? Mucadele gunlerinin sevilen siirlerinden birini soylemis olan Samih Rifat (1874-1932), hicivleriyle 
Neyzen Tevfik (1879-1953) ve Halil Nihat Boztepe (1882-1949) donemin oteki sairleridir. 

§6hretlerini II. Mesrutiyet sonrasinda kazanan Ahmet Hasim (1887-1933) ve Yahya Kemal 
Beyath (1884-1958) siirleri ile bir olgut olusturmus sairlerdir. Etkileri gunumuze kadar ulasan bu 
sairlerden Yahya Kemal Uskup'te, Ahmet Hasim Bagdat'ta dogmustur. 

Kendi klasigimizi Divan siirimizde bulan Yahya Kemal, onun "ruzganyla" yazdigi siirleriyle §iirde 
guzelligin kaynaklanni ve onlardan nasil yararlanilacagini gostermi§tir. Yahya Kemal, istanbul'u 
Osmanh medeniyetinin sembolu olarak degerlendirir ve eserlerinde vatan ve tabiat sevgisini istanbul 
ile birle§tirir. Dergah dergisi, milliyetgi havasiyla hem iyi yazarlan hem de ogrencileri gevresine 
toplami§tir. Omer Seyfettin'in Geng Kalemler'de ba§lattigi konu§ma dilini yazi dili haline getirme tezi, 
Yahya Kemal'de §iirini bulmu§tur. Yahya Kemal §iirde "ses"i her §eyden ustun tutar. II. Me§rutiyet'in 
tarihte ornekler arama egilimi Yahya Kemal'de de vardir. Yahya Kemal'in §iirlerinin gogu 1923'ten 
sonra yayimlanmistir. §iirine gunluk olaylan asla sokmayan Yahya Kemal, nesrinde Mill? Mucadele'yi 
destekleyenlerin basindadir ve bu yazilan Egil Daglar'da kitaplasmistir. "Ug Tepe" gibi yazilanyla 
edebiyatimizin yeni hedeflerini gostermistir.3 

Cumhuriyet donemi sairleri uzerinde Yahya Kemal kadar tesirli bir diger sahsiyet de Ahmet 
Hasim'dir (1887-1933). Nesri de siiri kadar etkili olan Hasim denemelerini Aksam, ikdam, Milliyet gibi 
gesitli yerlerde yayimlar. Bir kismini da Gurabahane-i Laklakan, Bize Gore ve Frankfurt 
Seyahatnamesi'nde toplar.4 

Hasim sembolist akimi benimsemis ve siirde agik segik bir anlam aramamistir. Yayinlandigi 
zaman mizah dergilerinin alaylanna hedef olan "Bir Gunun Sonunda Arzu"nun yol agtigi 
tartismalardan sonra Hasim siir anlayisini ortaya koyan "§iirde Mana ve Vuzuh" adh yazisini yazar ve 
G6I Saatleri (1921)'ne tenkitlerini cevaplandinr. Hasim bu yazisinda kendisini etkileyen "halis §iir"le 
ilgili goruslerini belirtirken Rahip Bremond'un goruslerinden de yararlanmistir: "§iir bir hikaye degil, 
sessiz bir sarkidir." §iirde kelimelerin anlamlan degil, cumledeki sesleri onemlidir. §iir kelimeler 
arasindaki dalgalanma ve birlesmelerden dogan seslerin uyandirdigi duygudur. Bu siir anlayisi, siirin 
tadilmasi igin okuyucusunun katkisini gerektirir. §iir anlammi okuyucunun ruhundan, yorumundan ahr. 
Bu yaziyi Piyale (1926)'ye ahr. Nurullah Atag, Ahmet Hasim'in siirimizde bir merhale oldugunu ve 
Hasim'den once, Hasim'den sonra diye siirimizin aynlabilecegini yazar.5 

178 



2. Memleket Edebiyati: Cumhuriyet devri siirinin bu onemli akimi ilk orneklerini II. Mesrutiyet'ten 
sonra vermeye baslamistir ve gunumuzde de, kendisini yenileyemeden, Yahya Kemal'in bir devami 
vehmiyle devam etmektedir. 

Memleket kurtanlmistir. Artik Anadolu cografyasi ve ulkenin kalkinmasi on plandadir. Bunu da 
yapacak olan ulkenin kurtaricilandir. §airlerin gogu Anadolu halk sairlerinin yolundan giderek yeni bir 
siir yaratmaya gahsirlar. Yillardir devam eden aruz-hece tartismalan da Yahya Kemal'in etkisine 
ragmen hecenin mutlak hakimiyetiyle sonuglanmistir. Bu kumeye giren siirlerde; 

a. Konu memlekettir. 

b. §ekil, halk siiri sekilleridir, vezin hecedir. 

c. Dil sadedir, halk dili, mahallT soyleyisler, hatta argo siire girer. 

d. Ton, hitabete kagar. 

e. islenen konulara uygun olarak gurur, iyimserlik ve irade on plandadir. 

f. Lirikten gok didaktiktir. 

Mehmet Emin Yurdakul'un 20. yuzyihn basinda soyledigi 

"Ben bir Turkum dinim cinsim uludur" misrasinda dile gelen gurur, artik butun sairler tarafindan 
paylasilmaktadir. 

Temel kaynak halk edebiyati ise de kendi iginde bu akim mensuplan gesitlilik gosterirler: ilk defa 
karsilasilan veya anlatilmaya deger bulunan memleket manzaralan, insanlan tasvir ve hikaye edilir. 
insanlann kahramanliklan ovulur ve tarihT mirasla birle§tirilir, folklor orijinal bir kaynak olarak ke§fedilir. 
hsanlarin duygu ve ig dunyalan ara§tinhr. Fakirlik, kotu §artlar bir an once tedbirler alinmayi 
gerektirir. idealizm/milliyetgilikte veya kuzey kom§umuzdaki komunizmde aranir. Ba§langigtan itibaren 
de kutuplarolu§ur. 

A. Tasvirde Kalanlar: (Gozlemci Gergekgiler): Ornekleri halk edebiyati olmakla birlikte Yahya 
Kemal'den gok §ey 6grenmi§lerdir. ilk §6hretlerini Mutareke doneminde yapan ve dogru bir tabir 
olmasa da "Hecenin Be§ §airi" diye bir kisim edebiyat tarihlerinde yer alanlardan en onemlisi Faruk 
Nafiz Camhbel (1 898-1 973)'dir. Onceleri aruz, sonra hece ile yazdigi siirlerle kendisini kabul 
ettirmistir. Faruk Nafiz'in olgunluk devri, 1924-1938 arasidir. "Han Duvarlan" ile kazandigi sohret ona 
yillar boyu isleyecegi konuyu da buldurmustur. Memleket cografyasi, bu cografyada yasayan insanlar 
ve onlann estetigi eserine hakimdir. "Sanat" siiri ile benimsedigi estetigi agiklar. Bu anlayista diger 
milletlerin sanatlanyla, Turk sanati arasinda ahsveris soz konusu edilmez. §airin gozu sadece 
kesfedilmemis, gizli hazinesinde butun sanatlan besleyecek Anadolu'dadir. Faruk Nafiz bu inancmda 
yalniz degildir. Devir, Mill? Mucadele'yi zaferle sonuglandiran Turkun derinliklerinde sakladigi gucun 

179 



anlasilmasi ve anlatilmasim sart kosar. Bu siirde yer alan gorusler pek gok sair tarafindan devam 
ettirilmistir. Gunumuzde bile buna bagh kalanlar gorulmektedir. O yillann heyecani iginde, baska 
kulturleri taklitle yetinmeyi reddeden bu tavir anlasilabilir. Ancak kultur ufkunu daraltarak buyuk sanat 
eserlerine ulasilmayacagi da bir gergektir. 

1960-1972 yillannda, sair gegirdigi hazin tecrubeleri Zindan Duvarlan'nda dile getirir. Yillar boyu 
milletvekili segilmek istegini mizahT siirlerinde duyuran sairin bu arzusu hazin bir sonuca ulasmistir. 
Milletvekili segildikten sonra 27 Mayis darbesiyle Yassiada'ya gonderilen Faruk Nafiz yasantilarma 
zindani da sokmustur. Orada yazdigi siirlerin arasinda guzel rubailer yer almaktadir 

Yahya Kemal'in tesirinde kalan, fakat gunun heyecanini, siirleriyle ifadeden gekinmeyen Faruk 
Nazifde Yahya Kemal'deki mukemmellik endisesi yoktur. O, siirlerini, ustadi gibi yillarca olgunlassin 
diye bekletmemis, sicagi sicagina yayimlamis ve devrin heyecanini beslemistir. 

Mehmetgik'in savas sonrasi yasayisi ve milletini zafere ulastiran Baskomutan Mustafa Kemal 
Pasa, Faruk Nafiz'in siirlerinde dile gelir. Faruk Nafiz, sadece siirleriyle degil, manzum tiyatrolanyla da 
bu devrin en onemli temsilcisidir. 

Faruk Nafiz Qamhbel ile birlikte adlan anilan diger sairler, Halit Fahri Ozansoy (1895-1971) - 
tiyatro oyunlan da vardir-, Orhan Seyfi Orhon (1890-1972), Yusuf Ziya Ortag (1895-1967) ve gur sesli 
siirleriyle Enis Behig Koryurek (1 891 -1 949)'tir. Bu sairler gok yazmis olmakla birlikte, kendilerinden 
sonraya fazla bir sey birakmamislardir. Yusuf Ziya Akbaba adh mizah dergisiyle taninmistir. 

"Bir Yolcuya" adh siiriyle meshur Necmettin Halil Onan (1902-1968), §ukufe Nihal Basar (1892- 
1973), Halide Nusret Zorlutuna (1901-1983) ve Haluk Nihat Pepeyi (1901-1972), Zeki Omer Defne 
(1 903-1 992), Sabahattin AN (1 907-1 948) de bu kumede yer alirlar. 

Faruk Nafiz Qamhbel'in onemli iki takipgisi Kemalettin Kamu ile Omer Bedrettin Usakli'dir. Mill? 
Mucadele'ye bizzat katilan "Ben gurbette degilim/Gurbet benim igimde" misralanyla olumsuzlesen 
Kemalettin Kamu (1901-1948) ve Omer Bedrettin Usakh (1904-1946) memleket edebiyatinin lirik 
sairlerindedirler. 

B. Folklor Unsurlanna Agirhk Verenler: Halkevleri vasitasiyla gucunu ve sayisini arttiran bu tarz 
siirler, gogunlukla ogretmen yazarlara aittir. Ahmet Kutsi Tecer'in Olku dergisinin idaresini 
ustlenmesinden sonra folklora agirhk verilir. Ahmet Kutsi Tecer (1901-1967) bilingli olarak "Orda Bir 
Koy Var Uzakta" ile memleketin her meselesini ve folkloru siirine sokmakla birlikte siirimizin nadir 
guzellikteki orneklerinden, "Nerdesin"i soylemistir. Ahmet Kutsi Tecer "Orda Bir Koy Var" siirinde, 
"Nerdesin"deki sesin yerine yine gok uzaklardaki bir hayali, hedef olarak, ozlem olarak kor. Ondaki 
"ben"in yerini "biz" zamiri almistir. 

Ahmet Kutsi Tecer, koye, folklora ait degerleri ortaya gikanrken, Halk siir geleneginin son buyuk 
temsilcisini, Asik Veysel §atiroglu (1 894-1 973)'nu kesfeder. 

180 



§air-ressam Bedri Rahmi Eyuboglu (1913-1975) folklor ile modern sanati, coskun bir heyecan 
ile hem resminde hem de siirinde birlestirerek, orijinal ve basanh ornekler vermistir. Bu siirde buyuk 
bir yasama sevinci ve coskunluk vardir. Tanpinar gibi ikinci Yeni yazarlan da edebiyatta folklorun 
kullanilmasina tepki gosterirler 

C. HamasT §iirlerle Yigitlikleri Gur Sesle Anlatanlar: Behget Kemal Caglar (1908-1969) gok kisith 
siir kabiliyetiyle Cumhuriyet'in dayandigi temelleri, Onder'i, tarihT bakis tarzini ihmal etmeksizin isler. 
Behget Kemal "Onuncu Yil Marsi"m Faruk Nafiz Camhbel ile beraber yazmistir. ibrahim Alaettin 
Govsa (1889-1949), "Bu Vatan Kimin"le Orhan §aik Gokyay (1902-1994); "Bayrak" siiriyle unlu Arif 
Nihat Asya (1904-1975) ve Huseyin Nihal Atsiz (1905-1975) bu turun onde gelen adlanndandir. Bu 
turu Niyazi Yildirim Gengosmanoglu (1929-1992) devam ettirmistir.6 

D. Ulke Dertlerinin Halli igin Marksizmi Teklif Edenler: Memleket edebiyatinin butun mensuplan 
ulke dertleri ile dertlenirler, fakirlik, cehalet, yoklugun bir kader olmaktan gikanlmasini savunurlar. 
Egitimini Rusya'da yapan Nazim Hikmet Ran (1902-1963), dertleri ortadan kaldiracak sihirli regete 
olarak komunizmi sunar ve bu ideolojinin guglu bir propagandacisi olur. Dil ve uslubuyla da dikkati 
geken Nazim Hikmet lirik siirlerine ragmen, asil tesiri ve sohretini propaganda mahiyetindeki 
siirlerinden kazanir. Nazim Hikmet'in §iirlerinde kitlelerin hareketini hatirlatan kuvvetli ahenk, kelime 
obeklerinin ba§anyla duzenlenmesinden kaynaklanir. Mayakovski'den aldigi §iir §emasiyla, klasik 
halk §iiri §eklini kirmasi, gur sesi, serbest nazmin yayginla§masina yol agmi§tir. 

"Asaletin kelimelerde bile du§mani" olan §airin Turkiye'den kagmasi, adini degi§tirmesi, bir 
yabanci ulkenin ve ideolojinin hizmetine girmesi yuzunden §iirlerinin yeni baskilannin yasaklanmasi, 
Nazim Hikmet'in §iir tarihimizdeki yerini bir sure adeta unutturmustur. Eserleri olumunden sonra yeni 
bastan basilmaya baslandiginda yeni bir kesif olmus, onun siirlerini eskiden okumayanlar, bunlan 
taze ve yeni bulmuslardir. Bu bakimdan Nazim Hikmet'in tesiri hem 1930'larda hem 1960'lardan 
sonraki siirimizde iki defa gorulur. 

Ercument Behzat Lav (1903-1984), Nail V., ilhami Bekir Tez (1906-1984), Hasan izzettin 
Dinamo (1890-1989) Nazim Hikmet'in takipgileridir. 

E. Mistik Bakisla ig Dunyayi Arastiranlar: Nazim Hikmet'in ihmal ettigi, insanin bir de manevT 
tarafi oldugudur. insanlann bir de gorunmeyen ig alemlerini, ferdT duyus tarzlanni da anlatmak 
isteyenlerden Necip Fazil Kisakurek (1905-1983), 1930'lann sonunda Nazim Hikmet'in tarn 
karsisinda gorulmustur. O da halk siiri geleneginden hareket etmis, heceyi kullanmis, Bati siiriyle 
kendi gelenegimizi birlestirmeye gahsmistir. Felsefeye duydugu merak bir gesit mistik anlayi§ ve 
duyusa yonelmistir. §iirlerinden bir kismini, son yillarda kendisini bir sair degil de bir dint mursit olarak 
gosterme ugruna reddetmistir. 



181 



Yararlandigi mistik siir gelenegi, Atag'in "Baudelairein" bir sair saydigi Necip Fazil'in ruhunu 
sakinlestirmekten uzaktir. Ancak bu ozelligi, Necip Fazil'in siirinin asil cazibesini yapar. Mustarip, 
arayan, bekleyen ve hig tatmin olmayan modern insanin huzursuzlugu onda gorulur. 

Cumhuriyet doneminin kulturlu, pervasiz ve siir duygusu kuvvetli denemeci tenkitgisi Nurullah 
Atag, 1930 sonlanndaki degerlendirmelerinde siirimizde iki isimden soz eder: Necip Fazil ve Nazim 
Hikmet. 1960 sonrasinda Nazim Hikmet gibi onun da ikinci defa tesiri uzerinde aynca durulmalidir. 

Mistik akim, en orijinal orneklerinden birini Asaf Halet Celebi (1 907-1 958)'nin siirlerinde gosterir. 
Daha sonralan da Sezai Karakog gibi sairler ikinci Yeni akimi iginde, insani ig dunyasinin 
karmasikligindan kurtaracak esrarli gucu sezdirmeye galisirlar. 

F. Memleket Siirleri Me Baslayip, Yunan Mitolojisini Bir Anlatma Vasitasi Olarak Kullanan ilk 
Ornek Yazar: Yazarlardan biri Salih Zeki Aktay (1 896-1 970)'dir. Yunan mitolojisinden yararlanilarak 
yazilan en guzel siir, Mustafa Seyit Sutuven (1 908-1 969)'indir. Grek ve Latin mitolojisi 1940 sonrasi 
yazarlannda, tabiT bir beslenmenin sonucu olarak ogrenilir ve kullanihr. Mitik yorumlanyla Ahmet 
Hasim'in "Batan Ayin Kenanna Satirlar" siiri veya Yahya Kemal'in siirlerindeki telmihler, 
yararlanmanin bir kultur ve yorum meselesi oldugunu gostermektedir. Salih Zeki Aktay'in sadece 
mitolojik adlar siralamaktan ote gitmeyen gabasi Melih Cevdet Anday'in Kollan Bagh Odeseus'unda, 
Oktay Rifat "Agamemnon"u, Edip Cansever'in "Nerde Antigone"u, Behget Necatigil'in "Pan"i, Ahmet 
Hamdi Tanpinar'in "Tannlar Arasinda-Prolog" ve diger sairlerde yabancihgini kaybeder. Bu kaynagi 
gunumuz sairleri, kultur ve zevklerine gore basanyla kullanmaktadirlar. 

3. Oz Siir (Sanat sanat igindir): Bu gorusu savunanlarda estetik tavir on planda gelir. Ogretici 
manzumenin siirle bir ilgisi yoktur. Bundan dolayidir ki, ilk yillann heyecani tavsayinca, sairler de hakli 
olarak "beylik edebiyat" diye nitelendirdikleri ve birgok kotu sairin elinde basmakalip tekerlemeler 
halini alan memleket edebiyatindan aynlmislardir. Batida savas sonrasi ortaya gikan akimlan 
sairlerimiz, ikinci Dunya Savasi'nin esiginde kesfettiler. 

A. Yedi Mesaleciler: Beylik edebiyat haline donusen memleket edebiyatina, Garip'ten onceki 
karsi gikistir. 

Sanat sanat igindir anlayisiyla yazdiklanni Yedi Mesale (1928) adh bir kitapta toplayan 
Muammer Lutfi (Bahsi) (1907-1961), Sabri Esat Siyavusgil (1907-1968), Yasar Nabi Nayir (1908- 
1981), Vasfi Mahir Kocaturk (1907-1961), Cevdet Kudret Solok (1907-1991) ve Ziya Osman Saba 
(1910-1957) ve Kenan Hulusi Koray -nasirdir- (1906-1943). Servet-i Funun ve Fecr-i Ati anlayisini 
devam ettirmektedirler. Yedi Mesale'nin onsozu bir tatminsizlik ve bir tepkiden ibarettir. Bu ifadelerin 
gogu "Makber Mukaddimesi" basta olmak uzere Abdulhak Hamid'in, RecaTzade Ekrem'in siirin higbir 
sekilde sinirlandinlamayacagini anlatan yazi ve siirlerini andinr. Yedi Mesalecilerin siirlerinden, 
onlann batidaki Parnas akimindan etkilendikleri anlasilmaktadir. Bu hareket uzun surmez. Yedi 
Mesaleyi gikaran genglerden Ziya Osman Saba disindakiler siiri birakir. Yakinlanndan baslayarak 

182 



butun insanlann mutluluk iginde yasamalarim dileyen Ziya Osman, kendisinden bahsedenlerin 
belirttikleri gibi, gelenegimizin bu cephesini Yunus Emre ve Mevlana'dan alarak modern gaga tasir. 

B. Oz §iiri Savunan §ahsiyetler: 

Ahmet Hamdi Tanpinar (1901-1962) kendi siirine karsi gok insafsiz birtenkit olgutu kullanmistir. 
Zamani, gegmis, yasanan an ve gelecegin birlikte idrak edildigi yekpare bir butun olarak goren ve 
anlatan Tanpinar, okundukga etkisini arttiran, unutulmaz siirler yazmistir. Tanpinar yasanmis anlan, 
ancak sanat eserlerinin gelecege aktardigmi "Bursa'da Zaman"da ortaya koymustur. 

Tanpinar baslangigta heceyi kullanmasina ragmen, sonralan serbest siire gegmistir. Folklordan 
daima uzak kalmistir. Hayat karsisindaki pasif tutumu, sevdigi kelime ile "esik"te olusu, Tanpinar'da 
ruya ve hayal ile gergegin kansmasina yol agar. Estetigini butunuyle ruya ve masala dayayan 
Tanpinar'in insani pasiftir. Olaylar, sosyal sarsintilar siirinde yer almaz. insani kader ve olaylar 
karsisinda mahkum goren Tanpinar, tek kagis yolunu sanata siginmakta bulur. E§ikteki bu insan, 
hatiralanndaki bir agiklamaya gore, §iirinde erotizmi arami§tir. Kendisini en gok ilgilendiren kadin 
vucudu ve bununla ilgili imajlardir. 

Ahmet Muhip Diranas (1901-1980) §iirlerinde kuvvetli bir tabiat sevgisi ve a§k duygusunu i§ler, 
halk §iiri gelenegiyle Fransiz §iiri, ozellikle Baudelaire'den gelen zevki, guzelliklere trajik bir duygu ile 
yakla§masim saglar. Gengleri etkileyen §airlerdendir. 

Cahit Sitki Taranci (1910-1956) kendinden onceki butun tesirlere agik, Fransiz siirini iyi taniyan 
ve Turkgenin en guzel siirlerini yazarak, gelecegin siir okuyucusunu memnun etmekle kendisini 
gorevli sayan bir sairdir. 

Tanpinar'in romanlannda buyuk bir titizlikle kurdugu zaman/hatiranin dondugu esya ile insan 
arasindaki iliskiyi Cahit Sitki da siirinde kurmustur. Az kelimeyle gok sey soylemekten yana olan, 
soylediklerinin ses ve gagnsim bakimindan zenginligine onem veren Cahit Sitki'nin siirlerinde olum 
tehdidinin altinda tadilan bir yasama sevgisi hissedilir. Onun siirlerinden, okuyucu, yasama zevkini, 
saadetini tadar. 

§ekil ve vezin uzerinde de surekli denemeler yapmis olan Cahit Sitki, siir goruslerini, arkadasi 
Ziya Osman Saba'ya yazdigi mektuplarda dile getirmistir: Ziya'ya Mektuplar (1957). 

Fazil Husnu Daglarca (d. 1914) gergek bir sair muhayyilesiyle dogmus, siirin kaynagi mitlere 
ulasmistir. 1935 yilindan beri, buyuk bir bereketle fiskiran siir kaynagini oldugu gibi okuyucusuna 
sunmasi, onu bir bakima gergekustuculere yaklastinr. 

Hayat ile olum arasindaki trajik durumun fertlerin davranislanna yansimasmi gok iyi yakalayan 
Daglarca, vatan sevgisi ve savunmasini da olumsuz masallar haline getirir. 1960'h yillardan itibaren 



183 



siirlerinin dili gok getrefillesen Daglarca, konulanni da yaymis, kendi estetiginin disindaki gunluk politik 
konulan da islemistir. 

1940-1960 Donemi 

1940'tan sonra siirimizde onceki egilimler devam etmektedir, adlanni andigim sairler parlak 
donemlerine ulasmislardir. 

1940 yihndan itibaren yazdiklan ile ilgi geken ve hatta alaylara hedef olan Asaf Halet Celebi 
(1907-1958), bazi arastincilar tarafindan Celal Silay (1914-1974) ile birlikte "garip siirin" oncusu 
sayilmistir. 

Asaf Halet Celebi gok kulturlu bir sahsiyettir; sairi bir "veli" saymistir. Dis manzara tasvirleri, 
tanidiklarm adlanni zikrederek gunluk siir yazma modasinin yanmda, Asaf Halet, siirin esrarh ig 
alemlerden gikanlacagina inanmistir. §iirlerinde semboller ve anlami bilinmeyen kelimeler kullanmasi, 
adeta zaman ve mekandan soyutlanan "insarTin muphem dualanni andirir. Bu esrarh, meghul 
alemden bahsederken Asaf Halet Qelebi, masahn sirh kapisini aralayan soz kaliplanndan da 
yararlanir. 

Garip Hareketi 

"Yeni §iir, Birinci Yeni §iir" diye de adlandinlan hareket, Orhan Veli Kanik, Oktay Rifat Horozcu 
ve Melih Cevdet Anday'in, o yillarda savunduklan siir gorusunu agiklayan siirlerinden bir kismini 
Garip (1941) adiyla yayimlamalanyla baslar. Kitaplanna segtikleri ad ve kitaptaki "Bu kitap, sizi 
ahsilmis seylerden supheye davet edecektir" cumlesi, geleneklerin disinda, yepyeni bir tutum 
takindiklanni, yerlesik butun siir anlayislanna meydan okuduklanni duyurmaktadir 

Orhan Veli'nin yazdigi Garip'in onsozu, ortak gorus oldugundan imzasiz yayimlanmisti. Bu kitap 
ashnda kendilerinin siirde "garip" sayildiklanni, fakat ahsilmis her seyden uzaklasacaklanni haber 
veriyordu. "Misraci zihniyete" karsi olduklan igin vezin ve kafiyeyi reddediyor, ahengi, vezin ve kafiye 
disinda anyorlardi. 

Butun soz oyunlannin karsisindaydilar. Tesbih ve istiareden, tabiati zeka ile degistirdigi ve 
bozdugu igin uzak kaliyorlardi. "Gibi" kelimesini hig kullanmiyorlardi. 

Garip'in onsozu "§iir yani soz soyleme sanati" diye basliyordu. §iir, gunluk konusma dilinin 
alelade kelimeleriyle yazilabilirdi ve ozel bir siir dili luzumsuzdu. 

§iir butun geleneklerden uzaklasmahydi ve Orhan Veli "sanatlarda tedahule taraftar" degildi, 
bundan dogan ses ve sekil oyunlanni da reddediyordu. "§iiri siir yapan, sadece edasindaki 
hususiyettir, o da manaya aittir" diyen Orhan Veli "Paul Eluard'in dedigi gibi, bir gun gelecek, o; 
sadece kafa ile okunacak, edebiyat da boylece yeni bir hayata kavusacak" der. 

184 



Arastiricilann belirttikleri gibi bu anlayis daha once de dile getirilmistir. Cok kolay yazilir gorunen 
siir, pek gok kimseyi siir yazmaya sevketmis ve yeni bir basmakalip ortaya gikmistir. 

Garip hareketinin en onemli yam, siiri gunluk tartismalar arasina sokmasidir. Bir sure toplumda, 
siir herkesin konustugu ortak bir konu olur. Ancak boylesine "sig" bir siir anlayisinin surekli olmasi ve 
birkag istisna ile olumsuz eserler vermesi mumkun degildi. 

1950 yilinda Orhan Veli'nin olumunden sonra, Oktay Rifat ve Melih Cevdet'te onceden baslayan 
Garip'ten uzaklasma egilimi artar. Bundan sonra Garip akimi, yaraticilannin degil, taklitgilerinin elinde 
kalir ve yozlasir. 

Garip'in ikinci baskisinda sadece Orhan Veli Kanik'in siirleri vardir. O da daha sonraki 
eserlerinde (Destan Gibi, 1946) kendisini halk siiri gelenegine kaptinr. "Yol Turkuleri"nde Faruk Nafiz 
Camlibel'in "Han Duvarlan"ndaki gibi yol izlenimleri yeralir. 

Bundan dolayi Garip'i bir akimdan gok, darbe saymak yerinde olur. §iiri gunluk hayatin 
gundemine getirmis, her yerde genis olarak tartisilmasini saglamis ve gorevini yaparak dagilmistir. 
Akim halinde kalisi, Orhan Veli Kanik'in taklitleriyle sinirhdir. 

Garip akimini Nurullah Atag, Sabahattin Eyuboglu'nun desteklemesine karsi Ahmet Hamdi 
Tanpinar, bu hareketi siirden uzaklasmak sayar. Bu goruse daha sonra Behget Necatigil'in de katildigi 
gorulmektedir. Attila ilhan bastan itibaren bu akima karsi gikmistir. 

Oktay Rifat Horozcu (1914-1989), ikinci Yeni hareketinde yer ahr. Garip hareketinden sonra 
yeniden halk edebiyati kaynaklanna doner, sosyalizme kayar. Garip'le ilgili olarak "Biraz Garip, Biraz 
Orhan Veli" adh yazisinda "Garip hareketi her seyden once bir havalandirma hareketidir" der. O 
gunlerde yazdigi siirlerde gergekten boyle bir "havalandirma" bir ugma istegi bulunur. Oktay Rifat 
gergekustuculerin teknigini de halk edebiyatimn, folklorun malzemesini de benimser. Oktay Rifat'in 
folklorla ilgilenmesini Cemal Sureya, onun siiri agismdan zararh bulmustur. Romanian, oyunlan dahil 
Oktay Rifat'in butun eserlerindeki temel duygu "yalmzhk'tir. 

Melih Cevdet Anday'a (d. 1915), Garip hareketinden sonra zihnT bir siir gelistirmistir. Yunan 
mitolojisinden genis ahntilarla, gagdas ilimlerin formulleriyle siirini duygudan alabildigince 
uzaklastirmistir. Destan ve tarih kisilerinden hareket ettigi siirlerinde onun insan gergegini, fert ve 
toplum boyutunda ele aldigi gorulur. Onlarda bugunu de igine alan insanlik macerasim sezdirir 
okuyucusuna. Dusunce siirinin beraberinde hem kurulugu hem de alayi getirmesi kagimlmazdir. 
Anday'da ikisi de bulunur. Ele aldigi temalann aciligi ironiyi zaman zaman kara mizaha dondurur. 

Cahit Kulebi (1917-1997) kuvvetli gocukluk izlenimleri ve hatiralanni siirlerine tasimistir ve halk 
edebiyati gelenegine baghdir. Hatira ve meslek izlenimleri Ceyhun Atuf Kansu (1919-1978), ibrahim 
Zeki Burdurlu (1 922-1 984)'da da bulunur. 



185 



Bu donemin en ilgi gekici sairlerinden biri de, ilk siirlerini 1940 oncesi vermis olmakla birlikte asil 
sahsiyetini 1940 sonrasi bulan Behget Necatigil (1916-1979) dir. §iirlerinde gevresini anlatan sair, 
gekingen mizacindan da kaynaklanan bir tavir ile ev igi/dis dunya; insanin agiklanmayan ig dunyasi 
ile/herkese gorunen gehresini dile getirir. 

Halk kulturunden gelen unsurlan, Bati siiri ile birlestirmis olan Necatigil, sonralan Divan siirinin 
ozelliklerinden de yararlanarak gok kapah bir siire ulasmistir. Divan siirinin cinash, tevriyeli anlatimi, 
Turkgenin yapi ve ses ozelliklerinden kaynaklandigi igin, sair bu ozellikleri konustugumuz dil 
malzemesinde de arar. Necatigil Turkgenin ifade imkanlannin gok bol olduguna inanir ve bunlan 
gosterir. Kultursuzluk yuzunden sadece taklitte kalanlara Turk siir geleneklerini isaret etmesi yararh 
olmustur. §iirlerinin bir gesit "agrandismani" olarak gordugu radyo oyunlan ile siirleri arasinda 
paralellik vardir. Mitolojik unsurlan (Yunan, Asur; islamlasmis Dogu mitolojisi) bir arada kullamsi, 
siirine esrarli bir hava kattigi gibi, bu mitleri gunumuz hayatinda aramasi da siirinin orijinalligidir. 

Salah Birsel (1919-1999) kendine has ironik ifadesiyle alelade insanlarm gunluk yasayislanndan 
kesitler verir. 

Sabahattin Kudret Aksal'in (1920-1993) ilk siirlerini gunluk hayatin kesitleri teskil ederken, 
insanin kainattaki yerini arayan dusunce siirine kaymis, Baudelaire ve Eluard'dan geviriler yapmistir. 
§air siir, hikaye, tiyatro gibi gevezeligi kaldirmayan, yogunluk isteyen turlerde gok basanhdir. 

Necati Cumah (1921-2001) yasama sevincini anlatan yasanti siirleriyle dikkati geker. Ege 
bolgesindeki hayati, mesleginden gelen dava konulan ve bunlann insan ruhundaki akisleri, 
hikayelerinde oldugu gibi siirlerinde de geger. iyi bir hikayeci olan Necati Cumah yakindan tanidigi 
koylu ve giftgileri, hem hikayelerinde hem de siirlerinde anlatmistir. 

Ozdemir Asaf (1923-1990) ozellikle kisa siirleriyle, halk edebiyati soyleyisiyle nuktelere 
siginmistir. Bu yontem Ozdemir Asafin siirine mekanik, tekduze bir hava verir ve ilk tadmdan 
uzaklastinr. 

Hisar Grubu 1950'den itibaren Hisar dergisi fasilalarla 1950-1957 ve 1964-1980 arasinda 
gikmistir. Derginin kuruculan ve idarecileri arasinda bulunan Mehmet Qmarh (1925-1999), Gultekin 
Samanoglu (d. 1917), ilhan Geger (d. 1917) ve Nevzat Yalgin (d. 1916) dergide memleket 
edebiyatinin bir devami olarak belirli kavramlan savunan; yozlasmaya karsi mucadeleci tavirlanyla 
dikkati gekmektedirler. Dergi pek gok yazan etrafmda toplamistir. Bu yazar ve sairlerin gogu ortak 
goruslere sahip olmakla birlikte bir kismi onlardan aynhr. 

Bati'nin taklidiyle yetinilmesine karsi gikan; sanatin zarurT sarti olan degismeyi reddetmemekle 
birlikte, bu degismenin geleneklerin reddi anlaminda olmasini istemeyen, belirli bir siyasT gorus veya 
ideolojinin araci, propagandasi olan sanati reddeden, dil konusundaki asinhklara karsi, gunluk dilin 
kullanilmasim savunan bu yazarlar, ortak bir gorus etrafmda birlesmisler ve "ozturkge" akimina karsi 
gikmislardir. 

186 



Onlar "ozturkge" akiminin, dilde ifade gucunu azalttigini savunmuslardi. Bu dergide yazan 
sairlerin hepsi gelenekle baglanni surdurmekten yanadirlar. Vezin ve sekil konulannda da gelenekten 
yararlanirlar. Dergi eski sairlere de yenilerle birlikte sayfalanni agmistir. 

Hisar sairlerinden ozellikle Munis Faik Ozansoy, Salahattin Batu, Mehmet Cinarh, Mustafa 
Necati Karaer, ilhan Geger, Gultekin Samanoglu, Nevzat Yalgin, Bekir Sitki Erdogan, Feyzi Halici, 
Yavuz Bulent Bakiler isim yapmistir. Mustafa Necati Karaer'in halk edebiyati kaynaklanni basan ile 
kullamsi ve yeni arayislan dikkati geker. Mill? konulardaki tavizsiz tutumu ve gur sesiyle hamasT 
havayi devam ettiren Yavuz Bulent Bakiler (d. 1936) Turkiye disindaki Turkleri de igine alan genis bir 
dunyayi kucaklamak ister. 

Hisar sairlerinden Nuzhet Erman (1926-1996) konularim Anadolu'dan alan, sert ifadeli siirleriyle 
dikkati geker. idareci olarak Anadolu'da gorev yapan Nuzhet Erman, islenmeyi, hizmet goturulmeyi 
bekleyen yurt topraklanna sevgi ile yaklasir ama gordukleri karsisinda duydugu siddetli isyan da, bu 
siirlerde hissedilir. Anadolu'nun aci ve istiraplanni agik segik anlatmistir. 

Talat Halman Amerika'da ingilizce yazdigi siirlerle Turkiye'yi disarda tanittigi gibi Kibrish Nevzat 
Yalgin (d. 1926) da Almanya'da yasamaktadir. Nevzat Yalgin sekilde kendisini serbest hisseden 
sairlerdendir. Dogdugu adada yasayan soydaslannin istiraplanni etkili bir sekilde dile getirmistir. 

Diger sairler genellikle yasantiya agirhk vermekte, hatiralanni dile getirmektedirler, geleneklere 
bagliliklan, hayli kotumser tavirlan -yaslan ilerledikge bu kotumserlik artmaktadir- milIT degerlere bagh 
oluslan diger ozellikleridir. 

Nazim Hikmet'i Devam Ettirenler 

Garip hareketine ilk karsi gikanlardan biri de Attila Mhan'dir (d. 1925). Mavi dergisinde "Sosyal 
Realizmin 

Munasebetleri yahut Baslangig" adli yazisinda (sayi 21, 1 Temmuz 1954) Orhan Veli, Oktay 
Rifat ve Melih Cevdet'i "bobstiller" diye nitelemistir. Ayni derginin yazarlanndan Ahmet Oktay (d. 
1933) "Orhan Veli'nin Yeri" (sayi 26, Ocak 1955) adli yazisinda "Orhan Veli eksik bir oncu ve eksik bir 
sairdi" hukmuyle, Garip akiminin sighgini anlatmisti. Daha sonralan Mavi dergisindeki bu yazilardan 
hareketle bir "Mavi Akimi" olusturulmak istenmis; Birinci Yeni hareketine karsi giktiklan igin ikinci 
Yeni'nin onculeri olarak degerlendirilmislerse de Attila ilhan, ikinci Yeni'yi "yozlukla" itham ederek 
karsi gikmistir. 

Attila ilhan, Turk siirinin "Batili ve Turk olabilen esthetique bir bilesime varabilme sorunu" iginde 
oldugunu, ancak once Garip sonra ikinci Yeni hareketinin siirimizi "yozlasmaya" goturdugune inanir. 

imla kurallanni butunuyle reddetmis veya kendisine has bir imla tarzi gelistirmis olan Attila ilhan 
(Buyuk harf kullanmaz ama ozel isimleri ek almalan halinde (') ile ayinr.) dil konusunda gok keyfidir. 

187 



Gunluk dilden kaybolan gok eski kelimeleri, Fransizca veya Almanca kelimelerle beraber kullanir. 
Bunlar, hem yazann dikkati gekme gabasini, orijinal olma merakim yansitir, hem de karmakansik bir 
dunyada yasadigimizi okuyucuya hissettirme amacina baghdir. Sinema teknigini kullanan Attila ilhan 
adeta kamerasini kalabaliklar uzerinde gezdirir, zaman zaman belirli noktalarda uzunca durur. Renkli, 
islak, urperis ve korku dolu bu siirlerde bazen buyuk bir ferahhk bazen de melankoli gizlidir. 

Nazim Hikmet'i ve Marksist ogretiyi devam ettirenler arasinda birgok sair sloganlara siginmis ve 
toplumsal siiri bir gesit ihtilal siiri saymislardir. 1960'tan sonra hizlanan bu akimda Arif Damar (d. 
1925), Hasan Huseyin Korkmazgil (1927-1984) ve gok baski yapan siir kitaplanndan Hasretinden 
Prangalar Eskittim'in (1968, 38. b. 1997) yazan Ahmet Arif (1927-1991) basta gelir. Ahmet Arif in 
kitabinin baski sayisi da 1968 sonrasi siyasT ortamin edebiyat ile iliskisini gosteren en anlamli 
gostergelerdendir. Ahmet Oktay'in bu sairle ilgili incelemesindeki gorusleri, sairin benzerlerini de 
agiklayacak niteliktedir.7 

1940'lara kadar milliyetgilik her seye ragmen on plandadir. 1960'lardan sonra baska milletler, 
milletlerarasi dertler sairlerimizi daha gok ilgilendirmeye baslar. 1964'ten sonra Vietnam, Kuba, Sili, 
Afrika adeta Nazim Hikmet'in bir devami gibi sairlerimiz tarafindan islenir. Bu vasita ile Turkiye'de de 
ihtilal ortamimn hazir oldugu telkin edilmek istenir. Bir tarafta bu fikirler, ideoloji savaslan, ig gog, 
sehirlesme olgusu, bir yanda Garip sonrasinin siradan siirlerine duyulan tepki, yazarlan yeni ifadeler 
aramaya goturur. 

Bu fikirleri dolasik bir ifade ve sembollerle gizleyerek anlatanlara ikinci Yeni8 adi verilir. 
Gergekten degerli sanatgilann yanmda, 1960-1980 arasinda yogun bir propaganda siiri yer ahr. 

1960 Sonrasi Donemi 

ikinci Yeni: 1955-1965 yillari arasi kendisini gosteren ikinci Yeni Siir, ortak nitelikleriyle beliren 
bir akim degildir. Yeniyi deneyen, dunya gorusu, yetisme sekilleri ve beslenme kaynaklan bakimindan 
birbirinden gok farkli olan sairlerin eserlerindeki benzerliklere dayanilarak ona bu ad verilmistir. 1955- 
1965 yihnda Yeditepe dergisinde, bir onceki hareketten farkhhgini hissettiren bu siir anlayismda ilhan 
Berk (d. 1 91 6), Turgut Uyar (1 927-1 985), Cemal Sureya (1 931 -1 989) onculer olarak gorulur. 

Papirus dergisinde yayimlanan antolojide9 Mehmet H. Dogan bu akimin gikisiyla ilgili bilgi verir. 
Garip hareketinin yozlasmasina tepkiden dogan bu harekette, semboller on plana gikar. Basitlik, 
aleladelik sairlere yetmemektedir. Gunluk konusma dilinden uzaklasarak, anlasilmasi gug bir dile 
donmek, bu siirin okunmasini da, anlasilmasim da zorlastirmistir. Halk kulturune genelde karsidirlar, 
dikkatleri buyuk sehrin kalabahkliginda kaybolmus olan, yalniz insana gevirmistir. Yeni bir duygu 
dalgasi ve yogun bir gagnsimlar agi oren bu sairler, vezin ve kafiyeyi butunuyle reddetmemekle 
birlikte, zaman zaman yeniden mensur siir denilebilecek tarzi denerler. Butun edebT sanatlar, bol 
semboller, gok kansik cumle yapisi, ozturkgeden, gesitli yabanci dillerden ahntilara kadar zengin, 
fakat belirli bir gagnsim uyandirmaktan uzak kelime kadrosu kullanmak bu akimin belli bash 

188 



ozellikleriydi. Siirler gok uzundu. Bazilan Divan sekillerinin sadece adlanni tasiyorsa da, o sekillerin 
kurallanndan uzakti. Bu siirin "yeni gergekgilik" oldugunu ileri surenler oldu. Sezai Karakog (d. 1933) 
"Disimizin Zari" adh yazisinda bunu agiklamistir: "Ben'in en kuguk davramsi bile buyuk bir haber 
gibidir. Yasama vardir ve onemlidir. Ama bir haber olarak. Neyin haberi? Bunu sair de bilmez. Orhan 
Veli akimi gunluk girpimslann siiriydi, bu siir ise yasamayi, gergek yasamayi cevheriyle gormeye, 
yakalamaya gahsiyor."10 

Siirlerinde gelenekten orijinal sekilde yararlanmis olan sairler -ozellikle "Folklor siire dusman" 
diyen Cemal Sureya ve Turgut Uyar-, genel olarak folklora karsidirlar. 

ikinci Yeni sairleri siir goruslerini de agiklamislardir. Bu onlarin siirin kurami uzerinde de 
durduklanni gosterir. 

Faydaci siirden yana olanlar, ikinci Yeni'nin toplumsal yarar agisindan degerlendirilmesini 
istiyorlardi. 

Ahmet Oktay "Bir sanat yapisinin ana ozelligi insanlar arasinda bir anlasma araci olmasidir. 
Seslendigi insanlar arasinda bir ortak dil kurmasidir" demektedir.11 Benzer bir karsi gikis Asim 
Bezirci'nin bir makalesinde de yer ahr.1 2 ikinci Yeni ortak bir hareket olmamakla birlikte, anlamsizhgi 
savunmasi, kelimeciligi, orjinal hayalleriyle 1957-1961 arasi kendisini kuvvetle hissettirdi ve 
anlamsizhgi gozmeye ugrasmaktansa ne dedigi agikga anlasilan ama siir duygusunu kaybettiren, 
kalabaliklan kiskirtici bir siir ihtiyacini ortaya gikarmaya vasita oldu. 

Oktay Rifat (Pergemli Sokak, 1956), Edip Cansever (1928-1986) (Yergekimli Karanfil, 1957), 
Cemal Sureya (Overcinka, 1958), ilhan Berk (Galile Denizi, 1958), Turgut Uyar (Dunyamn En Guzel 
Arabistani, 1959), Sezai Karakog (Korfez, 1959), Kemal Ozer (d. 1935) (Gul Yordami, 1959), Ulkii 
Tamer (Soguk Otlann Altinda, 1959), Ece Ayhan (Kinar Hanimin Denizleri, 1959), Ercument Ugan 
(1028-1996) (Et, 1960) bu hareket iginde yer alan sairlerdi. 

Bu sairlerden bir kismi omur boyu kendi gizgilerini aradilar, kendilerini gelistirdiler. Bu akimdan 
da yine kendi kendisi olmayi bilen sahsiyetler ortada kaldi. §iiri hayatinin tek gayesi olarak alanlar 
onceki nesillere mensup sairlerle birlikte, siirimize katkida bulundular. Bir kisim sairler ise, sosyalist, 
komunist propagandasinin aleti olarak birgok defa basilan kitaplar yazdilar ve adlan siir sanatinin 
dismda "toplumsal savasin onculeri" arasinda kaldi. 

ikinci Yeni'nin onculerinden Cemal Sureya Seber (1931-1990) Papirus dergisiyle ikinci Yeni 
hareketinin toplayicisi oldu. Cemal Sureya'nin kendine has bir dil olusturdugu gorulmektedir. Bu dili 
yaratirken halk deyimlerinden yararlanmistir. Agik veya kapali butun siirleri anlam yukludur. §iirin 
belirli kahplara hapsedilerek yazilamayacagini, gelenegin yeterli olmadigim da gok garpici bashklar 
tasiyan ("§iir Anayasaya Aykindir", "Folklor Siire Dusman") yazilannda ortaya koydu. Cemal 
Sureya'nin siir anlayisini gosteren yazilar dusundurucu, dikkat gekici goruslerin yer aldigi yazilardir. 
Marksizm ile surrealizm arasinda iliski kurarak, sahsiyeti on plana alarak, bigimin onemini belirterek, 

189 



ilk bakista birbirine zit gorunen gorusler de ileri surmustur. Bu gorusler daha onceleri baska yazarlar 
tarafindan da zaman zaman soylenmis olmakla birlikte, slogan siirinden bikanlara gok taze 
gorunmustur. 

ikinci Yeni'nin orjinal sairlerinden olan ilhan Berk (d. 1916) bu akimin en yasli uyesidir. Hece 
vezniyle olan siirlerini ilk defa 1935'te kitaplastiran ilhan Berk, surekli denemelerle siirin yapisini da 
degistirir. Gundelik yasayis sahnelerini tasvirden, zamanla nesre yaklasan bir anlatima yonelir. Zengin 
gagnsimlar, anlamsiz, yigin tesiri uyandiran ifadeler, istanbul yorumlan, tarihe olumsuz bakis, 
cinsiyetle ilgili yer yer pornografiye ulasan yogun telmihler ilhan Berk'in siirinden alinan ilk 
izlenimlerdir. 

Sezai Karakog (d. 1933) ikinci Yeni sairleriyle ayni zamanda eser vermesi ve kapahligi 
dolayisiyla bu akim mensuplan arasinda sayildi. islam? dusunus, once daginik hayallerinde, sonra 
destansi siir anlayismda gorundu. Sezai Karakog kutsal kitaplann kissalarmi buyuk bir basari ile 
gagdas bir anlatim ile dile getirmistir. Daginik imajlar ve gesitli gondermelerle bugunu -teknik 
medeniyeti de igine alacak sekilde- anlatan Sezai Karakog hakkinda yapilmis olan 
degerlendirmelerde henuz yeterince aydinlatilamamis olan sairlerdendir.13 Bu onun eserlerindeki 
derin dint bilgi ve Bati edebiyati orneklerini tanimasindan kaynaklanir. Bu kaynaklara hakim olmadan 
onu yorumlamak gugtur. Sairin yer yer epik anlatimi buyuk bir coskunlukla devam eder ve 
gondermeleri farketmeyen okuyucuyu da bir bilinmeze dogru goturur. Sezai Karakog'u ilk meshur 
eden siiri 1952'de soyledigi "Monna Rosa"dir. Bu ask siiri uzun zaman dillerde gezmis ve kendisinden 
ovguyle soz ettirmistir. ilk siirlerinin heceyle olmasina karsilik sonralan serbest siire doner. 

Cahit Zarifoglu (1940-1987) ve Erdem Bayazit (d. 1939) da siirlerinde yer yer hamasT tonda 
surekli olumden soz eden islamci sairlerdendir. Ulku Tamer (d. 1937) olum ve yigitlik temalanni ask 
temasimn etrafinda isler. Ulku Tamer'in ingilizceden yaptigi basanh gevirileryaninda Alleben Oykuleri 
(1991) adini tasiyan gok guzel bir hikaye kitabi da bulunmaktadir. Edebiyatimizda sairaneligi yikan, 
kara mizaha kadar varan guglu ironiyi kullanan Sureyya Berfe (d. 1943) bu akim iginde yer ahr. 

ikinci Yeni'yi postmodern anlayisin siirimizdeki erken tezahuru sayabiliriz. Bu zor isi 
basaramayan unutulur, basaranlar da edebiyat dunyasmdaki yerlerini ahrlar. ikinci Yeni en azindan 
Garip hareketi kadar siirimizde etkili olmus, degisik dunya gorusune sahip yazarlan da suruklemistir. 

1960'tan sonra ikinci Yeni dismda dikkati gekenler arasinda Turkgeye yeni ifade imkanlan 
saglayanlar bulunmaktadir. 

Can Yucel (1926-1999), Kibnsh Osman Turkay (1927-2001), Talat Sait Halman (d. 1931) - 
aruzla rubaT denemeleri vardir-, Turan Oflazoglu (d. 1932), Ahmet Necdet (Sozer) (d. 1933), Ozdemir 
ince (d. 1936), Hilmi Yavuz (d. 1936), Husrev H. Hatemi (d. 1939), Yuksel Pazarkaya (d. 1940) - 
Almanya'da bulunan yazar hem Turkge hem Almanca siir yazmakta ve geviriler yapmaktadir-, Ataol 



190 



Behramoglu (d. 1942), Refik Durbas (d. 1944), ismet Ozel (d. 1944) kendi yollannda devam etmekte 
olan sairlerdir. 

Kibns'in sesini hamasT tonda duyurmus olan Ozker Yasin'dan (d. 1932) farkli olarak Osman 
Turkay butun zamanlan ve mekanlan uzayin sonsuzlugunda yakalamak ister. Siirdeki sonsuz dagihp 
birlesmeler, bol sifath imajist uslup, siirinin ozelliklerindendir. Sonsuzluk iginde gok somut sahneler, 
okuyucuyu zapteder. 

Gulten Akin (d. 1933) Halk edebiyati geleneginden basanyla yararlanmis, eserlerinde kadmm 
savunmasina da agirhk vermistir. ilk siirlerinde kendi duygulan ve duygulanmalanna agirhk verirken 
sonralan toplumsal konulara yonelmistir. 

1970'lerden sonra siirimiz, adlanni daha once andiklanmiza eklenen gok daha genglerle (1950 
dogumlular) birlikte, bu gizgilerde devam etmektedir Cok agik segik ifadeden sonra, kapalihk arzusu, 
hatta kelimeleri redde kadar giden yeni bir lettrizm, anlasilmazi gozmekten usaninca, vuzuh meraki 
siirimizde sirasiyla birbirini takip etmektedir. Gunumuz siirinde genis bir kitlenin, adi etrafinda 
heyecanla birlestigi bir sair adi zikredemeyecegim. 1920'lerin memleket siirleri anlayisini gunumuzde 
de devam ettirenlerin yaninda, didaktik, ihtilalci, dint, butunuyle anlamsiz veya son derece kaba ve 
mustehcen yazilan siir olarak sunanlar bir arada gorunmektedir. Bunlann dar okuyucu zumreleri 
vardir. Okuyuculan ne kadar dar olursa olsun son yillarda sayfalannda siire yer ayiran dergilerin yam 
sira mustakil siir dergileri gikmistir (Sombahar, Broy). Yayimlanan siir kitaplannin sayisinda azalma 
olmamistir, siir antolojileri belki eskisinden daha zengin basilmaktadir. Dunya siirini etkileyen sairlerin 
eserleri dilimize gevrilmekte, eski yazarlanmizin siir kitaplan yeni baskilanni yapmaktadir. Bunlarsiirin 
hayatimizdaki guglu devamlihginin ve canlihgin isaretleridir. 

1980'den itibaren siirlerini yayimlayanlar, Sovyetler Birligi'nin dagilmasmdan sonra toplumsal 
gergekgi sairler "agikhk politikasi"nin sonucu olarak "Yenibutuncu" adini verdikleri yeni yapilanmaya 
ve adlandirmaya gitmislerdir. Seyit Nezir, Veysel Colak, Huseyin Haydar, Metin Cengiz, Tugrul Keskin 
tarafindan imzalanan "Yenibutun: kendini Biriktiren Bireyin §iiri" adini tasiyan bildirileri Broy 
dergisinde gikmistir. "Yenibutuncu siir, politikayla bansik olmayan insanT politiklesmedir"14 diyen 
Ahmet Oktay, bu hareketin canh tartismalara yol agacagini umar. 

Son yillarda kendilerini kabul ettirmis sairler arasinda Ebubekir Eroglu (d. 1950), Enis Batur (d. 
1952), Erol Cankaya (d. 1953), Tugrul Tanyol (d. 1953), Metin Cengiz'in (d. 1953), Tank Gunersel (d. 
1953), Veysel Colak (d. 1954), AN Cengizkan (d. 1954), Murathan Mungan (d. 1955), Haydar Ergulen 
(d. 1956), Lale Muldur (d. 1956), Enver Ercan (d. 1958), Ahmet Erhan (d. 1958), Huseyin Atlansoy (d. 
1962)'un adlan da yer almaktadir. 

Cumhuriyet donemi siirinin ilk yillanndan 1960'a kadarki devresi hakkinda hukumler kesinlesmis 
sayilabilir. Ancak ondan sonraki yillarda ortaya gikan sairlerin ve siirlerinin degerlendirilmeleri, 



191 



§uphesiz ki tartismaya agiktir. Burada adini zikrettigim sairlerin de gok buyuk bir kismini zaman, her 
halde tasfiye edip goturecektir. 

Cumhuriyet donemi, ihtiyaglar, arayislar dogrultusunda sairlerinin teklifleriyle zengindir. Guzel 
siirler yazilmistir, bitmez tukenmez arayislarla sairler dunyamizi zenginlestirmistir. Bazen tek bir siir 
ebedilesir. Bundan dolayi antolojilerde yer alabilecek nice siir oldugu halde edebiyat tarihinde o 
sairlerin adlan bulunmayabilir. §air olumsuzu iginde tasiyan o, bir misranin pesindedir. Tipki Ragip 
Pasa'mn dedigi gibi: 

"Eger maksud eserse misra-i berceste kafidir." 

Tiyatro 

Tiyatro oyunlan ulkemizde sevilen bir tur olmakla birlikte edebiyat alaninda onlardan hakki 
oldugu kadar soz edilmemektedir. EdebT deger de tasiyan birgok tiyatro oyunu vardir. Gunumuzde 
oyuncu ve yonetmenler hatiralanni da yazmaktadirlar.15 

Cumhuriyet donemi tiyatromuzda Muhsin Ertugrul'un emegi, yol agici ve kurucu olarak gok 
onemlidir. Pek gok oyun yazanni da ortaya o gikartmi§tir. Sozlu kultur urunu geleneksel seyirlik 
oyunlanmiz gunumuz tiyatrosunda yararlanilabilecek bir kaynaktir. 

1. Geleneksel tiyatronun guldurmeye yonelik yer yer kabalasan, agik sagik ifadeleri ve gevsek 
dokusu ile yabancilastirma teknigi ozellikle sosyal ve siyasT elestiri eserlerinde, zaman zaman metin 
disma gikmaya da elverisli olarak kullamlmaktadir. Musahipzade Celal, Turgut Ozakman, Aziz 
Nesin,16 Hasmet Zeybek, Ferhan §ensoy. 

2. Geleneksel tiyatromuzdan, ele aldiklan konuyu zenginlestirmek ve yerlilestirmek amaciyla 
yararlananlar: Ahmet Kutsi Tecer, Haldun Taner, Sabahattin Kudret Aksal, Turan Oflazoglu. 

ilk oyun yazarlanmiz arasinda Faruk Nafiz Camhbel (1898-1973), Musahipzade Celal (1870- 
1959), ibnurrefik Ahmet Nuri Sekizinci (1874-1935) ve Resat Nuri Guntekin (1889-1956) 
bulunmaktadir. Bu yazarlann ortak noktalan seyirciyi eglendirmek, inkilaplan tanitmak, Cumhuriyet 
doneminin getirdikleriyle Osmanh'nin yozlasmis yanlanni karsilastirmak ve Ataturk'un tarih tezini 
islemektir. 

1940'tan itibaren Nazim Hikmet (1902-1963) ile Necip Fazil Kisakurek (1905-1983) siirde 
oldugu gibi tiyatroda da karsi karsiyadirlar. Eserleri ayni tarihlerde oynanir. 

1960'h yillar tiyatromuzun altin gagidir. Yeni yazarlar bu alana da el atarlar. Bati tiyatrosunun 
onculeriyle 

seyirci tanisir. Yerini kisa sure sonra propaganda tiyatrosuna birakacak olan eserler de bu 
arada yazihr. 

192 



1970-80 arasi tiyatrodan seyircinin sogudugu bir donemdir denilebilir. 

Yazarlanmizin bir kismi butun turlerde yazdiklan gibi oyun da yazmislardir. Oyun yazarlan 
arasina gazeteciler, tiyatro oyunculan hatta is adamlan katilmaktadir. Bu durum, oyun yazarhginin 
guncel olaylan gundelik dille anlatmanin yeterli oldugunun sanilmasindan kaynaklanir. 

1923-1995 tarihleri arasinda yayinlanmis olan tiyatro metinlerini de soyle kumelendirebiliriz: 

1. Cocuk oyunlan. Cogunlukla ogretmen yazarlann, egitim amagli gahsmalandir. 

2. Eski yazarlann eserleri yeniden basilmaktadir: 

A. Bilim Amagli Cahsmalar: Geleneksel seyirlik oyunlann (Karagoz, ortaoyunu) metinleri, Sinasi, 
Namik Kemal, Ahmet Vefik Pasa, Feraizcizade Mehmet Sakir, Direktor Ali Bey, Namik Kemal, 
Recaizade Ekrem, Abdulhak Hamid, Ahmet Mithat Efendi, Tahsin Nahit. 

B. Sahnelenme Amaciyla Eskimis Eserleri Yeniden islemek: Finten Ahmet Muhip Diranas, 
Cahkusu Necati Cumah tarafindan sahneye uyarlanmistir. Resat Nuri Guntekin kendi romanlarim 
[Yaprak Dokumu, Eski Hastahk (Eski Sarki adiyla)] Turgut Ozakman Degirmen romanini (Sanpinar 
1914.); Kemal Bekir, Nahit Sirn Orik'in Sultan Hamid Duserken'ini [Dusus (1975)], Kemal Tahir'in Esir 
Sehrin insani ile Esir Sehrin Mahpusu'nu [Kamil Bey (1991)], Turan Oflazoglu Seyh Galib'in Husn u 
Ask'ini [Guzellik ile Ask (1986)] oyunlastirmislardir. Orhan Kemal'den 72. Kogus, Murtaza, Yasar 
Kemal'den Teneke, Nazim Hikmet'ten Kuvayi Milliye... Eserden hareket ederek biyografik oyunlar da 
duzenlenmistir. Kendi Gok Kubbemiz (Yahya Kemal'in hayati), Bir Garip Orhan Veli (1971), 
Abdulcanbaz (1972) (Turhan Selguk'un gizgi romanindan), vb. 

3. Oyun yazarlannin butun eserlerinin topluca yayinlanmasi. 

Oyunlar, konulanna gore soyle kumelenebilir: 

1. Koy Konulu Oyunlar: Kapali birtoplum olan koyden konulanni alan ve kendi kurallanna gore 
yasayan koylunun hayatmdan kesitler veren eserler. Bu akim Cumhuriyet sonrasinda Faruk Nafiz 
Camlibel'in Canavar (1925) piyesinden gikmistir denebilir. 1950 sonrasi koyden yetisenlerin besledigi 
koy edebiyati sahnede de yankisini bulmus ve 1960-70 arasi sahnelerimizde birgok koy oyunu 
oynanmistir. Koy konusunu isleyen oyunlarda kadinin durumu, aile iliskileri, koyun oteki meseleleriyle 
birlikte ele ahnir. 

Koy hayatini anlatan eserlerde yazarlann gogu mahallT soyleyise yer vermektedirler. Koylunun 
buyuk sehre goguyle olusan gecekondu hayati ile birlesen eserler koy konulu oyunlann bir uzantisi 
sayilabilir: Orhan Asena'nin 1968'de yazilan Fadik Kiz'iyla agilan yol devam etmektedir. Bu eserlere 
Teneke de eklenebilir. Koy oyunlan iginde sive taklidi gibi kolay bir yolu segmeden koy hayatinda 
trajediyi bulan en basanh eserler arasinda Kurban (Gungor Dilmen, 1967), Keziban-Allah'in Dedigi 
Olur (1 967) ve Elif Ana (Turan Oflazoglu, 1 979) bulunmaktadir. 

193 



Hidayet Sayin Pembe Kadin ile yakaladigi basariyi devam ettirememistir.17 Cahit Atay (d. 
1925) Ana Hanim Kiz Hanim, koy kadinlarimn nesilden nesle gegen istiraplanni dile getirir. Mai derdi 
ve evlat sahibi olamamak, kumayi eliyle kocasina getirmek koylu kadinin gilesidir. Kadin orflerin, 
erkek cehaletin elinden kurtulamaz. Cahit Atay, kara mizahi kullanarak koyun, toreleriyle meselelerini 
gozmelerinin imkansizhgini isaret eder.18 

Murathan Mungan (d. 1955) Mahmud ile Yazida (1979), Taziye (1982) oyunlanyla basladigi 
tiyatroda saglam bir yapi kurmustur. Cok karanlik olan bu oyunlarda yazar, dogdugu bolgenin 
geleneklerini trajik biryapida aktarmasini bilmistir. 

2. Aile Dramlan-Kadin: Ozellikle dis sartlarla sarsilan aileler, aile fertleri arasindaki gatismalar 
ve yaslanmamn getirdigi psikolojik degismeler bu tur eserlerde ele alinmaktadir. Tiyatromuzda bu 
konu oteden beri gok yaygindir. 

3. Politik Hiciv: Guldurulerle toplumsal taslama. Bu kumede yer alan eserler kara mizaha kadar 
ulasan ve ozellikle politik olan hicivlerdir. SiyasT ahlaktaki yozlasmamn siyaset disina etkisini isleyen 
en onemli yazanmiz Haldun Taner'dir. 

4. TarihT Oyunlar: Bu eserlerin guncel konularla yakin ilgisi vardi, hatta bir kismi siyasT 
ta§lamalann yaninda yer ahr. TarihT donem ve ki§iler vasitasiyla insan ve toplumun degi§mez 
ozellikleri belirtilir. Bu amagla yeni yazilan eserler oldugu gibi daha onceden yazilmis romanlardan da 
oyunlar gikanlmistir. Osmanli tarihine ilgi gitgide artmaktadir. 

A. Destanlarve Efsanelerin Yorumlanmasi: 

a) Turk Destanlan: Gokalp'le baslayan bu hareket Mill? Mucadele gunlerinden itibaren 
guglenmistir. Ataturk'un kendi el yazisiyla duzeltmeler yaptigi Munir Hayri Egeli'nin Bay Onder'i 
(1934) donemde destanT bir tiyatro ozlemini gostermektedir. Bu akim Faruk Nafiz Camhbel'in Akin 
(1932) ve Ozyurt (1932) oyunlarmdan sonra moda haline gelmis. Cumhuriyetin 10. yih kutlamalannda 
konusunu Orta Asya'daki anayurttan alan oyunlar yazilmistir. 

Ayrica hayatlan efsanelesmis halk kulturu kahramanlanni ve eserlerini isleyen oyunlar da 
yazilmaktadir. 

b) Mezopotamya: Bazi yazarlanmizi hakh olarak buyuleyen bir destan da Gilgames 
destanidir.19 Orhan Asena'nin Tannlar ve insanlar-Gilgames (1959)'i yazannin en onemli eseridir. 
Gungor Dilmen Akad'in Yayi (1967)'nda insan-Tann/kader, adalet/haksizhk kavramlanni tartisir. 
Murathan Mungan masallar, kissa ve hikayeler gibi degisik kaynaklardan yararlanarak Mezopotamya 
Uglemesi adi ile ug oyun yazmistir: Mahmut ile Yezida (1980), Taziye (1982), Geyikler Lanetler 
(1992). 



194 



c) Mitoloji/Yunan: Konusunu Yunan mitolojisinden alan Selahattin Batu'nun (1905-1973) 
Iphigenia Tauris'te (1942), Guzel Helena (1959), Munis Faik Ozansoy'un Medea (1966), Kemal 
Demirel'in Antigone (1966) adli oyunlanndan sonra klasik kulturu iyi bilen yazarlanmiz bu konulan 
buyuk bir basanyla kullanmislardir. Gungor Dilmen'in Midas'm Kulaklan (1965) ile baslayan Midas'in 
Altinlan (1969), Midas'in Kordugumu (1975), ve Medea modelini bir Turk koyune uyguladigi ve 
Kurban (1967), Turan Oflazoglu'nun Sokrates Savunuyor'u (1971), Behget Necatigil'in Dogu 
mitolojisinden de unsurlar ekleyerek masahmsi bir havayla yazdigi Gece Asevi (1967), "Temmuz" 
Turk tiyatrosunun yabanci kaynaklan ne kadar basanyla kendisine malettigini ve onlann evrenselligini 
anladigini gosterir. 

B. Osmanh Tarihi: Baslangigta Musahipzade'nin yakin donem Osmanli hayatindan bozulan 
kurumlan gostermek amaciyla yazdigi komediler vardir. Bu komediler sevilerek oynanmistir. 

Osmanli tarihinin sanh sayfalan, mustesna hukumdarlan ve sanatgilan da konu olarak 
yazarlanmiz tarafindan segilmistir. Elbette bu segimde sadece bu kisilerin sahneye gikanlmalan 
amaglanmaz. Gunun olaylan da uyandirdiklan gagnsimlarla Osmanli tarihine bir baska agidan 
bakilmayi kagmilmaz kilar. 

C. MilIT Mucadele donemini konu edinen yazarlar ilk donemlerde belirli bir modelin disina 
gikamamislardir. Bu bakimdan yazihslanndaki iyi niyete ragmen bu konuyu ele alan ilk eserlerin 
kahcihgindan soz etmek mumkun degildir. Bu eserlerin basinda Faruk Nafiz Camlibel'in Kahraman'i 
(1933), Yasar Nabi Nayir'in inkilap Qocuklan (1933) Necip Fazil Kisakurek, Tohum'u (1935) vardir. 

D. Baska Ulkelerin Tarihleri: AN Mustafa Soylu Napoleon (1934), Aziz Cahslar, Rasputin (1966), 
Gungor Dilmen AkTannlar (1983), Hasan Sabbah (1983), Kemal Demirel, Buyuk Yargig (1971) 

5. insanin Yalnizhgi ve Gucunu sorgulayan FelsefT Oyunlar: hsanin kendi kendisini sorgulamasi 
ile gelisen bu oyunlann psikolojik derinligi bulunmaktadir. Genellikle felsefe egitimi gormus olan 
yazarlanmiz -Dranas, Aksal, Gungor Dilmen, Anday, Oflazoglu- bu turun iyi orneklerini vermislerdir. 
§air yazarlann elinde lirik dramanin orneklerini olusturan bu tur eserlerin, yazarlanni bulamadiginda 
gevezeliklere donmesi de mumkundur. 

6. Kasaba ve buyuk sehirlerin kenar mahalleleri de toplumsal hesaplasmaya elverisli ortamlar 
saglar. Oktay Rifat Cil Horoz, Adalet Agaoglu Qatidaki Catlak, Tuncer Cucenoglu Kordogusu (1972), 
Erhan Bener Hizir Doktor (1979). Haldun Taner'in Kesanli AN Destani siyasT gondermelerle zengin bir 
eserdir. 

7. Almanya'ya giden isgiler, yabanci, zaman zaman dusman bir ortamda hayatlanni kurmaya 
gahsmaktadirlar. Onlann dertleri ve kultur farklanndan dogan meseleler ele alinmaktadir. Uzun 
yillardan beri Almanya'da yasayan ve Turk edebiyatina gevirileriyle de katkida bulunan Yuksel 
Pazarkaya'nin Mediha (1992), Ferhat'in Yeni Acilan (1993) adli oyunu yerli kaynaktan beslenen ve bir 
baska ulkede kok salmaya gahsan Turklerin gerilimini verir. 

195 



Sahislar 

ibnurrefik Ahmet Nuri Sekizinci (1874-1935) Galatasaray mezunudur, bir oyununun adi olan 
Sekizinci'yi (1923) soyadi olarak almistir. Tiyatroya erken yasta baslayan ibnurrefik sahneye de 
gikmistir, 1919-1922 arasi buyuk bir kismi uyarlama olan eserleri oynanmistir. Halkin gulme ihtiyacini 
karsilamak isteyen ibnurrefik'in butun oyunlan komedi ve vodvildir. Arkadaslan Mahmut Yesari ve 
Resat Nuri ile birlikte Kelebek adli mizah dergisini gikarmistir (1923). 

ibnurrefik'in daha az taninan tek perdelik oyunlan da vardir. Bunlar diyalog vasitasiyla donemin 
gegim sikintisma, degisen aile munasebetleri ve asla degismeyen kadin erkek munasebetlerine hafif, 
alayci bir ton ile temas etmekten ibarettir. 

ibnurrefik'in en meshur eseri Hisse-i Sayia (1920)'dir,20 Cumhuriyet'in ilanindan once yazilmis 
olmasina ragmen tiyatrolanmizda gok uzun sure oynanmis, yeni harflerle de yayimlanmistir. "Hisse-i 
sayia" bir hukuk terimidir, taraflarca paylasilamayarak uzerinde taraflann hakki devam eden mal 
anlamina gelir. Bosanmalarda gocuk hisse-i sayiadir. 

Ahmet Nuri'nin pek gok uyarlamasimn "tarn bir Turk oyunuymuscasina basan" gosterdigi 
genellikle kabul edilir.21 Ceza Kanunu (1930), Nakis (1931), Seriye Mahkemesinde (1933), Son Altes 
(1934), Himmet'in Oglu (1934), Belkis (1934) oteki oyunlanndandir. 

Musahipzade Celal (1870-1959) gocuklugundan itibaren tiyatroyla ilgilenmis Ortaoyununda 
"zenne" rolune gikmistir. Musahipzade Celal'in eserlerinin hepsi oynanmis, bir kismi filme de 
ahnmistir. Orhan Hangerlioglu "Musahiboglu, tiyatro sanatinda ulusalhgi, ayni zamanda, geleneksel 
Turk seyirligiyle baglanti kurarak basarmistir. Bu bakimdan da onun tiyatroda yaptigi, Yahya Kemal'in 
siirde yaptigiyla karsilastinlabilir"22 demekteyse de, bu goruse katilmak mumkun degildir. 
Musahipzade Celal gelenekten yararlanmis, fakat buyuk bir eser ortaya koyamamistir. Musahipzade 
yazdigi eserlerde, konulanni Osmanli'nm son zamanlanndan almistir. Musahipzade igin tarihT 
zamanin segilmesi, donemin rengini vermek anlamim tasimaz. Osmanh toplumundaki gokus 
gunlerinin bozuklugunu teshir eden eserleri Cumhuriyet'in ilk doneminde inkilaplann onemini 
gosterme amaci tasir. 

Osmanh imparatorlugu'nun gokus sebeplerinden biri idare ve adalet cihazindaki bozukluklardi. 
Cumhuriyet'in ilk yillannda Aynaroz Kadisi'nin tutulmasinin sebepleri arasmda geng Cumhuriyet'in, 
bozulmus ve gurumus burokrasi ve eski idareye karsi duydugu nefret ve ofke de gizlidir. Tek tarafh bir 
bakisla, degerli tek bir sahis ortaya koymayan Aynaroz Kadisi geleneksel temasa sanatlannin bir 
devami olarak gorulebilir. 

Aynaroz Kadisi oyununda kendi ifadesiyle "dini, seriati hasis emellerine alet edilen yobazhgi, 
hile-i ser'iyeleri, tezvirati, murailikleriyle sahnede halka gostermek" istemektedir. itaat ilami (1933)'nda 
Musahipzade Celal yeni kanunlann kadina evlilik hayatinda sagladigi guveni isler. Fermanh Deli 

196 



Hazretleri (1936), Kafes Arkasinda (1936), Bir Kavuk Devrildi (1936), istanbul Efendisi (1936), Lale 
Devri (1936), Yedekgi (1936) oteki oyunlanndandir. 

Faruk Nafiz Camhbel'in Fransizcadan uyarlamalan ve okul oyunlan da vardir; Canavar (1925), 
Akin (1934), Kahraman (1938) adli manzum oyunlannin etkisi surekli olmustur. Canavar (1925) 
Osmanh Devleti'nin son zamanlannda koylunun nasil sahipsiz kaldigini ve kanunlann uygulanamaz 
hale gelerek, iyi ve durust insanlardan canavarlar turettigini isler. Bu oyun daha sonra yazilan koy 
oyunlannin baslangicidir. 

Yazann Turklerin Orta Asya'dan gogunu, Ataturk'un tarih tezini bir destan/oyunla anlattigi Akin 
(1933) ve Ozyurt Cumhuriyet'in 10. yihnda yazilmistir. 

Kahraman'da Mustafa Kemal Pasa'nin Mill? Mucadele'nin baslangicinda bezgin ve umitsiz 
koylulere, canlandinci yeni bir mucadele ruhu vermesi anlatihr. 

Yayla Kartah (1945) istanbul'da tiyatroda kazandigi sohretle giftligi arasinda bolunen ve 
kendisini hig bir yere ait hissetmeyen bir insanin dramini isler ki, Haldun Taner'in Ve Degirmen 
Donerdi'de isleyecegi gevre-insan iliskileriyle yabancilasma kavraminm baslangici sayilabilir. 

Resat Nuri Guntekin, romanlannda oldugu gibi oyunlannda da toplumdaki iki yuzluluklerin, 
soygunculann, gikarcilann teshirini hedefler. Yazar Tanndagi Ziyafeti'nde bu davranislan siyasT 
alanda ele ahr. Ozellikle Bahkesir Muhasebecisi ferdin bozulmasindaki toplum ve aile etkisini isleyen 
yazar, toplumdaki yozlasmanin yayginhgini etkili sekilde anlatmistir. 

Nazim Hikmet Ran (1902-1963) ilk tiyatro eseri olarak Kafatasi'ni (1932) yazmis ve eserde bir 
kasif ilim adaminin, gikarcilar elinde kahsini anlatarak, toplumun kendisi igin gahsan ilim adamlanna 
kayitsizhgini islemistir. hsanlann sahtelikleri ve gikar duskunlukleri bir baska boyutta, aile iginde 
olenin biraktigi paranin pesine nasil dusuldijgij Bir Olu Evi yahut Merhumenin Hanesi'nde (1932) 
komedi olarak islenmistir. 

Oteki oyunlan, Unutulan Adam (1935), Ferhat ile §irin (1965), inek (1965), Enayi (1965), 
Sabahat (1966), Ocak Basinda, Yolcu (1966), Yusuf ile Menofis (1967), ivan ivanovig Var miydi, Yok 
muydu? (1985). Son yillarda Nazim Hikmet'in roman ve siirleri de sahnelenmektedir. 

Necip Fazil Kisakurek (1905-1983) siirlerinde oldugu gibi oyunlannda da mistik agidan konulara 
yaklasmakta, gorunenin ardindaki gorunmeyeni arastirmaya ve anlamaya gahsmakta bu gabayla 
eserlerini buyuk olgude monologlara dondurmektedir. Fransiz himayesindeki yerli Ermeni 
komitecilerle Marashlann mucadelesinin anlatildigi Tohum (1935) "maddenin emrindeki insanin aczi" 
ve "ruhun emrindeki maddenin" gucu uzerine kuruludur. 



197 



Bir Adam Yaratmak edebiyatimizda ve mistisizmde buyuk yer tutan yazar-eser (yaratan- 
yaratilmis) arasindaki iliskiyi, insanin garesizligini ve toplum duzeninden sorumlulann iki yuzluluklerini 
teshir ederek ele ahr. Necip Fazil Kisakurek de Nazim Hikmet gibi gergek bir tiyatro yazan degildir. 

Ahmet Kutsi Tecer (1901-1967) halk tiyatrosu uzerinde yaptigi incelemelerle de dikkat geker. 
Kosebasi (1948) yazann en onemli eseridir. Bir mahallenin yirmi dort saatlik hayatinda olum, dogum, 
evlenme gibi onemli olaylar ile dostluk, vefa, sadakat gibi duygulan isleyen, geleneksel tiyatromuzdan 
basanyla yararlamlmis bir eserdir. 

Ortaoyunundaki Pisekar'i andiran mahalle bekgisinin baslattigi oyun yine onun sozleriyle biter. 
Ancak Pisekar'in ortaoyununda eseri baslatmasi kisadir, bu eserde ise uzun bir baslangig ve sonug 
yer ahr. Adeta prolog ile epilog (on soz, son soz) mahalle bekgisinindir ve himayesinde olan mahalleyi 
kusatir. Gunduz disardan gelenler gitmis, gece mahalleli kendi kendisine kalmistir. 

Ahmet Kutsi Tecer'in Kosebasi oyunu tiyatro edebiyatimizin kose taslanndan biridir. Yazar 
Koylu Temsilleri adh kitabinda ham malzeme olarak koylerde bulduklanni yayimlamis ve bu 
kaynaktan yararlanilabilecegine isaret etmistir: "Her ne kadar mazide -muhtelif amillerle-inkisaf etmis 
bir koylu sahnemiz, bir tiyatromuz, bir dramimiz yoksa da Turk dramimn inkisaf etmemis kaynaklan 
hala gurul gurul gaglamaktadir." Ahmet Kutsi Tecer de bu hedefi isaretle kalmamis, ondan nasil 
yararlanilacagini da eserinde gostermistir. 

Kogyigit Koroglu (1949)'nun kahramanini da yazar, Oguz'un igindeki mucadele gucunun timsali 
olarak yorumlar. 

Cevat Fehmi Baskut'un (1905-1971) eserlerinin hepsinde iyi ve kotu arasindaki gatisma tek 
boyutta verilmistir. Eserlerinin konulan gogunlukla gunluk hayattan, gazetelere yansiyan haberlerden 
alinmistir. Mekanin kisilikler ve davranislar uzerindeki tesirine isaret etmistir. Gazeteci -yazar butun 
eserlerinde haksiz yere ve uygunsuz yollarla para kazanma-karaborsacihk, hirsizhk, hazine arazisinin 
gaspi, kagakgihk-taklit ve iki yuzluluk, dolandincihk ile ahlaksizhk temalanni islemistir. Bunlar aile 
hayatinda, politikada kendisini gosterir. Harput'ta Bir Amerikah (1955), Amerikan hayranhginin alaya 
alinmasidir. Buzlar Qozulmeden'de (1964), devlet idaresindeki bozukluklann ulastigi boyut teshir 
edilir. 

Paydos (1948), yazann sevilen ve gok oynanan bir eseridir. Emekli maasi ile geginemeyen 
ogretmen Murtaza'nm bakkalhk yapmaya galismasi, fakat ticaret hayatinm durust olmayan cephesine 
ayak uyduramayarak "paydos" demesidir. Durust ogretmen ile gikarci, dindargorunen muhtar birtezat 
teskil eder. 

Ahmet Muhip Diranas (1 909-1 980)'in ilk ve onemli oyunu Golgeler (1947)'dir. Yash bir adamin 
Baba'nin kuruntular iginde hayati gevresindekilere ve kendisine zehrettigi bir yalnizlik drami olan 
Golgeler Maeterlich'in sembolist tiyatrosu ve ibsen'in eserlerini andinr. 

198 



iki yalniz kisinin -Emin ile dostu tarafindan yaralanmis Hayriye'nin- arasinda gegen O Boyle 
istemezdi (1948) bir du§ sahnesiyle biter. Bu eser Mikado'nun Copleri basta olmak uzere kadin-erkek 
arasindaki konusmalara dayali oyunlann baslangici sayilabilir. 

Oktay Rifat (1914-1988)'in ilk oyunu 1948 yilinda oynanmis olan Kadinlar Arasinda ya da 
Fettah Pasalar (1966)'dir. Eserde, istanbul'da bir pasa ailesinden geri kalan ug kadinin sikintilan, 
birbirleriyle olan gatismalan ele alinmistir. 

Birtakim insanlar (1961)'da dekor olarak alinan vapur iskelesi ve anlatici olan "Yardimci" gesitli 
hayat sahnelerini gosterirken buyuk sehrin yalniz insanlanni, umutlan, kirginlikliklanyla, kisilik 
bolunmuslugunij yer yer sosyal ve psikolojik bozukluklara gondermelerle anlatir. 

Cil Horoz (1964)'da kadinin cinsiyeti yuzunden horlanmasi, istisman ve oldurulmesi ayni aile 
igindeki fertlerle anlatihr. Bahgelerini gigneyerek mahalleliyi biktiran komsunun gilli horozuna 
benzeyen erkekler, kadinlann hayatina hakimdir. 

Yagmur Sikintisi (1969), bir komisyoncunun para ugruna, kansini satmak ve onu intihara 
sevketmek dahil her seyi yapabilecegini gosteren iki kisilik bir oyundur. Yazann oteki oyunlan Zabit 
Fatma'nin Kuzusu (1965), Oyun iginde Oyun (1949/50)'dur. 

Melih Cevdet Anday (d. 1 91 5)'in bir sair olarak kelimelere ve gagnsimlara verdigi onem onun 
oyunlarma da yansimistir. Bu eserlerin hepsinde konusma on plandadir. Konusmalanyla herkesin av 
ve avci, zindanci ve mahkum oldugu anlasihr. Sartre'in "cehennem baskalandir" sozu bu oyunlann 
anafikrini ozetler niteliktedir. 

Melih Cevdet Anday'in eserleri yorumlanmaya elverisli, gagnsim aglan genis, modern insanin 
gikmazini, sonsuz mahkumiyetini anlatan oyunlardir. SiyasT polis baskisiyla cinsel baski arasinda 
kalmis kahramanin yasadiklan igerdekiler'i, dramatik gerilim bakimindan en sarsici oyunlar arasina 
sokmustur. 

Mikadonun Qopleri (1967)'nde sokakta rastladigi gocuklu kadini eve getiren erkegin, onunla 
konusmasi ve goplerle oynanan, dikkat ve incelik isteyen bir oyun olan mikadonun gopleri oyununu 
oynamalarim isler. Tipki gopleri otekileri sarsmadan almak gibi, sorulanyla da birbirlerinin ozelliklerini 
kesfederken, birbirlerini urkutmemeye gahsirlar. Kadin-erkek iliskileri, toplum kurallan hatirlanir ve 
hirpalanir.23 

Haldun Taner (1916-1986) 1945 yihndan itibaren hikaye, deneme ve tiyatro alanlannda eser 
vermistir. 

Eserleri Gunun Adami (1949)'ndan Kesanh AN Destani'na kadarki ve Kesanh AN Destani'dan 
sonrasi olmak uzere iki kumede incelenmelidir. Haldun Taner, ilk eseri Gunun Adami'ndan itibaren 
kuvvetli bir sosyal tenkitgi ve hiciv yazandir. 

199 



Haldun Taner bu ilk oyununda basladigi oyun iginde oyunu sonrakilerde de (Lutfen 
Dokunmayin, Sersem Kocanin Kurnaz Kansi) surdurur. 

Ve Degirmen Donerdi (1958), Fazilet Eczahanesi (1960), Lutfen Dokunmayin (1961), Huzur 
Cikmazi (1962) takip eder. Fazilet Eczahanesi'ni de yazar, Oyunu "Eczanenin Aksam Musterileri" adh 
hikayesinden gikarmistir. Bu oyunlann hepsi "guleriz aglanacak halimize" sozunu pekistirir niteliktedir. 

Lutfen Dokunmayin'da Prut savasinda Baltaci'nin Katerina ile karsilasmasi, gunumuzun farkli 
kisilerince Topkapi Sarayi'nda yorumlamr. Eserde sadece tarihin yorumu yoktur. Yazar bu tartismaya 
katilanlann temsil ettikleri nesilleri ve meslekleri de elestirir. Disardakiler'de -"Sahib-i Seyf u Kalem" 
adh hikayesinden oyunlastinlmistir (1957)- aile igi iliskileri basanyla canlandirmis olan yazar, Huzur 
Cikmazi'm butunuyle aile igi iliskilere ayirmistir. 

Bu Sehr-i Stanbul ki (1962) adh ilk kabare tiyatrosu denemesinden sonra Kesanh AN Destani 
(1964)'ndan (1964) itibaren, 1960 sonrasi tiyatromuzda moda olan Berthold Brecht'in epik 
tiyatrosunun tesiriyle Haldun Taner -seyirlik oyunlardan yararlanarak- basanh epik tiyatro ornekleri 
yazmis, sonra da, bu tarzi kabare tiyatrosunda devam ettirmistir. 

Kesanh Ali Destani da yazarm oteki eserleri gibi sosyal ve siyasT elestiridir. Gecekondu 
semtlerinde devlet otoritesinin yerini zorbalann doldurmasi ciddi bir tehlike olarak isaret edildigi gibi, 
buyuk sehirlerin etrafindaki yeni yerlesim birimlerinin buyuk sehre uymak yerine, kendi degerlerini 
sehre yansitacaklan eserde haber verilir. Haldun Taner mit/efsane olusturmanin bir ornegini Kesanh 
Ali'de gosterir. 

Hikayelerinde ve denemelerindeki ironik anlatim teknigini oyunlannda da kullanan Haldun Taner 
geleneksel yerli ile Bati'nin yenilerini birlestirerek yeni bir tiyatro anlayismi ulkemize getirmis kulturlu 
bir yazardir. Haldun Taner geleneksel tiyatronun klise ibarelerini bazen biraz degistirerek bazen 
aynen tekrarlanarak kullanir. Taner'in hemen hemen butun eserlerinde yakin tarihimize gondermeler 
vardir. 

Gozlerimi Kapanm Vazifemi Yapanm (1968) oyununda da durust, kurallara uyan VicdanT ile her 
devre uyan, kendi gikarlanni on planda tutan Efruz vasitasiyla, 1909'dan 1960'lara kadar uzanan sure 
iginde toplumdaki degismeler ve donemlerin siyasT, sosyal tenkitleri yapihr. Qikarci Efruz'un adi Omer 
Seyfettin'in her devre uyan kahramaninin adidir. Oyunun adi ise Ziya Gokalp'in 1915 yilmda 
yayimlanmis olan "Vazife" bashkh siirinin nakarat kismindan ahnmistir. Gokalp'in savas yillannda 
yazdigi bu siirin nakarati daha once de tenkitlere hedef olmustur.24 Haldun Taner bu anlayisin ferdin 
nasil aleyhinde sonuglar verecek ve dolayisiyla toplumu da bozacak bir felsefe oldugunu aci bir 
komedi haline sokmustur. 

Ahmet Vefik Pasa'nin Bursa valiligi sirasinda Fasulyaciyan Efendi'nin kumpanyasinda bir 
Moliere oyununun (George Dandin) sahnelenmesiyle baslayan Sersem Kocanin Kurnaz Kansi (1969, 
1971) tiyatro tarihimizden birkag kesitle, yazarm nasil birtiyatromuz olmahdir sorusuna cevabidir. 

200 



Esegin Golgesi (1965) suphesiz ki Haldun Taner'in abese dayanarak insa ettigi en etkili siyasT 
elestiridir. Masahmsi isimler aslinda anlamhdir ve gok yakin tarihlere gondermeler yapmaktadir. Bu 
oyun sadece ig siyasetle de ilgili degildir. iki budala giragin kiralanan esegin golgesinden kiracinin 
faydalanihp faydalanilamayacagi tartismasindan baslayan gtirultu, niteligini kaybedip neredeyse 
milletler arasi boyuta yukselir. Bu eserde, gikan gurultuyu arttirmak olan basin da payini ahr, davayi 
bir turlu sonuca baglamayarak surijncemede birakan adalet cihazi da. Toplumu denetlemesi gereken 
kurumlann gorevlerini yapmamalan gikarcilara firsat saglamakta, masum budalalar eziyet 
gekmektedirler. 1964'teki temsilinde savcihgin yasakladigi eser, yer yer tekrarlarla agirlasmasina 
ragmen, abesin nasil ciddiye almarak butun kurumlan bosuna ugrastirdigim gosteren usta isi bir 
siyasT taslamadir. Eserlerinde zaman zaman masallastirmaya basvuran yazar ozellikle Esegin 
Golgesi'nde masal tekerlemelerini kullanir ve onlann benzerlerini uretir. 

Tank Bugra (1918-1994) ilk adi Peste 56 olan Ayakta Durmak istiyorum (1966)'da 1956 yihnda 
Rus isgaline karsi girisilen ve kanli bir sekilde bastinlan Macar mill? hareketini isler. Akumulatorlu 
Radyo (1988) Cehov tarzi bir aile oyunudur. Meshur Nasit'in hayatindan mulhem ibis'in Ruyasi 
(1982)'ni, ayni adi tasiyan romanmdan oyunlastirmistir. 

Sabahattin Kudret Aksal (1920-1993), sair, kuguk hikaye ve tiyatro yazan olarak edebiyatimizda 
segkin bir yere sahiptir. Felsefe egitimi goren yazann butun eserlerinde insan-gevre ve kainat 
munasebetlerini arastirmaya yonelik birtutum gorulur. Aslinda yazar butun eserlerinde ortak duygu ve 
dusunceleri ile ayni tutumunu devam ettirir. Onun edebiyatimizda her seyden once bir tiyatro yazan 
olarak yerini almis oldugu kesindir. 

Yazar bir sair olarak dil ile ifadeyi on planda tutmus ve bunu butun eserleriyle ilgili 
agiklamalannda tekrarlamistir. lonesco havasi tasiyan eserlerinde felsefT dusunce agir basar, soyuta 
ve genele dogru kayar. Sabahattin Kudret'in dile verdigi onem, Yahya Kemal'in tiyatro sanatini bir dil 
ayini sayan gorusune benzer. 

Yazar hikayelerindeki gibi baskalannin duygu ve dusunceleriyle ilgili yorumlara dayanir ve 
karamsarhgi da aktanr: Evin Ustundeki Bulut (1948)'ta, Sakaci (1958). Bir Odada Ug Ayna (1952), 
Tersine Donen Semsiye (1958) 'de aile fertleri arasindaki iletisimsizligi ve ailenin adeta kisiler igin 
birer tutsakhk gemberi olusturdugunu gosteren oyunlandir. 

Kahvede Senlik Var (1966) yazann tiyatro edebiyati tarihimizde mustesna bir yeri olan, klasikler 
arasina girmis eseridir. Birbirlerini tanimadiklan, pek de birbirlerine uymadiklan halde evlenmeleri 
gerektigi igin evlenecek olan bir gifti isler. Garson onlara mutsuz bir gelecegin kendilerini bekledigini 
soylerken, aslinda gergegi soylemis olsa da, bu gok yalniz gift anlastiklan igin degil, anlasmak igin 
evleneceklerdir. Birbirine yabanci olanlar, evlilik bagiyla da baglansalar, aralanndaki iletisimsizlik 
daima surecektir. Bu karamsar bakis tarzi, komedi ile verilmistir. 



201 



Sabahattin Kudret Aksal bu oyunundan itibaren sembolik anlamlar tasiyan oyunlar yazar. Krai 
Osumesi'nde (1970) ulkesini baski altinda idare eden Krai, tek dusunen sahistir. Hig kimsenin 
dusunmedigi, bir yeniligin ortaya gikamadigi, tek gucun hakimiyeti, canlihgi yok eder. Zira du§uncenin 
de gelismesi igin karsitliklara ihtiyag vardir. Kiral sonunda usumeye baslar ve yirmi dokuz yildir 
oturdugu tahtini birakmak isterse de duzenin bekgileri degisiklige razi olmazlar ve kral olume mahkum 
edilir. Kendi kurdugu duzen, Kral'i yutar. 

Oyun tek gucun hayati dondurma tehlikesine isaret ettigi gibi, tek gucun ayni zamanda kendi 
kendisini de yok ettigini belirtir. Nice feci ve gok tehlikeli durumlara gulen insanlann bir anlamda hicvi 
olan oyun, yeryer urpertici bir ironiye donuserek, tipki Kral gibi okuyucuyu/seyirciyi de u§utur. 

Duzenin bozulmasina hig kimsenin tahammulu yoktur. Duzenin devami igin, o duzeni kurmus 
olan bile yok edilir. Uzaktan uzaga Sartre'in Siyaset Carki'm hatirlatan bu eserde, Sartre'dan farkli 
olarak ulke disi baski bulunmaz. 

Bay Hig (1981), Sonsuzluk Kitabevi (1981), Onemli Adam (1983) yalniz kisilerin, sadece 
kendileri igin hayal ettikleri gevreyle baglanni ele alir. Kendilerini anlamayan insanlarla konusmamn 
boslugu, bu oyunlarda islenir. Sabahattin Kudret Aksal, hikaye ve siirlerinde oldugu gibi oyunlannda 
da insanin gergeklesmeyen duygulan ve tepkilerini dile getirir. Tiyatro eserini edebiyat urunu olarak 
gormesi ve dile verdigi onem onun nesiller boyu tekrar tekrar ele ahnarak degerlendirilmesine imkan 
verecektir. 

Necati Cumah (d. 1921) konulanni buyuk olgude koyden, orta tabaka insanmdan aldigi oyunlan 
yazmistir. Sair-yazann bir kisim oyunlanni "lirik oyunlar" olarak nitelendirmek mumkundur. Bos Besik 
ve Yuruyen Geceyi Dinle bu tur oyunlanndandir. 

Bos Besik'te (1949) -eserin ikinci defa yazihsi (1968)- geleneklerin gucu karsisinda kadinin 
kaderi sadece mutsuzluktur ana fikri bulunur. Bos Besik ve Ak Kus adh bir halk hikayesinden (ve 
Bebek turkusunden) konusunu alan eserde, geleneklerin hapishanesinde tabiat tek teselli olur. 
Eserde garpici bir sekilde vurgulanan bir nokta da sudur: Kadin, geleneklerin hem tutsagi hem de 
gardiyanidir. Boylece iki tarafli olarak gelenekler butunuyle kadinin mutsuzluk sebebini olusturur. 

Mine'de (1959) kasabanin gevre sartlannda uyumsuz gorunen kadinin namusuna dil uzatihsi, 
Derya Gulu'nde (1963) yasli kocasindan kurtulmak igin cinayeti goze alan Meryem, Susuz Yaz'da 
(1965) namus intikamini kanla temizleyen kadin, Ezik Otlar (1969)'da hayatlanni baska yerlerde 
kazanmak igin yerinden yurdundan aynlanlarin istirabini (agabeyi olen, sevdigi adam hapse dusen 
Gulsum'un acilanni) anlatan yazar, kadinlann hangi sartlarda yasarlarsa yasasmlar mutlu 
olamayacaklanna inanmis gibidir. Nahnlar (1960)'da sevdigi erkege kagmayi basaran ve ailesine bu 
kagisin kendi istegiyle oldugunu nalinlanni duzgun bir sekilde arkasinda birakarak anlatan Seher, 
belki de bir baska tutsakliga gegmektedir. Hig degilse bu eserde Seher, aileler arasi dusmanhgi ve 
engelleri asabilmektedir. Bu sade yapih oyunlar sik sik oynanmistir. 

202 



Masalar (1967), Bakani Bekliyoruz (1972), Tehlikeli Guvercin (1967) burokratlann ig yuzlerini 
gosteren siyasT nitelikteki oyunlardir. 

Kaynana Cigeri (1954), Tehlikeli Guvercin, Yeni Cikan Sarkilar (1967), Zorla ispanyol (1969)'da 
sahis adlan kullanmayan yazar soyutlamaya gitmistir. 

Koyu, koy ve kasaba insanini ve aralanndaki ihtilaflan, meslegi dolayisiyla taniyan Necati 
Cumah, halk kulturunu de bilir ve folklor malzemesiyle eserlerini zenginlestirir. Eserlerinin mekani 
genellikle Bati Anadolu, Urla bolgesidir. 

Yazann oteki oyunlan Vur Emri (1966), Ask Duvan (1968), Gomu (1972), Kristof Kolomb'un 
Yumurtasi, (1953) Yuruyen Geceyi Dinle, is Karar Vermekte, Yarah Geyik (1980), Vatan Vatan Diye 
Diye (1990), Devetabani (1992)'dir. 

Orhan Asena (1922-2000) butun edebiyat galismalarim tiyatro yazarligina hasretmistir. Son 
eserlerinde gocuk oyunlanna yonelmistir. 

Orhan Asena'nin oyunlannin hakim cephesi; insanlann gucu ele gegirene kadarki tavirlan ve 
gug kavramindan anladiklanna dair gesitlemeler diye nitelenebilir. Fertlerin dar gevrede hakimiyet 
kurma gayreti, genisleyerek politik gug ve iktidar ihtirasina ulasir. Yazann gunluk politikayi insanin 
ezelT hakim olma ihtirasiyla yorumlamasi onu tarihT konulara ve doneminin onemli ihtilal hareketlerini 
ele almaya yoneltmistir. 

Bu bakimdan onun Gilgames'i ile Allende'si, Hurrem Sultan'i veya tek perdelik oyunlanndaki 
kahramanlan arasinda, hareket noktalan bakimindan bir fark yoktur. Bazi eserleri bir sohbetin tarihe 
nakledilmis rahat anlatimlan izlenimini vermekle birlikte, Orhan Asena bunlan basanyla islemis, bir 
kismi ulkemizdeki politik galkantilarla denk dustugu igin eserlerin konulan, islenislerindeki gevsekligi 
unutturmustur. 

insan, erdemleri ve zayifliklanyla bir butundur. Erdemleri koruma mucadelesi, insanlann zayif 
taraflanni da ortaya gikarabilir. Asena'nin Gilgames'inde de Korku'sunda da ayni ozellik bulunur. 
Asena'nin eserleri konulan bakimindan iki kumede incelebilir: 

I. Kadin konusunu ele alanlar: Yazar kadin erkek iliskilerinden hareketle, aile konusunu da 
isleyen oyunlanndan sonra, cahil ve ekonomik gucu olmadigi igin toplumda elden ele dolasmaya ve 
istirap gekmeye mahkum kadini anlatir. Aile munasebetlerinde, taraflann daima gozle gorulmeyen bir 
cephesi vardir. Ozellikle Yalan adh oyununda yalanm hayatimizdaki yerine dikkati geker. Kadin erkek 
iliskilerinde yalanm yeri, kadinin garesizligi Asena'nin gesitli eserlerinde islenmistir: Gecenin Sonu, 
Kocaoglan, Fadik Kiz, Bir Kadin Uzerine Qesitlemeler (El Kapisi, Gegkin Kiz, ikili Yasam, Ana) 
Kapilar, Korkung Oyun. 



203 



Fadik Kiz (1966), kadinin somurulusiJnun anlatildigi onemli eserlerdendir. Koylu bir kiz olan 
Fadik sevdigi ile kagar. Bu kagisi daha once annesi de yasamistir ve destekler. Zira baba, kizini 
zengin birine vererek eve bir kuma getirmek istemektedir. Annenin bunu onlemesinin tek yolu, kizimn 
kagmasina yardim ederek onu evden uzaklastirmaktir. 

Fadik Kiz sevdigi Ali ile kagsa da, bir turlu evlenemez, gunku nufus kagidi yoktur. Ali'nin gonlu 
gegince Fadik el degistirmeye baslar. Calismak igin girdigi yerlerde de hep ondan kadin olarak 
yararlanmak isteyenlerle karsilasir. Sonunda Fadik geneleve duser. Fadik'i orada goren Ali, onu 
oldurur. Herkesin kendince hakh sebepleri vardir ama hepsinin bedelini odeyen Fadik Kiz'dir. Bu eser 
kadinin mevcut kader gizgisini asmasinin imkansizligini gosteren ve daha sonralan benzerleri de 
yazilan bir oyundur. 

II. iktidar arzusu ve mucadelesini isleyen oyunlar: Yazar iktidar tutkusunu tarihT kahramanlann 
hayatlanndan, yasadigimiz gunlerin olaylanndan almaktadir. Bu iktidar ve gug tutkusunun 
kahramanlan hem erkekler hem de kadinlardir. Aslinda yazar kendisine buyuk bir sohret kazandiran 
eseri Gilgames ile bu konuyu islemeye baslamistir. Her ne kadar bu eserinde, Gilgames, insanlara 
yararh olmak igin tannlarla mucadeleyi goze ahrsa da bu davranis bile en azindan tannlarla esitlikte 
yansma anlami tasir. Tannlar ve insanlar ile Gilgames Orhan Asena'nin sanat hayatindaki donum 
noktasidir. Orhan Asena Tannlar ve insanlar adh eserinde, otorite ile itaat, olumsuzluk arzusu ile, 
olumlu olusun garesizligini islemistir. Onun eserinde de destanda oldugu gibi, baslangica hareket, 
sona ise dusunce ve teslimiyet hakimdir. 

Orhan Asena, sonralan Osmanli tarihiyle ilgilenmis ve KanunT Sultan Suleyman dortlemesinde 
[ilk Yillar-Roksalan (1985), Hurrem Sultan (1960), Ya Devlet Basa Ya Kuzgun Lese-§ehzade Bayazit 
(1982), Siginti] oldugu gibi iktidar tutkusunu ayni gevrenin, ayni ailenin fertleri arasmda da teker teker 
ele almistir. KanunT Sultan Suleyman Dortlemesi adiyla toplamissa da, oyunlann asil fiskirdigi 
sahsiyet Hurrem Sultan'dir. ilk Yillar-Roksalan'da Hurrem'in amacina ulasmak igin neler yapabilecegi 
ve kendisini yetistirenleri de geride birakan ihtirash karakteri iyi belirtilmistir. 

Alemdar Mustafa Pasa -Tohum ve Toprak- (1964)'ta, 28 Temmuz 1808'de istanbul'a gelen 
Alemdar Pasa II. Mahmut'u tahta gikanrsa da, istanbul'un topragi Alemdar Pasa'yi sag 
birakmayacaktir. 

Yazar ihtilalcileri ilk defa Korku (1956)'da ele almistir. Ancak eserde soyut planda kalan 
ihtilalcinin koflugu inandinci olmamistir. Gilgames'te ihtilalci, destan kahramaniyla birlesmistir. Yazar 
bu tipi tarihT oyunlannda [Simavnah §eyh Bedreddin ve Atgali Kel Mehmet (1970-71)] ve 
gunumuzdeki orneklerle -§ili'de segimle iktidara gelen solun sembolu Allende'yi oncesi ve sonrasiyla- 
anlatmistir. Mutlak idealist ile bir devrimin gevresinde yer alanlann birbirinden farkli, hatta gelisen 
amaglarimn kendi karakterlerine bagli olarak anlatildigi Sili'de Av (1975), Bir Baskana Agit (Allende), 
Olu Kentin Nabzi (1978)'ni yazar, §ili Uglemesi genel basligi altinda yayimlamistir (1992). 25 



204 



Orhan Asena Gilgames'ten sonra tann/kaderin yerini almis olan zalim/despota karsi bas 
kaldiran kisilerden mulhem oyunlar yazmis ve insanin gucunu -sonu garesizlikle husranla bitse de-, 
mutlak degerler ugruna mucadelenin, vazgegilemezin cazibesini islemistir. Gilgames, bunlann hala en 
iyilerindendir.26 

Yurttas A. Yurttas B, Yurttas C adli birer perdelik oyunlannda yazar yurttaslan degisik 
ortamlarda farkh uygulamalar karsisindaki tepkileriyle islemistir. Bunlar Tannlar ve insanlar'dan 
itibaren yazann, fert olarak insanin, karsisindaki asilmaz gorunen guglerle mucadelesini veya onlar 
karsisinda sinisini dile getirir. 

Yildiz Yargilanmasi (1990) yazann Mithat Pasa'nin Abdulaziz'i oldurtmekle suglanarak Taife 
suruldugu mahkemeyi isledigi bir eserdir. Bu eser Gungor Dilmen'in Devlet ve insan adiyla yazdigi ve 
Mithat Pasa'nin surgundeki gunlerini ve oldurulmesini anlatan oyunuyla birlikte basilmistir. iki eser 
birbirini tamamlamaktadir. 

Asena, ahat, konusur gibi yazar, fakat eserlerinin dramatik yapisini kurmakta aksar. Tek 
perdelik oyunlannda daha yogun ve daha basanhdir. 

Adalet Agaoglu (d. 1929) Aile ve kadin meselelerine, sadece psikolojik bir olay degil, bir egitim 
konusu olarak bakan sosyal taslama oyunlan yazmistir. Evcilik 

Oyunu (1964), Catidaki Qatlak' (1969), Tombala, Cikis (1970), Bir Kahraman'in Olumu (1973), 
Kozalar (1971) Ug Oyun (1973) gibi yazann birer perdelik oyunlan gok yogundur. 

Turgut Ozakman (d. 1930) ilk oyunu Pembe Evin Kaderi (1951)'nden itibaren, nesiller 
arasindaki gatismalarla degisen Turkiye'yi eserlerinde ele almistir. Ocak (1963), Paramparga (1963), 
Kanavige (1960), Tore (1986) kadin, kadin-erkek ve aile iliskilerini isler. Fehim Pasa Konagi (1980), 
Resimli Osmanli Tarihi (1983) konusunu tarihten alan oyunlandir. 

Guneste On Kisi (1955), Duvarlann Otesi (1965), Babamla Birlikte (1970), Ben Mimar Sinan 
(1988), Ah §u Gengler (1990) yazann oteki eserlerindendir. 

Gungor Dilmen (d. 1930) Tekirdag'da dogmus, i.U. Edebiyat Fakultesi Klasik Diller Filolojisi 
bolumunu bitirmis, tiyatro egitimi igin Amerika'ya gitmistir (1960-61). Klasik tiyatroyu gok iyi bilen 
Dilmen sadece tiyatro alaninda gahsmistir. ilk eseri, Ayak Parmaklan (1960) abes (uyumsuz) 
tiyatronun bir urunudur. Avci Karkap (1960) avci ile avin iliskisini ele alan sembolik bir eserdir. 

Canli Maymun Lokantasi (1963) etkili bir dramatik yapi ve siirli bir uslupla iki ayn dunyayi - 
kapitalist, maddeci, somurgeci ile fakir, maneviyatgi, somurulen- Amerikah petrol krali ve karisi ile 
Cinli sairin sahsinda canlandinhr. Bu ikisinin arasmda kalanlar seslerini ancak pes perdeden 
duyurabilirler. insafsiz madde beyni yok etmekte hig bir engel tanimaz. Cok ince siirli diliyle Gungor 
Dilmen'in en basanli eserlerindendir Canli Maymun Lokantasi. Bu bir perdelik eserde tek bir kelime 

205 



bile fazla degildir. Birbirini anladigini sanan ve hig anlamayan uzak dunyalann insanlan bir 
lokantadadirlar. Sonra herkes yoluna gidecektir. Yenenin niteligi onemli degildir. Para ile ne 
ahnabilirse o yenir. Derinlik, eski ve ruh karsiti olan yuzeyle, yani, maddeyle gatismaz, ona teslim olur. 

Midas'in Kulaklan (1965)'nda mitolojiden alinan konu, sosyal tenkit bakimindan basanh bir 
sekilde kullamlmistir. Bilginlerin bos konusmalan, halkin dedikodusu, Midas'in gururu etrafinda 
yonetici-halk iliskisi de basanyla yansitilmistir. 

Gungor Dilmen Akadin Yayi'nda, Orta Dogu mitolojisiyle geleneksel halk hikayelerinin 
motiflerinden yararlanarak klasik tiyatronun tann-insan mucadelesini islemis ve insanin kendi 
kaderiyle basbasa kaldigini ve kendinden baska yuceltecegi veya suglayacagi kimse olmadigini 
belirtmistir. Efsanelerden yola gikan bu oyun islenisiyle modern dunyanin ve insanin gikmazlanni 
gostermekte ve insani yuceltmektedir. 

Kurban (1967) Klasik tiyatronun Medea hikayesinin gok basanh sekilde Anadolu kadinina 
uyarlanmasidir. "Tas kesildi seving" eserin son cumlesidir. Bu cumle oyunu Anadolu'daki nice tas 
kesilme efsanelerine de baglar. 

Deli Dumrul (1979)'da Dede Korkut'taki ayni adli hikaye basanh bir sekilde islenmistir. 

Ak Tannlar (1983)'da ispanyollann Amerika'yi zaptederek yerlilerin inanglanndan yararlanarak 
onlan yok edisleri anlatilmistir. Hasan Sabbah (1983) Hasan Sabbah'in anarsiyi duzen haline 
getirerek en yakinlanni bile ortadan kaldirmasi, yazildigi gunlerin sosyal ve siyasT olaylanni 
gagnstiracak sekilde anlatilmistir. 

Ben Anadolu (1984)'da pagan donemin bereket tanngasi Kibele'den itibaren Anadolu'da 
tanngalar, Bizans imparatorigeleri, Nilufer Hatun, birkag sultan Nasrettin Hoca'nin kansi, Nigar binti 
Osman, Halide Edib ve tiyatro oyuncusu olarak Anadolu kadinlan arka araya kendilerini tanitirlar. 
Turk kadininin cephedeki Mehmetgigin hikayesini anlatan, Halide Edib'in, sadece esir Yunanhya 
aciyan yonuyle verilmesi, yazann tarihT gergeklere bakisindaki sahsTligi gosterir.27 

Devlet ve insan (1990) Mithat Pasa'yi devlet ve insan kavramlan agisindan yorumlayan ve 
Taifte oldurulmesini anlatan bir oyundur. 

Yazann oteki oyunlan Askimiz Aksaray'in En Buyuk Yangini (1988) ve Hakimiyet-i Milliye 
Asevi'dir. 

Gungor Dilmen'in gok saglam bir tiyatro bilgisi vardir. §iirli dili ile de tiyatro edebiyatimizin onde 
gelen yazarlanndandir. 

Turan Oflazoglu (d. 1932), gocuklugunda Bunyan'da kendi yaptigi sekillerle Karagoz oynatmis, 
felsefe egitimi gormustur. 

206 



Konusunu koyden alanlar, tarihT oyunlar ve- insanin igindeki hem zalim, hem de mazlumu ortaya 
gikaran ve degisik yorumlara elverisli- sembolik oyunlar olarak eserleri ug kumede toplanabilir. 

Turan Oflazoglu -Elif Ana'nin sahsinda temel insanhk degerlerinin bozulmadan korunmasi 
ugruna sembollesen annenin gabasini-, koy kadinimn bitmez gilesini Elif Ana (1979)'da tragedya 
boyutunda isler. Keziban' (1967)'da insanoglunun en guglu egilimlerinden intikam arzusunun, kan 
davasinin kadin tarafindan nasil devam ettirildigi anlatihr. 

Allah'in Dedigi Olur (1967)'da ise koy hayatinin romaneski ve nesesi He karsilasinz. Bu iki eser 
bir anlamda birbirlerinin tamamlayicisidir. Keziban'da koroyu teskil eden kadinlann soyledigi "gonlum 
neseli bir ezgi ister" cumlesi Allah'in Dedigi Olur'daki komediye hazirhktir. Oflazoglu kendi uslubuna 
aktardigi atasozu ve deyimler ile mahallT havayi verir. 

Turan Oflazoglu gelenegimizin bilmedigi tragedya turundeki eserlerinde, tarihimizden aldigi 
konulan islemektedir. Bunlara eserlerine ses ve isik gosterisi metinlerini (Sultanahmet (1981), Ataturk, 
1987), (Topkapi, 1992, Mutarekeden Buyuk Taarruza, 1994) adh eserlerin eklenmesiyle 
Oflazoglu'nun bir bakima tarihimizi Bilge Kagan'dan itibaren bir butun olarak ele aldigi anlasihr.28 

Oflazoglu bu hukumdarlari sadece saraylan iginde ele almaz, halk ile de karsilastinr. Onlar 
cihan hukumdan olarak Hiristiyan Bati ile de karsi karsiyadirlar. Bizans Du§tu-Fatih (1981)'te 
Bizanshlar Fatih'i kolayca alt edip, Turkleri geldikleri Orta Asya'ya gondereceklerini hayal ederler. 

Oflazoglu'nun konusunu Osmanh tarihinden alan ilk oyunu Deli ibrahim (1967)'dir. Onu IV. 
Murat (1972), Geng Osman (1979) ve Kosem Sultan (1982) takip eder. Kosem Sultan, her ug oyunda 
da guglu bir sahsiyettir, fakat ug oyun bir arada ele alindiginda, onun gevresindekilerle 
munasebetinden son derece girift, inisli gikish bir ruh yapisi ortaya gikar. 

Cem Sultan'da, iktidan almak igin isyan eden Cem Sultan iktidan elinden kagirdiktan sonra 
gurbette devlet adamligimn ne oldugunu ogrenecektir. 

Oyun kahramani sair padisahlar, sairleri ve sanatgilan korurlar. Oflazoglu KanunT'nin adini 
ebediyen yasatacak olan Suleymaniye'nin yapihsmi Sinan oyununda eksen almistir. Okuyucu bu 
muhtesem sanat eserinin igine giren butun oteki guzel sanatlan -hat, camcihk, oymacihk- da insaatin 
devami suresince tanir; bir medeniyetin butunlugunij, mabedin tas tas yukselisi ile gorur gibi olur. 
Oflazoglu eserlerinde Divan edebiyatimizm yam sira halk edebiyatindan da bol bol yararlamr. Onlara 
eserinin iginde yeni islevler yukler. Yine Bir Gulnihal (1998) Dede Efendi'nin dramidir. Abdulmecid'in 
tercihi Bati muzigidir. Geng Osman oyununda eseri gevreleyen Yunus, Kosem Sultan'da, Deli 
ibrahim'de de sesini duyurur. III. Selim'de Kabakgi'mn yanindakiler halk turkuleri soylerler. 

iyi ile kotunun savastigi bu oyunlarda devlet ile sahsT gikann gatisma halinde oldugu belirtilir. 
Zaman zaman guglu olan ferdin kaderi, ayni zamanda toplumun kaderi haline de gelir. 



207 



Sokrates Savunuyor'da "Ancak oynayabildigimiz seyi kavranz/kafayla, yurekle." diyen Oflazoglu, 
eserlerine bazi durumlann parodisi sayilabilecek sahneler eklemis ve bunlan ya eserinin temel kisileri 
(Deli ibrahim, 4. Murat gibi) veya ortaoyuncu ve meddahlar dile getirmistir. Turan Oflazoglu'nun 
eserlerinde geleneksel seyirlik sanatimiz zaman zaman koronun yerini tutar. 

Her insanin iginde mahkum ve gardiyan vardir anfikrini isleyen Gardiyan'da Gardiyan, bir gesit 
"kader" haline girmektedir. 

Dortbasimamur Sahin Cakir Penge'de insanin "sahin" ve "mazlum" cephelerini iki ayn kisilikte 
toplayan yazar eserine bir ortaoyunu havasinda baslar ve insanin doymazhgi ile ezilmisligini bir 
komedi havasinda yansitir. Eserin baslangici orta oyunu havasini yansittigi kadar yazann tiyatro 
hakkindaki dusuncelerini, eser-seyirci iliskisini de agiklar. 

Turan Oflazoglu'nun KanunT Suleyman -Hem KanunT Hem Muhtesem adh tragedyasi, 
KanunT'nin hayatindaki en trajik olayi dile getirmekte ve hukumdar- babanin ikilemini ortaya 
koymaktadir. KanunT'yi buyuk bir hukumdar yapan, ulkesinde adaleti hakim kilmasidir. Boylesine adil 
olmak arzusu KanunT'nin oglu Mustafa'yi feda etmesini gerektirecek ve ona derinden yarali bir baba 
gehresi kazandiracaktir. Gorevini yerine getiren devlet adami bundan sonra beserT istirabi daha 
yakindan taniyan birtragedya kahramani olacaktir. 

Korkut Ata oyununda da olumu ancak sanatla yenecegini anlayan Korkut, topuzun igini oyarak 
onu kopuz yapar ve iki tel ile kendisinin ve Oguz'un hikayelerini anlatir, gelecekte bu tellere yenilerinin 
eklenecegini umar. Yazann basansinin temelinde, gatisan gugleri birbirine esit olarak gostermesi 
yatar. IV. Murat guglu bir hukumdar olur fakat onu guglu kilan bir zaman kendisi kadar guglu olan 
zorbahk ve anarsidir. Bizans Dustu-Fatih'te Fatih Bizans'i kugultmez. Onun buyuklugu hasminm 
buyuklugunden gelir. Slogan tiyatrosuna karsi olan Turan Oflazoglu, tiyatronun malzemesini nereden 
ahrsa alsin, hayati anlattigini ve bundan dolayi tarihT oyunlannin da guncel oldugunu belirtmektedir ki 
bu gorusu butun oyunlanna da sinmistir.29 

Behget Necatigil'in radyo oyunu olarak nitelendirmesi dolayisiyla henuz edebiyat tarihimizde yer 
almamis olan, dramatik eserleri de tiyatro eserleri arasmda zikredilmelidir. 

Behget Necatigil radyo oyununun esasini "Konus ki seni goreyim" diye ozetler ve radyo 
oyunlanni, "siirlerinin agrandismani" sayar. Ug Turunglar adh oyununda gergekle masal benzerligini 
agiklayici sekilde gostermistir. "Yildizlara Bakmak"ta gunluk hayatin gurultulu yasayisi iginde 
guzelliklere goz kapamanin ne buyuk hata oldugunu insana kuvvetle hatirlatir. Cogunda en 
yakinlanyla bile iletisim zorlugu geken insanlan islemistir. "Pencere" adh oyununda Behget Necatigil 
yash anneye bakmak zorunda olan kizmin ve damadinin duygulanni, konusamayan, olumun 
esigindeki yash kadinin ve hayatin basinda her seyi masum bir merakla arastiran gocuklann 
tavirlanni buyuk bir basanyla dile getirmistir. 



208 



Ertugrul Faciasi (1995) oyunu uzun okyanus yolculuguna dayanamayacagi bilindigi halde, 
Japonya'ya gonderilen Ertugrul gemisinin donu§ yolunda batisiyla ilgilidir. Bu faciada hastalanarak 
olenlerden biri de geng bir yazar olan AN Ruhi'dir. Gemi murettebatimn, akibetlerine bile bile goreve 
gidislerinin islendigi bu oyununda yazar, emir-gorev-gergek anlayisim ele alir. 



1970-1995 arasinda tiyatro yazarhgi mustakil bir meslek haline gelmistir. Yazarlar dunya 
tiyatrosunu taniyarak, bir kismi tiyatro okullannda okuyarak ve zengin bir tiyatro birikiminden 
yararlanarak eserlerini vermektedirler. 

Son yillarda tiyatro eserleri arka arkaya sahnelerimizde oynanmakta olan Mehmet Baydur 
(1951-2001), edebiyatin her turunde bolca eser vermis olan Murathan Mungan (1955-2001) gibi 
yazarlar, kendilerinden soz ettirmis sahislandir. Murathan Mungan'in guglu bir gerilim yaratma 
becerisi ve mahallT malzemeyi siirli bir dille vermesine karsihk, Mehmet Baydur'un eserlerinin saglam 
biryapisi ve etkili soyleyisi yoktur. iki yazann ortak noktasi eserlerindeki karanhgin hakimiyetidir. 

Hikaye ve Roman 

Tanzimat sonrasi romani ogretme amaci ve sanat agisindan olmak uzere iki yolda ilerlemisti. 
Halit Ziya Usakligil'i romanimizin "pTri" sayan yazarlanmiz romani sanat olarak gormuslerdir.30 Turk 
edebiyatinda hikayeciligimizin gelismesinde Omer Seyfettin ozel bir yer tasir ve Mill? Mucadele'nin 
henuz basinda olmesine ragmen, bugun de Turk edebiyatinin vazgegilmeyen ve gok okunan 
hikayecilerindendir.31 Yazarlarimizm gogu -Haldun Taner, Tomris Uyar gibi, muteber istisnalara 
ragmen- kuguk hikayeden romana gegmislerdir. 

Butun roman turlerinin baslangici Tanzimat sonrasi edebiyatimizda bulunmaktadir, bazi 
yazarlar hayattadir ve eserlerini vermeye devam ederler.32 

ikinci Mesrutiyet'te hikayede Omer Seyfettin ve Refik Halit, romanda Halide Edib (Salih) ve 
Yakup Kadri yepyeni seslerdir. Turkguluk akiminm yer yer realist, yer yer utopik eserlerini Mufide Ferit 
Tek, Aka Gunduz yazar. 

Anadolu'ya gegen ve butun Mill? Mucadele boyunca Anadolu'da kalan Halide Edib basta olmak 
uzere Mill? Mucadele'yi kalemleriyle destekleyen yazarlar, Cumhuriyet doneminin de ilk yazarlan 
olurlar. Cumhuriyet donemine ulasildiginda roman ve hikayemizde epeyce bir birikim bulunmaktadir. 

Cumhuriyet doneminde gok onemli bir yeri olan Ziya Gokalp, sosyolojik gucuyle degerlendirdigi 
roman hakkinda soyle der: "Mademki Turk halki bugun romandan baska bir sey okumuyor ve 
mademki gok kitap okumak da medenTligin miyandir, bugunun murebbileri de romancilar olmak iktiza 
eder. Ah romancilar, ah romancilar! Bugun siz elinizdeki kuvveti biraz bilseydiniz, az zamanda 
memleketin ahlakini degistirebilirdiniz."33 

209 



Okullasmamn yeterli olmadigi donemlerde bir egitim araci islevini yerine getirmis olmakla 
birlikte, sanat eserlerinde aranan faydaci zihniyet, o sanata zararli olmaktadir. 

Yahya Kemal Beyatli'mn "Ug Tepe" adh yazisinda belirttigi gibi, edebiyatgilanmiz once 
Qamlica'dan sonra Tepebasi'ndan bakmislardir, artik sira ulkeye Metristepe'den bakmaya 
gelmistir.34 

Cumhuriyet'in ilk doneminde istanbullu yazarlar Anadolu'dadirlar. Gordukleri, yasadiklan, 
bildiklerinden gok baskadir. Onlar 1912 Balkan Savasi'ndan itibaren istanbul'a "tasradan" gelen buyuk 
gog dalgalanyla karsilasmis olmakla birlikte -bu malzeme henuz pek az edebT eserde islenmistir- 
istanbullu yazann Anadolu ile karsilasmasi gok daha vurucu bir etki uyandirmistir. Mill? Mucadele'nin 
basanya ulasmasi halk ile aydinm, tek bir ulku, vatanin kurtanlmasi amacinda birlesmeleri sayesinde 
mumkun olmustur. Mutareke'nin amansiz sartlarim, MilIT Mucadele'nin getin gunlerini yasamis, iginde 
gelecek umudunu daima taze tutmus, elemi, kederi kendisine yasaklayarak canli, iyimser bir edebiyati 
besleyen edebiyatgilann, edebiyati, ulkucu ve faydaci agidan gormeleri tabiTdir. Halide Edib Adivar, 
Yakup Kadri Karaosmanoglu gibi donemin ates altindaki sahitleri olan yazarlar, gozlem urunu 
eserleriyle, bugun de yerlerini korumaktadirlar. 



Cumhuriyet Doneminin ilk Romancilan: Halide Edib Adivar (1882-1964) adini II. Me§rutiyet'te 
duyurmu§tur, hayatinin ve sanatinin ikinci devresini MilIT Mucadele'de ya§ar.35 Halide Edib uzerinde 
ilk uyanci etkiyi, birgok aydinimizda oldugu gibi Balkan Sava§i yapmi§tir.36 Bati'ya olan inancin ve 
guvenin ilk sarsili§i Balkan Sava§i'nda Bati'nin Turk ve Musluman topluma kar§i tutumudur. Balkan 
Sava§i'na kadar yazdigi roman ve hikayelerde daha ziyade kadin ve aile konusunu i§leyen, Bati'nin 
kultur degerlerine hayran olan Halide Edib; Balkan Sava§i'nda istanbul'a dolan muhacirleri gordukten 
sonra buyuk bir degisme gegirir. Batih buyuk devletlerin; Turkler ve Muslumanlar soz konusu 
oldugunda vahsete cevaz verdiklerini ve gergek bir insanhk anlayisina sahip olmadiklanni anlar. 

Halide Edib izmir'in isgalinden (15 Mayis 1919) sonra duzenlenen mitinglerde (Fatih, Uskudar, 
Sultanahmet) konusur ve Sultanahmet mitinginde efsanelesir. Nutkunda Halide Edib, Hiristiyan Bati 
dunyasinin Osmanliyi yok etmeye karar verdigini belirtir. "Hukumetler dusmanimiz, milletler 
dostumuzdur" diyerek ve halki "bayragimiza, ecdadimizin namusuna hiyanet etmeyecegiz" diye 
yemine gaginr. 

16 Mart 1920'de istanbul'un isgalinden sonra Ankara'ya giden Halide Edib ve esi Dr. Adnan 
(Adivar), bundan boyle MilIT Mucadele'de faal olarak yer alir. Sakarya Savasi ve Buyuk Taarruz'da 
onbasi rutbesiyle cephededir. Yunanlilann yaptigi zulumleri tespit eden Tedkik-i Mezalim Komisyonu 
raporlan, Genel Kurmay tarafindan yayimlanir.37 

Adivar'm roportaj-hikayelerinin kahramanlan MilIT Mucadele'ye katilan halkin portrelerinden 
olusur. Onun bu tur hikayeleri hem yazarlan hem de idarecileri buyulemistir. Dergah dergisinde 

210 



yayimlanan "Sebben'in Kara Huseyni" adh hikaye dolayisiyla Yahya Kemal, bu "yerli rengi" tasiyan 
hikayenin uyandirdigi gergeklik ve canhliga hayranhgini belirtir.38 

Mill? Mucadele donemini veren eserleri, Atesten Gomlek (ikdam, 1922), Vurun Kahpeye 
(Aksam, 1923, 1926); izmir'den Bursa'ya (Yakup Kadri, Falih Rifki, Mehmet Asim ile birlikte, 1923), 
Daga Cikan Kurt (hikayeler, 1922)'tur. 

Sakarya Savasi'mn "destan-romani" olan Atesten Gomlek'in adi Yakup Kadri'ye aittir. Bu 
atesten gomlek butun milleti burumus olan var olma savasim ifade ettigi gibi, roman sahislanmn her 
birinin burundukleri ask ve kiskanghk duygulannin atesten gomlegini de anlatir.39 Zaman, izmir'in 
isgalinden Sakarya zaferine kadar gegen devredir. Yazar zengin, sahsT yasanti ve gozlemlerine, 
muhayyile gucunu de katmis, savasan insanlann ig dunyalanni da gozlerimizin onune sermistir. Bu 
eserde Mustafa Kemal Pasa'nin destan kahramani gehresi, uzaktan ruhlara serptigi kurtulus umudu 
olarak gizilir. Her kahraman onda kendi sahsiyetine uygun bir ozellik bulur. 

MilIT Mucadele denilen, o mucizelerin beklendigi fedakarhk dolu gunleri Halide Edib omru 
boyunca unutmamis, zaman zaman yazdigi makalelerde ve hikayelerde de tekrar o gunlere 
donmustur.40 O gunlerin heyecaniyla sicagi sicagina yazdigi, insanm kudret ve dayanma gucunun 
nerelere ulasabilecegini gosteren hikayeleri her neslin bas ucu kitabi olmaya layiktir. "Dua Tepe"de o 
buyuk savasin emsalsiz komutanlanni ve Mehmetgigini destan kahramanlan gibi anlatir ve "bunlan 
gorebilmek igin elli sene ileri gidip bakmak lazimdir. Cunku onlann kalblerini ve yuzlerini gormek igin 
bizim bulundugumuz yer kafi degildir. Onlann baslan o kadar, bugun goklerdedir" der. 

1923 yilinda Aksam gazetesinde tefrika edildikten sonra 1926'da kitap halinde basilan ve gok 
yankilanan Vurun Kahpeye, Kalb Agnsi (1924) ve Zeyno'nun Oglu (1928)'ndan sonra Halide Edib, 
1926-1935 yillan arasinda hatiralanni yazar, konferanslar verir. 

Halide Edib'in romanciligimn uguncu devresi Sinekli Bakkal'la baslar.41 Sinekli Bakkal'da 
Halide Edib, II. Abdulhamid istanbulu'nda genis bir alani dolasir. Halide Edib iyi bildigi halk seyirlik 
sanatlanndan, ozellikle Karagoz ve ortaoyunu tiplerinden bu romanini yazarken yararlanmistir. Bu 
eserden itibaren Halide Edib'in eserlerinde sahislann sayisi artar, mekana bagli gevreden dogan 
farkhhklar bir uyusma iginde yer alir. Tatarcik (1939) Cumhuriyet doneminin genglerini tanitir. 
Birbirinden farkli yedi geng ve onlann segtikleri esler, yeni Turkiye'yi insa edecek olan insanlardir. 

II. Dunya Savasi gunlerinde istanbul'un is gevrelerini, para ile siyasT nufuzun birlesmesini, 
Anadolu'dan gelen, hemen zengin olmaya galisan gorgusuz ve cahil insanlan basanyla 
canlandinrken gelecek igin umutlarim korumaya devam eder: Sonsuz Panayir (1946), Akile Hanim 
Sokagi (1957), Doner Ayna (1954).42 

Halide Edib zengin hayat tecrubelerinden yararlanarak yazdigi romanlannda en dehset veren 

olaylan anlatirken bile iyi bir gelecege inanir, insanlara guven duyar.43 hsandan umudunu kesmeyen 

Halide Edib, Tanzimat'tan beri ozlemi gekilen kadin tipidir. Yazar olarak sohretini de bir kadin 

211 



olmasina borglu degildir. Evlerin igine girmesi, toplumun butun fertlerine sevgi ile yaklasmasi, en 
dehset verici sahneler karsisinda bile direncini ve idealizmini kaybetmemesi, eserlerinin ozelliklerini 
olusturur. Mukayeseci zihniyeti eski kulturumuzun degerleriyle, Bati kulturunun degerlerini 
kiyaslamasina ve ortak noktalan belirtmesine de imkan verir. Boylece o Turklerin degerlerinin mill? 
oldugu kadar evrensel oldugunu israrla savunur. 

Yakup Kadri Karaosmanoglu44 (1889-1974). Kahire dogumlu olan Yakup Kadri kuguk yasta 
geldigi Manisa'da Anadolu ile karsilasmistir. Gergekgi Fransiz yazarlanndan etkilenen yazar, II. 
Mesrutiyet'ten sonra kurulan Fecr-i Ati toplulugundadir. Mutareke Man edildiginde yurt dismda 
tedavidedir. Donunce ikdam gazetesinde gahsir ve Fecr-i Ati'nin taassupla savundugu "sanat sanat 
igindir" anlayisim terkederek, birgok arkadasi gibi memleket edebiyatina katihr. Yakup Kadri kendi 
sanatindaki bu degismeyi Kiralik Konak'in sair kahramani Hakki Celis'e soyletir.45 

Sanatkarane ifadeyi hig birakmamakla beraber Yakup Kadri, uslubunun gucu ile gergegin 
trajedisini birlestirir. O Mill? Mucadele'nin bir destan uslubuyla anlatilmasini istiyordu. Makalelerini ve 
hikayelerini Ergenekon adi altinda toplamasi da bu arzusunun ifadesidir.46 

Karaosmanoglu'nun Mill? Mucadele doneminde yazilmis olan hikayeleri konulanni Mill? 
Mucadele §artlanndan ve insanlanndan ahr: MilIT Mucadele Hikayeleri Ergenekon lll'te yazarin 
Erenlerin Bagindan (1922)'da denedigi fakat asil gucunu gergek hayatta gekilenleri anlattiginda 
gosteren, igten ige yanan bir mistik ate§in varhgi hissedilir. 

Yakup Kadri goku§ doneminin romancisidir. Her bir romani goken Osmanh Devleti'ni olu§turan 
bir kurumun yozla§masini ele ahr. Boylece kurumlan yozla§an bir devletin goku§u de kaginilmaz olur: 
Kiralik Konak (1920) toplumun en kuguk birimi olan ailenin -sembolik olarak- Osmanh Devleti'nin;47 
Nur Baba (Aksam' tefrika 1921) din kurumundaki; Hukum Gecesi (1927) siyaset ve basinm; Sodom 
ve Gomore (1928) ise isgal altindaki istanbul'un yozlasmasini anlatir. Yakup Kadri koy ve aydmdaki 
bozulmayi da Yaban'da (1932) isler. Karaosmanoglu'nun devrinin halkina yabanci, onlann "yaban" 
saydiklan aydinin kendi kendisinin tenkidi olan Yaban romamyla da, donemin aydinlanni 
uyandiramayarak onlann arasinda da "yaban" kalmaya mahkum olmustur. Buna Bir Surgun'deki 
amagsiz ihtilalci tipi de eklenebilir. Bu sosyal gokus, ferdT ahlak gokusu ve degerlerin kansmasiyla da 
ilgilidir. Yakup Kadri'nin gegmis ile gelecek hulyasini birlestiren, yasanan zamana ait tenkitlerle dolu 
Ankara (1934) romani devri veren onemli eserlerdendir. 

Halk ile bagini koparmis aydinin, gikar pesindeki siyasetgilerin ve ulkusunu kaybetme yolundaki 
insan ve particilerin guglu tenkidi Panorama (Tefrikasi Yeni istanbul, 1950; 1953/54) romaninda yer 
ahr. Son romani Hep O Sarki (1956)'dir. Gerek romanlannda, gerek kuguk hikayelerinde uslupgulugu 
gorulen Yakup Kadri'nin hayata bakis tarzi trajiktir. Yakup Kadri'nin romanlannda kadinlann zayifhgi 
incelemecilerin dikkatini gekmistir. Hatta toplumdaki bozulmayi biraz da kadinlann taklide 
yonelmelerinin sonucu olarak gormus gibidir.48 Bu gorusun donem yazarlannda ortak oldugunu 
soylemek gerekir. Kadin-aile-toplum uglusu bir bakima toplumdaki gelisme ve yozlasmadan kadini 

212 



sorumlu tutmaktadir. Bunu sadece goken konak romanlannda degil, koy romanlannda da gormek 
mumkundur. 

Anamin Kitabi (1957), Vatan Yolunda (1958), Genglik ve Edebiyat Hatiralan (1969), Zoraki 
Diplomat (1955), Politikada 45 Yil (1968) adli hatiralan, segkin edebiyatgimn yasadigi donemi ve 
eserlerini de agiklar. Ataturk igin yazdigi monografi (Ataturk, 1946) onderin tahlilT olarak ozelliklerini 
ortaya koyan gok onemli ve asilmamis bir eserdir. Sunus yazisinda "Ataturk, kendisini unutmayanlar 
igin, tukenmez bir enerji ve optimizma kaynagidir ve onu unutturmamak hepimize kutsal bir vatan 
borcudur." der.49 Cok sayida makalesi, mensur siirleri ve oyunlan bulunan yazar, Proust'tan 
Swanlann Semtinden'i gevirmistir. 

Resat Nuri Guntekin (1889-1956) Cumhuriyet devrinin ilk romani, devrinin en sevilen ve etkisiyle 
baska hig bir esere benzemeyen Cahkusu'nun (Vakit, 1922)50 yazandir ve gok sayida roman, hikaye 
ve deneme yazmistir. Anadolu ve Anadolu insaninin derinligini, yalnizhgini, halk hikayesi yapisindaki 
romanlanyla nakleder. Koylu, giftgi, kuguk memur ve aydm gunluk gegim derdindeyken, bunlann 
kaderiyle mesgul olan ogretmen, doktor, asker gibi meslek mensubu aydinlar hem onlar gibi gegim 
derdindedirler, hem de onlann hayatinda kurtanci rol oynarlar. Onlann hikayeleri yazar igin 
Cumhuriyet'in ilk yillanndaki imkansizliklan ve idealizmi anlatma vasitasi olur. 

Cahkusu nesiller boyu ogretmenlik meslegini yuce kilarak geng kizlara ornek olmus, ulku 
asilamistir. Bu eserin asil mahiyetinden farkh bir yorumudur, ama Cahkusu tarn Mill? Mucadele 
yillannda yayimlanmistir. Yunan isgali altindaki izmir ve civanndaki durum ile savas dolayisiyla okulu 
askerT hastahane haline getirilen Feride'nin hastabakici olarak asken doktorun yaninda galismasi, 
Anadolu'nun perisan halini anlatmasi, esere bir guncellik eklemis ve gok hassaslasmis olan o 
donemin okuyuculanni etkilemistir. Resat Nuri'nin babasi askerT doktordur. Cocuklugundan itibaren 
Anadolu'yu adim adim dolasmistir ve bu ona oteki yazarlardan gok farkh bir tecrube kazandirmistir. 
Genellikle basit bir ask hikayesi igindeki yorumlannda kuvvetli tenkitgi kisiligi ile gorulur. Eserlerindeki 
kuvvetli tenkit, tesirli bir ironi ile dile getirildiginden, kisilerin duygulanni zedeleyen, onlan inciten kaba 
alaylara donmez. Bu yuzden o, guglu bir sosyal tenkitgi oldugu kadar sevilen ask romanlan yazan 
olarak da kabul edilir. 

Resat Nuri, romanlanndaki vakalan igige gegen gergevelere oturtur. Bu teknik, birbirinden gok 
farkh zevk ve kultur duzeyindeki okuyuculan cezbetmesini saglar. 

Yesil Gece (1928) ideolojik bir romandir.51 Eserin medreseden yetistigi igin o zihniyeti gok iyi 
bilen kahramani §ahin'in softa zihniyetiyle mucadelesi gok garpici sahnelerle anlatilmistir. 

Bu eseri sadece islamiyet'e karsi sayarak onu okumayi bile reddedenler, ashnda din ile dini 
kendi amaglanna uydurmak isteyenleri kanstiranlardir. Bir din eger birtakim softalann elinde, onlann 
sahsT yorumlanndan ibaret sayihrsa, elbette Yesil Gece de daha once benzer ithamlan paylasmis 



213 



olan Halide Edib'in Vurun Kahpeye'si de dine karsi eserlerdir. Bu iki eser islamiyete degil, islamiyet'i 
kendi gikarlan igin mahiyeti disinda yorumlayanlara karsidir. 



Ahlak ile malt sikintilar arasinda dengelerini koruma gabasindaki memurlann gileleri, yazann 
diger romanlannda da ele ahnmistir. Acimak (Hayat'taki tefrika 1927, 1928) ve Yaprak Dokumu 
(1930) bunlann basinda gelir. Yaprak Dokumu'nde Batililasmamn yanhs anlasilmasimn ve aynntilar 
dikkate alinmadan genel ahlak kurallanna gore verilen kesin kararlann ailede meydana getirdigi 
goku§u anlatan Resat Nuri, AN Riza'nin sahsinda mutlak dogrulann iflasini haber verir. 

Guntekin, gelenek ile modern hayatin gatismasim Eski Hastalik'ta (1938) Anadolu dekorunda 
gosterir; Dudaktan Kalbe, Kizilcik Dalian, Son Siginak'ta sanatgi romani ornekleri sayilabilir. 

Resat Nuri temiz dili, mizah dergilerinde keskinlesen alayci ifadesi, segtigi konular, canlandirdigi 
tipler ve ironik anlatim teknigiyle her seviyeden okuyucunun kendisinde bir seyler buldugu ve 
vazgegemedigi yazar olmustur. 

Anadolu'daki gezilerinin izlenimlerini derleyen Anadolu Notlan (1936) onun bir denemeci olarak 
da ustun yanini ortaya koyar. Bu kitaptaki nice parga okuyucuyu yeni bastan dusundurecek yeni bakis 
agilan getirmektedir. Guntekin'in okuyucusu gergegin birgok koseleriyle karsilasir. Resat Nuri'nin 
romanlannda canlandirdigi ki§ilerini asla feda etmekten yana olmamasi, onun bu insanlan degi§ik 
cepheleriyle tanimi§ olmasindan kaynaklanir. 

Re§at Nuri'nin 1923'ten sonra yayimlanan hikaye kitaplan Tann Misafiri (1927), S6nmu§ 
Yildizlar (1928), Leyla ile Mecnun (1928) ve Olagan i§ler (1930)'dir. Bu hikayeler hemen hemen 
daima bir olay etrafinda geli§ir ve sonugtan mutlaka bir hisse gikanlir. Kisacik bir hikayede yazann 
aile igi ili§kileri, egitim anlayi§imizi, hayvan sevgisini, gevre konulanni bir darbe uyandiracak sertlikle 
verdigi gorulur. 

Refik Halit Karay (1888-1965)52 gazetelerde gevirici olarak yazi hayatina ba§lami§, mizah 

dergilerinde yazmi§ ve bu yazilar yuzunden iki defa surulmu§tur. Anodolu'daki (1913-1918) 

surgunlugu sirasinda Memleket Hikayeleri'ni (1918) yazan Refik Halit, MilIT Mucadele aleyhindeki 

yazilan dolayisiyla "Yuzellilikler"le yurt di§ina suruldugunde Beyrut, Halep dolaylannda ya§adi ve 

buram buram memleket hasreti kokan hikayeler yazdi: Bir igim Su (1939), Gurbet Hikayeleri (1940). 

Yabancilar arasinda yasarken edinilen yabancilasma duygusunu ve anadilini kullanma hasretini Refik 

Halit buyCJk bir basanyla hikayelerinde dile getirmistir. Qok rahat yazilmis, bu hikayelerinde Refik Halit, 

derinden derine okuyucusuna isleyen ironik/mizahT bir uslubu da Maupassant'in teknigiyle birlikte 

kullanir. istanbullu olan yazar temiz bir istanbul sivesini ve anlatimim eserlerinde yayginlastirmis, 

mahallT sozler ve gergekgilikte vazgegilmez oldugu sanilan girkin ifadelerden daima uzak kalmistir. 

Cok hasin sahneleri anlatan, vahsi duygulan sezdiren hikayelerinde hig bir adiligin yeri yoktur. Keza 

"Ben temiz realizmi severim. Maupassant'i ele alahm. Kullandigi kelimelerle insana tiksinme vermez. 

214 



Sadece tiksinmenin intibaini ahrsiniz53" derken de nice gergekgi yazanmizi elestirir. Yazann "temiz" 
kelimesini sikga kullanmasi da dikkat gekicidir. 

Refik Halit Karay 1938'de yurda dondukten sonra, gazetelerde romana agirhk vererek yazmaya 
devam etmis, ask ve macera turu romanlan ile sevilmistir: istanbul'un igyuzu (1920), istanbul'un Bir 
YtizG, 1939), Yezidin Kizi (1939), Qete (1939), Surgun (1941), Anahtar (1947), Bu Bizim Hayatimiz 
(1950), Nilgun dizisi (1950-1952) vb. 

Edebiyatimizda ozellikle kuguk hikayeleri ile onemli bir yeri olan Refik Halit Karay'in mizah ytiklu 
pek gok deneme ve gazete yazisi [Guguklu Saat (1925), Bir igim Su (1931), Bir Avug Sagma (1939) 
vb. ve hatiralan da(Minelbap ilelmihrap (1946), Bir Omur Boyunca (1990)] bulunmaktadir. Eserleri 
daima guzel kadinlann buyusune kapilan erkeklerin suruklendikleri esrarh bir macera havasi iginde 
yurur. Dunyayi bes duyusu ile idrak etmekten hoslanan ve sonsuz bir yasama sevincine sahip olan 
yazar II. Dunya Savasi'ndan sonraki yazarlanmizi andinr. Damak zevkine onun kadar duskun baska 
yazanmiz yoktur denebilir. 1990 sonrasindaki romanimizda Refik Halit'in egzotik ulkelerde, tarih 
oncesinde gegen ve olaganustu unsurlar bulunan romanlarmin nice unsurlanyla karsilasmaktayiz. 
Refik Halit Karay'in esrarh gol ve Arap ulkelerinden soz eden hikayeleri Yedi Mesale'nin tek hikayecisi 
Kenan Hulusi Koray'in Bir Yudum Su gibi Arap, gol aleminde gegen hikayelerini etkilemis olmahdir. 

Peyami Safa (1899-1961): Kalemini iki ana vadide kullanmis olan Peyami Safa bir gazeteci 
olarak kuvvetli bir polemikgidir. Roman sanatini ciddiye alan Peyami Safa, hayatini kazanmak igin 
yazmis oldugu romanlan, Server Bedii imzasiyla yayimlarken aslinda kendi romancihgini tasnif 
etmistir. ilk romani Sozde Kizlar'dan (1922) itibaren toplumun gesitli yaralanni desen, insan 
psikolojisini derinlemesine tahlile girisen Peyami Safa, Birinci ve ikinci Dunya Savaslarimn getirdigi 
yeni sartlarm toplumun yerlesik degerlerini nasil alt ust ettigini ele alir. Eserlerinde yogun bir sosyal 
tenkit bulunan yazar, gtiglu bir gozlemci ve anlaticidir. Eserlerindeki gengler iki ayn dunya arasmda 
kalmi§, bir giki§ arayan sikintili, hasta veya saplantih ki§ilerdir. Yazann en onemli eserlerinden 
Madmazel Noraliya'nm Koltugu (1949), birine tamamen siyah, otekine beyazm hakim oldugu iki 
bolumden olu§ur. Parapsikolojiye merakh yazar, birinci bolumde hasta ve huzursuz kahramanini 
binbir olay iginde tanittiktan sonra, ikinci bolumde bir anda beyaz rengin hakimiyetindeki pansiyonda 
huzura kavusturur ve butun dertlerinden bir anda siyiran esrarh bir olay yasatir. 

Tanzimat'tan itibaren medeniyet degismesi buhranini yasayan toplumumuzda birgok yazanmiz 
tarafindan islenen dogu bati gatismasi veya sentezi konusu, ulke meseleleri uzerinde dusunen her 
yazar gibi Peyami Safa'nin da isledigi bashca temalardandir. Fatih-Harbiye (1931) adh kuguk 
romaninda, daha adindan baslayarak gorulen bu ozellik, BirTereddudun Romani, (1933), Biz insanlar 
(Cumhuriyet gazetesi 1939), Matmazel Noraliya'nm Koltugu (1949), Yalniziz (1951), adh 
romanlannda daha derinleserek, daha kalabahk ve genis bir panoramada ele ahnir. Romancinin 
psikolojiye olan meraki onun zamanla parapsikolojiyle de ilgilenmesine yol agmis, ozellikle Matmazel 
Noraliya'nm Koltugu ve Yalniziz romanlannda hasin gergekler, bunahmli insanlar, gergin sosyal 
atmosfere zaman zaman mistik bir hava ve esrarh bir gerilim de katmistir. Peyami Safa'nin 

215 



eserlerindeki kadin kahramanlar genellikle birbirlerinin modeli gibidirler. Dokuzuncu Hariciye Kogusu 
(1930) otobiyografik romamdir. 

Romancihgimiza getirdigi anlatim teknikleri onu edebiyatimizin onemli yazarlanndan biri 
kilmistir. Catisma butun mekanlar ve herkes arasindadir. Kisiler kendi iglerinde de bolunmuslugu 
yasarlar. Duyus tarzi bakimindan son derece huzursuz bir modern donem kisisi olan yazar, kendi 
dunya gorusunu de kahramanlanna yansitmistir. 

Turk inkilabina Bakislar (1938) adh inkilaplan ele alan kitabi basta olmak uzere Peyami 
Safa'nin birgokfikiryazisi ve polemikleri bulunmaktadir.54 

Mithat Cemal Kuntay (1885-1958) tek siir kitabi Turk'un §ehnamesi'nden (1945) ve kendi hayat 
tecrubelerine dayanan Ug Istanbul (1938) adh, tek romanini yazmistir. istibdat'tan Cumhuriyet'e kadar 
gegen gunlerin istanbul'daki yankilanni da anlattigi Ug istanbul (1938)'da, sosyal gurume ile 
insanlann gurumesi arasindaki baglan ortaya koyar. Eserin 1976'daki yeni baskisi birgok tartismaya 
da yol agmistir. 

Abdulhak §inasi Hisar (1888-1963) istanbul'da dogan, Dergah mecmuasinda (1921) siirle 
edebiyata baslayan yazar, tenkit ve incelemeler yazmistir. Fahim Bey ve Biz (1941) adh romamyla 
1942'de CHP roman yansmasinda ugunculuk alan yazann oteki romanlan Qamlica'daki Enistemiz 
(1944) ve AN NizamT Beyin Alafrangahgi ve §eyhligi (1952)'dir. Bu eserlerinde bir uslupgu olarak 
gorunen Abdulhak §inasi Hisar butunuyle dunde yasayan bir yazardir. Bugiin onun igin birgok 
adiliklerin, kadir bilmezliklerin toplamidir. Gegmise ait guzellikleri bugune tasimak igin de edebiyati 
kullanir. Maziye bakarken yazar sadece kaybolan mekan ve kisileri degil, kendisinden artik gok uzakta 
kalan gocuklugunu ve gengligini de ozlemektedir. 

"Bogazigi medeniyeti" ifadesini edebiyatimiza sokan Abdulhak §inasi Hisar, vaktiyle kullanilmis 
olan tesbihler, yorganlar gibi nice esyaya dikkatimizi geker. Bu bakimdan denemelerinde teker teker 
anlattigi hatiralan, romanlanm agiklama veya onlara baglanmalan bakimindan onemlidir: Bogazigi 
Mehtaplan (1941), Bogazigi Yahlan (1954), Gegmis Zaman Koskleri (1956); Gegmis Zaman Fikralan 
(1958), istanbul ve Pierre Loti (1958). 55 Abdulhak §inasi Hisar, ustat saydigi Yahya Kemal ile birlikte, 
yeni ile buyulenen nesillere, eskinin guzelliklerini feda etmemeyi ve tattirmayi basaran 
yazarlanmizdandir.56 

Memleket edebiyati akimi sadece gtiglu sanatgilardan ibaret degildir. Ayni gugte olmayan 
yazarlann, etkileri belirli bir sureye inhisar eden eserleri de vardir. Bugun hemen hemen unutulmus 
olan bu yazarlar, donemlerinde okuyuculanni heyecanlandirmis veya onlara gok gozyasi 
dokturmustur. Aka Gunduz (1886-1958) hitabet uslubuyla yazdigi tezli romanlannda mill? heyecanlara 
ve sosyal tenkide agirhk verir, gunumuzde de tartisilan kadin koruma evleri gibi kurumlardan soz 
eder. Dikmen Yildizi (1928), Bir §6forun Gizli Defteri (1928), iki Sungu Arasinda (1929), Tank-Tango 
(1928) vb.57 Mahmut YesarT (1 895-1 945)'nin ilk romani Qoban Yildizi (1925)'dir. Gozleme verdigi 

216 



onem dolayisiyla Culluk (1927) romanini yazmadan once reji fabrikasinda bir hafta isgi olarak 
gahsmistir. Bagnyanik Omer (1930), Tipi Dindi (1933) oteki romanlanndandir.58 Makedonya ve 
Romanya'dan Anadolu'ya, Yemen'e ulasan genis bir cografyada yasanan coskun asklarla beslenen 
macera romanlan yazan Esat Mahmut Karakurt (1 902-1 977)'da devrin gok okunan yazarlanndandir. 

Bu tur romanlann -gogunlukla kadm yazarlar tarafindan yazilmasi da dikkat gekicidir- 
baslangigtaki islevleri, okuma ahskanhgi kazandirmalandir. Kadin okuyuculan hedefleyen bu 
eserlerin, okuyuculan uzerindeki etkilerinin incelenmesi edebiyat disi bir alani, sosyolojiyi 
ilgilendirmektedir. 1960'lardan sonra artan geviri urunler karsisinda hemen hemen silinmislerdir. 

Populer romanin mizahT bolumunde yer alan isimlerin basinda gelen Huseyin Rahmi 
Gurpinar59 yetismesinde, gocuklugundan itibaren duydugu masallann etkili oldugunu belirtir. 
Gurpinar "avam igin edebiyati" savunur ve edebiyatin sadece edebiyatgilar arasi gegerli bir sifre 
olmasina karsi gikar; eserleri ile halkin gulerek bir seyler ogrenmesini amag edinir. Huseyin Rahmi, bu 
tarafi ile realist, anlatim ve yapi bakimindan geleneksel meddah uslubunun daha yeni bir devamidir. 
Para ve cinsiyetin insan ve toplum hayatindaki onemini modalar, savasin ortaya gikardigi aggozluluk 
ve sefalet, batil inanglar vasitasiyla anlatir. Konaklardan kenar mahallelere kadar istanbul'da yasayan 
hemen butun tipler eserlerinde yer ahr. Savaslann sokaklara doktugu kimsesiz sokak gocuklannin 
maruz kaldigi tehlikeleri ilk anlatan yazarlanmizdandir.60 Batil inanglarla, cehalet ve sahtelikle alay, 
Huseyin Rahmi'nin mizahinm temelini teskil eder. 

Romanlannin gozuk yapisina karsihk, Huseyin Rahmi'nin hikayeleri gok derli toplu ve tesirlidir. 
Kadinlar Vaizi (1920), Namusla Aghk Meselesi (1933), Katil Puse (1933), iki Hodugun Seyahati 
(1933), Tunelden ilk Cikis (1934), Gonul Ticareti (1939), Melek Sanmistim §eytani (1943), Eti Senin 
Kemigi Benim (1963). 

Yazar, Ben Deli miyim? (1924, Son Telgraf)'in ahlaka aykinhgi iddiasi ile mahkemeye verilir. Bu 
muhakeme edebiyat eserlerindeki anlatici ile romancimn gorusleri hakkinda uzun tartismalara yol 
agar.61 

Ercument Ekrem Talu (1888-1956) savas gunlerinin cephe gerisini, fakir semtleri, 
karaborsacilan ve kisileri dogruluktan sapmaya sevkeden gevre sartlarmi tenkitgi bir tavirla isler (Gun 
Batarken (1922) Kan ve iman (1924). Yanhs anlasilan, sekilde taklitten ibaret Batililasmamn ve 
bundan dogan kirginhklann anlatildigi eserleri (Sabir Efendi'nin Gelini (Dersaadet'de 1920; 1922) ve 
Meshedi tiplemesiyle unlenmistir: MeshedT ile Devr-i Alem (1927) ve MeshedT Arslan Pesinde (1934). 

Sermet Muhtar Alus (1887-1952) eski Osmanli tipleri, adetleri ve Batililasma gabalanni 
anlatirken, devri de tenkit eder. Canh, sahsT izlenimlerle yuklu sohbet uslubunu devam ettiren Sermet 
Muhtar istanbul folkloruyla da ilgili pek gok bilgi verir. Kivircik Pasa (1933), Pembe Maslahh Hanim 
(1933). 



217 



Osman Cemal Kaygih (1890-1945) hikayelerini topladigi Eskiya Guzeli (1925), uzun hikayesi 
Sandalim Geliyor Varda (1938) adh eserlerinin yam sira asil sohretini Qingeneler (1939) ve Aygir 
Fatma (1944) romanlanyla yapmistir. Dagimk, sohbet uslubu, istanbul'un arka mahallelerinin renkli 
folklorunu da verir. 

Bu yazarlann hepsinin, Huseyin Rahmi de dahil, eserleri istanbul'da devam eden folklor 
ozellikleri ve dil malzemesi bakimindan ayn bironem tasimaktadir. 

Huseyin Rahmi'nin ozensiz anlatimi, naturalizmini ve keskin sosyal hicvini devam ettiren bir 
yazar da Selahattin Enis Atabeyoglu (1 892-1 942)'dur. Eserlerinde Huseyin Rahmi'nin mizahindan 
eser bulunmayan bu yazann en meshur romam Zaniyeler (1923)'dir. Salahattin Enis "igtimaiyattaki 
nokta-i nazanmiz mutegallibe dusmanligidir" diyerek Zaniyeler'de gorundukleri gibi olmayanlan, 
soysuzlasmis istanbul sosyetesinin tatli hayatim teshir eder. Hikayeleri Bataklik Qigegi (1924)'nde 
derlenmistir. 

Koy Edebiyati 

Ataturk'un izmir'de toplanan iktisat Kongresi (1923)'nde artik kilicm yerini sabamn almasi 
gerektigini belirtmesi ve "koylu efendimizdir" demesi ulkenin kalkinmasinda gozlerin yeni bir hedefe 
gevrildiginin ifadesidir. Egitim, saglik ve tanm hizmetlerinin ulkenin hertarafina goturulmesi igin buyuk 
gayret sarfedilmistir. Hatiralanm yazan ogretmenler sayesinde, ogretmenlerin faaliyetleriyle ilgili 
bilgimiz varsa da sitma, frengi, trahom, verem gibi insanimizi kemiren nice hastalikla edilen 
mucadelenin hikayeleri hala yazilmamistir. Bu mucadelelerin kazanilmasidir ki nufusun artmasina yol 
agmis, hatta "10. Yil Marsi"nda bu nokta dile getirilmistir. 

Halide Edib, Yakup Kadri, Falih Rifki'mn belirttikleri gibi, Yunanhlann gekilirken sistemli bir 
sekilde "bir daha uzerinde ot bitmesin"62 dercesine yakip yiktiklan, bereketli topraklann yeniden 
yasamr hale gelmesi igin galisan insanlann hikayeleri de henuz yazilmamistir. 1925'te Faruk Nafiz 
Qamlibel'in yazdigi Canavar oyununun etkisi yillarca devam etmistir. Egitimin koylulere ulasmasi, 
koylu genglerin yetismesini, bunlann arasinda eli kalem tutanlann kendi koyleriyle ilgili eserler 
yazmalanni saglamistir; ozellikle roman ve hikayeden olusan bir yigin tutan bu eserler 1950 sonrasi 
edebiyatimizda "koy edebiyati" adiyla amlmaktadir.63 

Sadri Ertem (1900-1943) gengleri bu alanda yetistiren bir gazetecidir. Qiknklar Durunca (1931) 
adh romam Osmanh Devleti'ni gokerten sebepler, kapitulasyonlar uzerinde durur ve yazann "misyon" 
sahibi olmasi gerektigine olan inanci ile yazdigi ilk isgi romanlanndandir. Kuguk hikayelerinde de ayni 
temlere temas eder: Bacayi indir Bacayi Kaldir (1933). 

Resat Enis Aygen (1 909-1 984)'in eserleri de uslup degil, konu bakimindan ilgi uyandirmistir 
Toprak Kokusu (1944)'nda I. Dunya Savasi aga/koylu konulanni ele ahr; Adana dolaylanndan ilk soz 
edenlerden biridir. Toprak reformu, siyasT gekismeler, isgi ve koy konulan basta olmak uzere 
doneminin butun meseleleri bu romanlarda buyuk bir karamsarhkla anlatilmistir. 

218 



Edebiyat ve sanatin "bir nevi propaganda" oldugunu belirten ve "sanatin bir tek ve sarih 
maksadi vardir: insanlan daha iyiye, daha dogruya, daha guzele yukseltmek, insanlarda bu yukselme 
arzusunu uyandirmak"64 diyen Sabahattin AN (1907-1948) toplumsal gergekgilik akiminin sanatkar 
hikayecisidir. Degirmen (1935), Kagni (1936), Ses (1937), Yeni Dunya (1943), Sirga Kosk (1947) adh 
eserlerinde hikayelerini toplayan yazann ug de romani vardir: Kuyucakh Yusuf (1937), igimizdeki 
Seytan (1940), Kurk Mantolu Madonna (1943). 65 Sabahattin AN toplum sartlanna yenik dusen 
kadinlara karsi buyuk bir acima duydugunu hissettirir. 

Kadin Yazarlar 

Cumhuriyet sonrasinin hayatimizdaki en onemli konulanndan biri koy ise, digeri de kadin 
konusudur. Edebiyatimizda kadin konusu islendigi gibi gok sayida kadin yazar yetisir. "Kadin yazar" 
ayinmi dogru olmasa da Cumhuriyet sonrasi yapilan inkilaplann yayginlasmasinda kadin egitiminin 
ve kadin haklannin kazanilmasi agisindan 6nemlidir.66 

Kaginilamayan bir askin kaderlerini olusturdugu insanlann acikli hikayelerini sade bir yapi ve 
dille anlattigi Munevver, Olmus Bir Kadinin Evrak-i Metrukesi, vb.romanlanyla Guzide Sabri (1883- 
1946) okuyuculanna gok gozyasi dokturmustur.67 

Cumhuriyet'ten sonra yazdigi tezli romani (Pervaneler, 1924) ile Mufide Ferit Tek (1892-1971), 
yazarliga siirle basladiklan halde sonralan, malzemesini goklukla ogretmenlikle dolastigi gevrelerden 
alan romanlanyla Sukufe Nihal Ba§ar (1896-1973) ve Halide Nusret Zorlutuna (1901-1984)'nin da 
adlan anilmahdir. Her iki yazar da kadin sorunlan ve Anadolu uzerinde dururlar. Halide Nusret Bir 
Devrin Romani (1978) ve Benim Kuguk Dostlarim (1977)'da hatiralanni yazmistir. 

Muazzez Tahsin Berkand (1900-1984), Mukerrem Kamil Su (1906-1984), Kerime Nadir (1917- 
1984), Mebrure Sami Koray(1907), Nur Tahsin Salor, Fakihe Odman (d. 1908), Cahit Uguk (d. 1911), 
Nezihe Muhittin (d. 1916) donemin ihtiyacina cevap veren gok sayida eser yazdiktan sonra 
unutulmuslardir.68 

Turk romaninda toplumsal gergekgilik akiminin, sosyalist edebiyatin ilk temsilcilerinden olan 
Suat Dervis (Baraner) (1905-1972) Yeni Edebiyat (1941) dergisini gikarmistir. Birgok romani 
kitaplasmamis olan Suat Dervis'te gergekgilik ile masala has unsurlar kansiktir. Kara Kitap (1923), 69 
Ankara Mahpusu (1957), Fosforlu Cevriye (1968). 

Muhafazakar bir yazar olarak toplumdaki degismelere Tanzimat'in ilanmdan itibaren muhalif 
olan ve bunu sadece romanlannda degil, inceleme eserlerinde de gosteren Samiha Ayverdi (1906- 
1993) -roman olarak en iyi eseri Mesihpasa imami (1944)'dir. ibrahim Efendi Konagi (1964) kendi 
biyografisiyle yakindan ilgili, konagin gokusunu anlatan bir eserdir.70-, Cigerdelen (1947) romamyla 
Safiye Erol (1900-1964), Yunus Emre ve Mevlana'yi i§leyen romanlanyla Nezihe Araz (d. 1922) - 
Dertli Dolap'ta (1961), Mevlana'nm Romani (1962)- donemin romancilandir. 

219 



Peride Celal (d. 1915) yazdigi populer ask romanlanndan sonra yeni anlatim tekniklerini 
deneyerek romancihginin yeni devresine baslamistir: Ug Kadinin Romani (1954), Kirkinci Oda 
(1958), Gecenin Ucundaki Isik (1963), Guz §arkisi (1966), Evli Bir Kadinin Gunlugunden (1971), Ug 
Yirmidort Saat (1977), Kurtlar (1990). Hikayeleri: Jaguar (1978), Pay Kavgasi (1985), Bir 
Hanimefendinin Olumu (1981), Mektup (1994). 

Hikayeciler 

19. yuzyihn son yillannda ve 20. yuzyilin basinda dogan ve roman yazmis olsalar da kendilerini 
hikayeci olarak kabul ettirmis olan yazarlanmizm dogum tarihleri arasinda buyuk farklar vardir. 71 
1895 dogumlu Fahri Celal 1923'te yazarhginin son basamagina ulasmistir. Buna karsihk 1883 
dogumlu Memduh §evket Esendal, eserlerini daha sonra verecektir. Asagidaki siralamada dogum 
tarihleri esas tutulmustur. 

1900 Oncesi Dogan Hikayeciler 

Memduh §evket Esendal (1883-1952) Ayash ve Kiracilan'nda (Vakit gazetesi, 1934) zengin 
Ayasli ibrahim Efendi'nin evindeki bir odada oturan banka memuru kiracinm agzindan, oteki odalarda 
oturanlan ve birbirleriyle munasebetlerini anlatir. Esendal asil ununu kuguk hikayeleriyle yapmistir. 
Hikayeler (2 c. 1946). Esendal'in eserleri hig bir ideolojik gorusu yansitmaz. O hikayelerinde siradan 
insanlann en basit hareketlerini, davranislanni anlatirken insan iliskilerinin ne kadar getrefil oldugunu, 
uyum saglamanin her zaman mumkun olmadigini da sezdirir. "Ben, insanlara yasamak igin umit, 
kuvvet ve nese veren yazilardan hoslamnm. insanlan yogunmus mutfak pagavrasina geviren ve yeise 
dusuren yazilardan hoslanmam. Zaten tarn bir refah iginde, huzur iginde yasamiyoruz. Bir de karanlik, 
kotu seylerden bahsederlerse bize, onlan okursak. Bu, insanlan bir havana koyup ezmeye benzer... 
Halbuki insanlann iginde bir umut olmah... Yasama umudu, nese vermeli insana okuduklan..." 
demektedir.72 

Halikarnas Bahkgisi (1886-1973) (Cevat §akir Kabaagagli)73 zengin hayat macerasimn ve 
buyuk bir kultur birikiminin sahibi ve eserlerinde bir bakima Yahya Kemal'in gergeklesmesini denedigi 
Akdenizli edebiyatini olusturan bir sahsiyettir. Uslubuna sik sik gesitli nidalar halinde yansiyan coskun 
mizaci Mavi Surgun (1971) diye adlandirdigi Bodrum'a surulusunun arttirdigi deniz tutkusunu islemis 
ve deniz insani ile topragi isleyenleri karsilastirmistir. Aganta Burina Burinata (1946), Otelerin Qocugu 
(1956), Ulug Reis (1962), Deniz Gurbetgileri 

(1969) gibi romanlannda deniz tutkunu insanlar, tutkulu ve coskun bir uslupla anlatilmistir. 
Hikayeleri Ege Kiyilanndan (1939), Merhaba Akdeniz (1947), Ege'nin Dibi (1952), Yasasin Deniz 
(1954), Gulen Ada (1957), Ege'den (1972), Genglik Denizlerinde (1973) adh kitaplannda toplanmistir. 

Hakki Kamil Bese (1889-1982), F. Celalettin (1895-1975) (Fahri Celal Goktulga) yazdiklanyla 
gergek hayattan sahneler anlatmislardir. 

220 



Nahit Sirn Orik (1895-1960) hatiralan, roman ve hikayeleri ile tamnmistir.74 Eve Dusen Yildirim 
(1934), Kiskanmak (Tan, 1937; 1946), Sultan Hamit Duserken (1947) adh romanlan aile gevresinde 
geger, ozellikle zayif erkek kahramanlann gtiglu kadmlar tarafmdan tuketilmesine dayanir. Arka 
planda sosyal elestiri yer alir. Kadmlar Arasinda (1941) adh kitabinda ailesindeki kadinlan tasvir 
etmistir. Hikayelerinde (Kirmizi ve Siyah, 1929; Sanatkarlar, 1932, Eski Resimler, 1933) gok iyi bildigi 
istanbul'u ve ozlemlerine kavusamamis kuskun insanlann hayal kirikhklarini, gogunlukla aile 
gevresinde gegen olaylarla anlatmistir. 

Nahit Sirn Selim ileri'nin Cemil Sevket Bey, Aynali Dolaba iki El Revolver (1997) adh romaninda 
bir roman kahramani olarak okuyucu karsisma gikmistir. 

1900 Sonrasi Dogan Hikayeciler 

Kenan Hulusi Koray (1906-1943) Yedi Mesale'nin tek hikayecisidir. Baslangigta golde gegen 
tutkulu, masahmsi ask hikayeleri (Bir Yudum Su, 1929) ile un kazanmistir. En guzel hikayeleri 
Poe'nunkilerini andiran korku hikayeleridir (Bahar Hikayeleri, 1939). Bir yam ile Sadri Ertem'e bagh, bir 
yaniyla da Sait Faik'i mujdeleyen Kenan Hulusi, askerligini yaparken tifusten olmustur. 

Sait Faik Abasiyanik (1906-1954) en segkin hikayecilerimizdendir. imzasi 1929 yihndan itibaren 
gorulen Sait Faik75 edebiyat gorusunu soyle agiklar: "Cemiyetimizde ahlak telakkileri degisiyor. 
Bugun eskiler diye adlandinlan yasli muharrirler, hayata, cemiyete yukandan bakarlardi. Hala da 
oyledirler. Hayata kansmiyorlar, yalniz tepeden seslenerek cemiyeti duzeltmek sevdasindalar. Bize 
gelince: cemiyeti duzeltmek hususunda hig bir iddiamiz yok. Biz cemiyette, insanlanmizla birlikte, ayni 
hayati yasamak istiyoruz."76 

Sait Faik'in anlattigi sahislar hig de guzel, cazip degildirler. Ama onlann hepsi butun kusurlanyla 
sevimlidirler, tipki hayat gibi. 

Ziya Osman Saba (1910-1957)'nin genellikle hatiralanna dayanan hikayelerinden olusan 
kitaplan Mesut insanlar Fotografhanesi (1952) ve Degisen istanbul (1959)'dur. Ziya Osman Saba'nin 
edebiyatimizda eserlerinin disinda, pek soz edilmeyen iki onemli katkisi vardir: arkadasi ve dostu 
Cahit Sitki Taranci'nin kendisine yazdigi mektuplan onun olumunden sonra arkadasi adma 
yayimlamasi [Ziya'ya Mektuplar (1957)] ve Kirimh yazar Cengiz Dagci'nin ilk romanini gozden 
gegirmesi. Boylece Cengiz Dagci okuyucusunun karsisma temiz bir Turkge ile gikmis ve okuyucu 
tarafmdan sevilerek eserleri Turk edebiyati iginde yerini almistir. 

Degismeler karsisinda gegmisi hatirlama, hatiralan yeniden yorumlama Ziya Osman Saba da 
oldugu gibi birgok yazanmizda da gorulur. Bu tur eserler bir yandan gegmis zamani tanitirken, bir 
yandan da bir tur aydin tavnni belirleyen tenkitlertasir. 

Mahmut Ozay (1908-1981), Samet Agaoglu (1909-1982), Hababam Sinifi (1957) yazan Rifat 
Ilgaz77 (1911-1993); Orhan Hangerlioglu (1916-1991) dikkat geken hikayecilerdendir. Samet Agaoglu 

221 



bir kismi babasindan gelen zengin hatiralanni da kitaplastirmistir: Kuvayi Milliye Ruhu (1944), 
Babamin Arkadaslan (1958). 

Haldun Taner (1916-1986) 1945 yilindan itibaren basladigi yazi hayatinda hikaye, deneme ve 
tiyatro alanlannda eser vermistir. Haldun Taner'in hikayeleri, Yasasin Demokrasi (1949), Tus (1951), 
§ishane'ye Yagmur Yagiyordu (1953), Ayisiginda "Cahskur" (1954), On ikiye Bir Var, Sancho'nun 
Sabah Yuruyusij (1969), Yahda Sabah (1983)'da toplanmistir. Hikayelerini gozlemlerinden ve 
gevresindeki olaylardan gikardigim soyleyen yazar, sosyal ve siyasT tenkitleri usta bir ironi ile 
vermistir. Eserlerinde canlandirdigi kisiler genellikle istanbul ile gecekondulannda yasarlar. Bazi 
hikayeleri Almanya'daki isgileri ele alir. istanbullu olan yazar gecekondularda olusan alt kulturlerin ve 
oralara ulasamayan devlet otoritesinin getirdigi bosluklara, gevre konulanna dikkat gekmistir. 

Konulanni gunluk hayattan, tarihten, hatiralardan alan Haldun Taner bazi hikayelerinde kurdugu 
fantastik dunya ile guglu tenkitler yapar. Eserlerinde amacina uygun sekilde dil ile oynayabilen, guglu 
ironisi ile emsalsiz bir hikaye yazandir. Arada kalmishgin gergeklerle yuz yuze gelmekten kaginmanin 
bir sembolu olarak kullandigi "Devekusu"nu sadece kurdugu tiyatroya ad olarak vermemis, yillarca 
"Devekusuna Mektuplar" sutununda denemelerini yazmistir. Haldun Taner'in segtigi bu ad bile onun 
hitap ettigi okuyucunun da kusurlanni bildigini hissettirir. 

1946-1980 donemi 

1946 yih Turkiye'de gogulcu demokrasiye gegisin baslangicini da teskil eder, edebiyatimizin 
sonraki yillannda gorulen gok seslilik baslar. II. Dunya Savasi'nin bitisi Avrupa'da yerlesik degerlerle 
yeni bir hesaplasmayi getirmistir. Artik Avrupa kulturune daha rahat agilan yazarlanmiz bu esintileri 
Turkiye'ye de tasirlar. 

1940'h yillarda edebiyat dergilerinin edebiyatin gelismesi ve yayilmasindaki etkileri buyuktur. 
Qogu 1900-1919 arasi dogmus olan yazarlar, bu donemin yazar kadrosunu olustururlar. 

1950'lerin kuguk hikayeciligini hazirlayan en onemli faaliyetlerden biri Salim §engil'in gikardigi 
(d. 1916) Segilmis Hikayeler Dergisi'nin (1947-1957) hikayecilere sagladigi genis imkandir. 

1920 Oncesi Dogumlular 

Ahmet Hamdi Tanpinar (1901-1962)78 siir, roman, hikaye, deneme, inceleme turlerinde eser 
vermis buyuk bir yazardir. O, kendi ifadesiyle "asrin kapisinda" dogmus ve sahsiyetini bulmasinda 
buyuk rolu olan Yahya Kemal'le karsilasmistir. Onun derslerinde, yasanan gunlerin acilan ve ebedT 
degerler ugruna verilen mucadele, edebiyatin olmez eserleriyle birlesmistir. Tanpinar omru boyunca 
Turk tarihine, mutlak degerler silsilesinin tezahuru olarak bakmis, Turk milletinin mill? ve evrensel 
degerlerini farkederek eserlerinde islemistir. Genis kulturu, edebiyatin yam sira resim, heykel, muzik 
gibi sanat eserlerini tammasi ve zengin hayal gucunu hig bir zaman gergegin sartlanni unutturacak 
kadarfantezilerinin emrine vermemesi, sanatmin anahtanni teskil eder. 

222 



Romanian Huzur (1949) ve Saatleri Ayarlama Enstitusu (Yeni istanbul'da tefrika 1954; 1962), 
Sahnenin Dismdakiler (Yeni istanbul'da 1950; 1973)'dir. Mahur Beste (Ulku'de tefrika 1944) ile 
musveddelerinden derlenen Aydaki Kadin79 adh romanlan yanm kalmistir. 

Mahur Beste'si onun romanciligimn onemli bir cephesini verir. Eserin sonuna ekledigi "Behget 
Beyefendi'ye Mektup" Tanpinar'm hem galisma seklini hem de roman anlayismi ortaya koyar: "Siz 
kainatin etrafinizda donmesini istiyorsunuz. Dusunmuyorsunuz ki hayat sizi mahrekinin disina atmis. 
Hayat kimsenin etrafinda donmez, herkesle beraber yurur."80 Bati tekniklerini iyi inceleyen Tanpinar 
Proust, Huxley ve Joyce uzerinde durmustur. Huzur romaninda onlann teknigini kullandigi gorulur. 

Mahur Beste, Huzur ve Sahnenin Dismdakiler igin bir hareket noktasi olmustur. Huzur ve 
Sahnenin Dismdakiler'de aynntilarla islenen kisilerin derinlikleri ve Turke has degerler, evrensel 
boyutlanyla ortaya konmustur. Mehmet Kaplan'in "Bir sairin romani", Fethi Naci'nin "Turkgenin en 
guzel ask romani"81 diye nitelendirdikleri Huzur, genellikle ihtiva ettigi fikirler agisindan ele alinmistir. 

Tanpinar'm kendisinden birgok gizgi tasiyan Mumtaz'da ortaya koydugu aydin sorumlulugu, 
romanimizda Yakup Kadri'den sonra yeniden belirmistir ve yillar sonra Tanpinar'm etkisi sadece 
yazma tarzmda degil, aydin kavramma bagli olarak segkinlerin, kulturlulerin dunyasmi yazma seklinde 
nice yazan etkileyecektir. Tanpinar hayatta iken kadrinin bilinmemesinden gok yakinmis olmakla 
birlikte, yaptigmm dogruluguna inanarak yolunda devam etmis biryazardir. 

Saatleri Ayarlama Enstitusu Tanpinar'm buyuk ve bir esi daha olmayan, ironik anlatimm her 
tonlamasmi kullandigi, Osmanli doneminin oldugu kadar, Cumhuriyet'in ilk donemlerini de 
burokrasiden, modalara kadar her kurumunu derinden elestirdigi romanidir.82 Eserde Huzur'da 
oldugu gibi yasayan kisilerden hareket etmesi bu romanlara birer "anahtar roman" niteligi de 
vermektedir. 

Sayisi az olmakla birlikte [Abdullah Efendi'nin Ruyalan (1943) ve Yaz Yagmuru (1955)] 
Tanpinar'm hikayeleri gorunenle gorunmeyenin ardmi arastiran, kimisi fantastik niteliktedir.83 

Tanpinar asla tekduzelige dusmeyerek her zaman kendi kendine kalmayi basarmis bir yazardir. 
Bu ozelligi mektuplannda da gorulur.84 

Kemal Tahir (1910-1973) konusunu koyden alanlar ve tarih donemlerinden alanlar olmak uzere 
iki kumeye aynlabilecek gok sayida eserin sahibidir. G6I insanlan (1955)'nda topladigi hikayelerindeki 
guglu tasvirler, etkili anlatim romanlannda gevsemistir. incelemeciler Kemal Tahir'in koy ve koyluyu 
sadece hapishanede tanidigi igin duyduklanni yazmakla yetindigini belirtirler. Gergekten de yazarm 
her turlu sapikhk ve kotulukle dolu kahramanlannin ne koyluyu ne de insani temsil ettikleri 
soylenebilir. 

Kemal Tahir'in Osmanli'mn kurulusunu anlattigi Devlet Ana (1967) dismda, konusunu tarihten 
aldigi eserleri yakm tarihimizle ilgilidir. Esir §ehrin insanlan (1956), Esir Sehrin Mahpusu (1962), 

223 



Yorgun Savasgi (1965), Kurt Kanunu (1969), Yol Aynmi (1971). Bunlardan Koy Enstitulerinin 
kurulmasini hem politikacilar hem koyluler arasinda ele alan Bozkirdaki Cekirdek (1967) adh eseri her 
iki bolume de girebilecek niteliktedir. 

Kemal Tahir kahramanlarim hig sevmeyen yazarlardandir. Onun koyu anlamayi esas tuttugu 
soylenirse de Osmanli Devleti'nin gokusu ve Cumhuriyet'in ilk yillanndaki haliyle tasvir ettigi koy ve 
koyluden tiksindigi hissedilir. Kemal Tahir tasvir ettigi insanin sadece hayvanT ihtiyaglanni gorur ve 
anlatirken, onlan insan kilan ozelliklerini farketmez. Herkes para, mevki, gikar ve cinsT arzulanni 
tatmin pesindedir. Din, yiiksek mevki, yetki sadece igrenglikleri orten bir paravandir. Cahil koylu de 
bunlarla aldatihr. 

Orhan Kemal (1914-1970) Baba Evi (1949) ve Avare Yillar (1950) ve Cemile (1952) onun kendi 
hayatindan ahnmis romanlanndan sonra yakindan tanidigi Adana gevresindeki tarim koylusii ve 
dokuma fabrikalannda gahsan isgilerin, buyuk sehre gelenlerin, gecekondulara yerleserek, buyuk 
sehir yasayisma uyma gabalanni anlatir. Kuguk hikayelerinin yogunlugunu tasimayan bu eserlerde, 
halk hikayeciligi geleneginin anlatim ozellikleri bulunur. Murtaza (1952), Bereketli Topraklar Uzerinde 
(1954) unlu eserlerindendir. Anlattigi insanlar iyice ezilmis, kurtulus umutlan kalmamis, zavalh 
kisilerdir. Orhan Kemal kahramanlarim konustururken sive taklitlerine basvurur. Cocuk isgilerin zayif 
bedenlerinin gucunu asan sorumluluklan anlatan hikayelerin edebiyatimizdaki yeri gok ozeldir. 
Eserlerinde anlattigi vasifsiz isgilerin, ozellikle gurbetteki istismarlan ve insanhk disi bir yasayisa 
mahkum edilerek somurulmeleri, Almanya'ya giden isgi hikayelerine ornek olmus gibidir. 

Aziz Nesin (1915-1995) Sabahattin AN ile birlikte Markopasa gazetesini gikarmis, gazetenin 
kapatilmasi uzerine onu Malumpasa, Merhumpasa gazeteleri takip etmistir. Qesitli mahkumiyetleri 
dolayisiyla takma adlar kullanmistir. Aziz Nesin'in uluslararasi gesitli odulleri vardir. 

Mizahin etkisi fazla gevezelige kagmadan vurucu bir darbe etkisi uyandirmayla saglanir. 
Bundan dolayi da mizahin asil uyarici etkisi kisa fikralarda, skeglerde veya kisa hikayede bulunur. 
MizahT hikayelerinde [Geriye Kalan (1948), it Kuyrugu (1955), Yedek Parga (1955), Fil Hamdi (1956), 
Damda Deli Var (1956), Koltuk (1957), Kazan Toreni (1957), Olmus Esek (1957), Mahallenin Kismeti 
(1957), Ah Biz Esekler (1960), Biz Adam Olmayiz (1962), vb.] olan basansini Aziz Nesin'in gevsek 
yapih, bol tekrara dayanan romanlannda bulmak mumkun degildir. 46 cilt iginde yer alan hikaye ve 
romanlanndan on biri romandir. 

Tank Bugra (1918-1994) hikayelerini Oglumuz (1949), Yann Diye Bir §ey Yoktur (1952), iki 
Uyku Arasinda (1954)'da toplamistir. Romanlannda genis bir cografyada ve tarihte dolasmakla 
birlikte, onun asil basansi gok iyi tanidigi kasaba hayatini ve insanini anlatirken gorulur.85 

Kuguk Aga, Donemegte, Yagmur Beklerken ve Osmancik suphesiz ki Tank Bugra'nin Turk 
edebiyatinda yerini saglamis eserleridir. Kuguk Aga Mill? Mucadele'yi o gune kadar yazilanlardan 
daha farkli bir kapsam ve bakis agisindan almasiyla dikkati gekmis, degeri teslim edilmistir. Eserin 

224 



kahramanlarini gocuklugunda ve babasinin yaninda tanidigini belirten Tank Bugra, iyi tanidigi kasaba 
hayati iginde Mill? Mucadele'nin en gug anlannda kisileri, kendi benliklerini bulma ve yollanni segme 
surecinde ele almistir. Segme ile baslayan sorumluluk duygusunun kisilerde yarattigi hesaplasma 
eserin en guzel sayfalanni teskil eder. 

Fethi Naci'nin "eylem iginde bilinglenerek goruslerinin tam karsiti olan goruslere ulasmak"86 
dedigi bu psikolojik gelisme, usta romanci tarafindan buyuk bir basanyla yansitilmistir. 

Tiyatro tarihimizle ilgili olan ibis'in Ruyasi87 "sanatgi romani" ozelligi tasimaktadir. 

Yagmur Beklerken Serbest Firka'nin birkag aylik kisa omrunu, bir kasaba hayatinda sebep 
oldugu galkantilarla anlatirken, koylunun asil bekleyisinin yagmur oldugunu hem ayn hem de birbirini 
tamamlayan iki hikaye gibi sunar. Susuzluk ve yeni bir parti kurulmasi kasabanin hayatini alt ust eder. 
Fethi Naci ayni konuyu basansiz bir sekilde isleyen Kemal Tahir'le yaptigi karsilastirmada hakli 
olarak "Kemal Tahir'de bulamadigimizi Tank Bugra'da buluyoruz: Siyasal, toplumsal gergekliklere tam 
bir romanci yaklasimi" demektedir.88 Oteki romanlan Gengligim Eyvah (1979), Dunyanin En Pis 
Sokagi (1989). 

Anadolu'yu, halk-devlet iliskisini meslekleri dolayisiyla yakindan taniyan BekirSitki Kunt, Umran 
Nazif Yigiter (1915-1964), ilhan Tarus (1907, 1967), Kemal Bilbasar (1910-1983) gibi yazarlann 
eserleri, edebiyat disi olgulerle de degerlendirmeyi gerektirmektedir. Kemal Bilbasar hikayeleri ve 
ozellikle Cemo (1966) romani ile buyuk yankilar uyandirmistir. "Qancinm Kansi" (1953) adh 
hikayesinden yola gikarak yazdigi Cemo ve onun devami Memo (2 c, 1968-69) Cumhuriyet'in ilk 
yillannda, Seyh Sait isyani sirasinda Dogu Anadolu'da aga-koylu, aga-memur iliskilerini guzel ve 
hazin bir ask hikayesiyle verir. Kemal Bilbasar masal ve destan dilini kullanarak halka ulasmayi 
amaglamistir. 

Samim Kocagoz (1 91 6-1 993)'un89 konulanni toprak meselelerinden, koy ve kasaba ve tarihT 
olaylardan alan, gok sayida hikaye ve romanlan bulunmaktadir. Yazar toplumun sarsintili donemlerini 
romanlastirmaya ozen gostermis, Kalpakhlar (1962) ve Doludizgin (1963) Mill? Mucadele Yilan 
Hikayesi ve Bir Qift Okuz'de gok partili donemi, Onbinlerin Donusu'nde II. Dunya Savasi yillan 
istanbulu'nda ogrenci ve aydin gevrelerini, izmir'in iginde (1973), 27 Mayis 1960, Tartisma (1976)'da 
12 Mart 1971; Mor Otesi (1986)'nde 12 Eylul 1980'i ele almistir. iyi tanidigi toprak insaninin, giftginin 
makinelesme karsisindaki durumuna da yer veren yazann anlatimi kurudur. 

Mahmut Makal'in Bizim Koy (1 950)'u Koy Enstitulerini bitirmis birgok yazan, "koy edebiyati" 
adiyla anilan90 kalip fikirlerin ardindan koylunun anlatildigi eserler yazmaya sevketmistir. Bunlann 
yerine daha sonra buyuk sehirlere gog, isgiler ve gecekondu edebiyati almistir. 

1950'den sonra tarihT romanlann da sayisi artar. Turhan Tan (1885-1939), Refik Ahmet 
Sevengil, (1903-1970), Resat Ekrem Kogu (1905-1975), Hasan izzettin Dinamo'nun (1909-1989), 
Mithat Sertoglu (1910-1989), Ragip Yesim (1910-1971), Feridun Fazil Tulbentgi (1912-1982) bu 

225 



alanin onde gelenleridir. 1950 hatta 1960'larda tefrika romanlarla bu gelenek, gazetelerde devam 
ediyordu. Bunlann basit, sade anlatimlan, okuyuculann tarih sevgisinin gelistirilmesinde etkili 
olmustur. Kizil Tug (1927) yazan Abdullah Ziya Kozanoglu (1906-1966) daha gok gocuk ve genglik 
romancisi sayilmis, Turk tarihini ilk donemlerinden baslayarak kahramanhk hikayeleri, biyografik 
romanlarla anlatmistir. 

Huseyin Nihal Atsiz (1905-1975) once siirle baslamis (Yollann Sonu, 1946) islamiyet oncesi 
Turk tarihiyle ilgilenmis ve pek gok baski yapan romanlar yazmistir. Bozkurtlann Olumij (1946) 
Bozkurtlar Diriliyor (1949), Deli Kurt (1958), Ruh Adam (1973)'da Turklerin tarih alanina giktiklan 
andan itibaren savunduklan beserT degerler anlatilmistir.91 Tarih ogrenimi gormus olan yazar gesitli 
dergiler gikararak ozellikle islamiyet oncesi Turk tarihini tanitmaya gahsmis ve birgok incelemeler 
yapmistir. 

1920 Dogumlular 

1920 dogumlular 1950'den sonra eser vermeye baslamislardir. Gazoz Agaci (1954) ve Yarah 
Hayvan (1956)'daki hikayeleriyle Sait Faik'i hatirlatan Sabahattin Kudret Aksal (1920-1993)'i ondan 
aynlan temel fark Sait Faik'in avareliginde mutlu Aksal'in kahramanlannin ise kendilerini bir gember 
iginde mahkum gormeleridir. 

Korkung Yillar (1956), Yurdunu Kaybeden Adam'i (1957), Onlar da insandi (1958) gibi 
romanlannda Kirimh yazar Cengiz Dagci (d. 1920)92 kendi izlenimlerinden II. Dunya Savasi gunlerini 
anlatmis, Kirimh Turklerin kaderleriyle bir milletin hayatinda feda edilemeyecek degerlerini dile 
getirmis ve Kinm mekanim bin bir aynntisiyla edebiyatimiza sokmustur. 

Yalniz Kadin (1955), Degisik Gozle (1956), Susuz Yaz (1962), Ay Buyurken Uyuyamam 
(1969)'in yazan Necati Cumah (1921-2001) Makedonya 1900"da muhacir olmadan onceki Rumeli 
hatiralanni islemistir. Yogun ve saglam kuruluslu hikayeleri vardir. 

Yasar Kemal (d. 1922) (Kemal Sadik Goggeli) zengin folklor birikimini kullanarak yazdigi 
romanlarla yurt iginde ve disinda buyuk bir sohret kazanmistir. ince Memed (1955)'e gordugu ragbet 
dolayisiyla, halk hikayeciligi gelenegindeki gibi yeni ciltler eklemistir. ince Memed'in sonraki ciltlerinde, 
siyasT hayatimizdaki "duzen degismelidir" sloganini eskiyanin gergeklestirecegi telkini baslar. Yasar 
Kemal'in eserlerinde tarafsiz okuyucuyu asil zapteden kisimlar, onun severek anlattigi halk kulturu 
unsurlandir. Etrafinda buyuk bir propaganda yigini bulunan Yasar Kemal de benzeri bazi yazarlar gibi 
ayrintih degerlendirmelerden henuz uzaktir.93Dagin Ote Yuzu uglemesi, Ug Anadolu Efsanesi (1967), 
Agndagi Efsanesi (1970), Binbogalar Efsanesi (1971), Demirciler Carsisi Cinayeti (1974) eserlerinden 
bazilandir. 

Hikayelerinde soyutlamaya agirhk veren Vusat O. Bener (d. 1922); Aylak Adam (1959) ve 
Anayurt Oteli (1973) adh iki romaninda da yalnizhk ve bunahmlarin hikayesini anlatan Yusuf Atilgan 
(1921-1989) ozellikle uslubu dolayisiyla begenilen yazarlardir. 

226 



Sait Faik, Halikarnas Balikgisi gibi denizden nafakasini gikaran insanlan hikayelerinde anlatan 
Zeyyat Selimoglu (1922-2000); Sait Faik'in devami olan ve hatiralanndan hiz alan Once Ekmekler 
Bozuldu (1944) ve Asksiz insanlar (1949)'in yazan Oktay Akbal (d. 1923); yilkihklan anlatan Abbas 
Sayar (1923-1999) (Yilki Ati (1970), Qelo (1972), Can Senligi (1974) ) da dikkati geker. 

Attila ilhan (d. 1925) Sokaktaki Adam (1953)'da kendi genglik tecrubelerini islemistir. Zenciler 
Birbirine Benzemez (1957)'den sonra tarihi sorguladigi Kurtlar Sofrasi (1963/64) ile siyasT niteligi agir 
basan romanlar yazmistir. Aynanin igindekiler (1973-74)'de Turkiye'nin son elli yilini aydin ve asker 
kahramanlanyla anlatan Atilla ilhan-millet olmak igin tarih bilincini sart kostugu igin-butun 
romanlannda kendi yorumuyla bu bilinci okuyucusuna asilamaya galismis, cinselligin her turunu 
islemistir. 

Nezihe Merig (d. 1925) kadinlann yalnizhklanni anlatan eserlerinde kullandigi siirli dil ve 
bilingaltini yoklayan yapisiyla ilk eserinden itibaren dikkati gekmistir. Bozbulanik (1953), Topal Kosma 
(1956), Menekseli Biling (1965), Dumanalti (1979), Bir Kara Derin Kuyu (1989) adh hikaye kitaplan 
bulunan Nezihe Merig'in bir de Korsan Cikmazi (1961) adh romani vardir. 

Koy romanlanyla unlenen Talip Apaydin, Mehmet Basaran (d. 1926) ve ogretmen Yusuf Ziya 
Bahadinh (d. 1927) tanidiklan koyu anlatirlar. ilk romani Yilanlann Ocu (1959) ile unlenen Fakir 
Baykurt (1929-1999) romancihgini ayni gizgide devam ettirmis, koylunun kader saydigi yoksulluktan 
kurtulmasi igin mucadeleci tiplere ihtiyag oldugunu gostermistir. Bu konuda en olumlu elestirileri alan 
Kaplumbagalar olmustur. 

Harput sehrinin savaslar, yabanci sermaye, misyonerlerin yerli halk uzerindeki bolucu etkileriyle 
gokusunu anlattigi Yukan Sehir (1986), Toprak Kursun Gegirmez (1988), Yuz Uzun Yil (1993) ile 
Semsettin Unlu (d. 1928) edebiyatimizda henuz hakkettikleri ilgiyi gormemis yazarlardandir. 

Burokrasi tecrubelerinin eserlerinde genis yer aldigi, iletisimsiz insanlann sembolik olarak 
anlatildigi eserleriyle Hikmet Erhan Bener (d. 1929) dikkati geken isimlerdir. 

Adalet Agaoglu (d. 1929), 1970 sonrasi buyuk bir un kazanmis yazarlardandir. Adalet Agaoglu 
genis kulturu ile romanda yeni yollar ve anlatim sekilleri denemistir. ilk romani olan Olmeye Yatmak 
(1973) bir saat iginde intihar amaciyla bir otel odasina kapanan bir dogent hammin hatirlayislanyla, 
genis birzamani igine alan, ig ige gegmis zamanlan isler. Bu roman Bir Dugun Gecesi (1979) ve Hayir 
(1987) ile de baglantihdir. Bu ug roman Dar Zamanlar Uglemesi (1994) adiyla basilmistir. Adalet 
Agaoglu, toplumdaki degismelerden, kisilerin sinif degistirmesinden soz eder. Ortak kisilerle birbirine 
baglanan bu eserlerde kisilerin degisme suregleri de takip edilebilir. 

Modern anlatim teknikleri, romanlarin gok degisik yorumlanma ve degerlendirmelerine yol 
agmaktadir. Adalet Agaoglu eserlerinde yeni anlatim tekniklerini uyguladigi gibi gunumuz romaninin 
onde gelen ozelliklerinden olan cinsellik konusunu da her eserinde dozu artan bir sekilde islemektedir. 

227 



Hatta Ruh Osumesi (1991)'nde bu konuda ayri bir kadin soylemi ve lugati yaratma gabasmda 
bulunmustur. 

Adalet Agaoglu hikayelerini Yuksek Gerilim (1974), Hadi Gidelim (1982)'de toplamistir. Yazann 
hatira-roman veya "anlati" diye nitelendirdigi eserleri Gog Temizligi (1985), Gegerken (1986), Gece 
Hayatim (1991)'dir. 

1930 Dogumlular 

Bir iki istisnanin disinda 1930'lu yillarda doganlar 1960 sonrasi sohretlerini kazanirlar. 
Uzerlerinde biraz daha genis durulacak olanlar disinda dikkate gekenler sunlardir: Muzaffer Buyrukgu 
(d. 1930), Bilge Karasu (1930-1995), ogretmen ve sendikaci Dursun Akgam (d. 1930); Kotumserligi 
isyanla asmaya gahsan hikayeleriyle Leyla Erbil (d. 1931); ilgi ile karsilanan Yanik Saraylar (1965)'la 
Sevim Burak (1931-1983); hikayelerinde Sait Faik, Memduh §evket Esendal gibi siradan insanlann 
yasayislanm anlatan Tank Dursun K. (d. 1931); Kilit (1971) romaniyla Selguklulardan baslayarak 
yakin tarihe kadar uzun bir donemi romanlastiran M. Necati Sepetgioglu (d. 1932), Ayhan Bozfirat 
(1932-1981); Kibris'ta yasadigi savas ortamini anlattigi Mucahitler (1971) Girne'den Yol Bagladik 
(1976) gibi romanlanyla Turkiye'de unlenen Ozker Yasin (d. 1932); gergekustu, bilim-kurgu, kara 
mizahtan bol yararlanan Orhan Duru (d. 1933); dil konusunda titiz Tahsin Yucel (d. 1933); garpici 
hayat sahnelerini yansitirlar. Mizah yazilanyla Muzaffer izgu (d. 1933), Reso Aga (1968)'siyla Bekir 
Yildiz (1933-1998); kadinlann ig dunyalanni yansitan Selguk Baran (1933-1999); Demirtas Ceyhun 
(d. 1934), Tektas Agaoglu (d. 1934), Mubeccel izmirli (1934-1982); Meral Celen (d. 1934); Guner 
Ener (d. 1935); Nurten Karas; gevreye yabancilasma temini basanyla isleyen Demir Ozlu (d. 1935); 
duyarhhkla yazilmis gogu koy konusunu isleyen hikayeleriyle §evket Bulut (1936-1996); tarihT ve 
siyasT yorumlarla koy romanlan da yazmis olan Erol Toy (d. 1936), karamsar bir dunyamn yansiticisi 
Ferit Edgu (d. 1936); kadin konusunu ve biyografisine baglanan hapishane izlenimleri ve hastahk 
psikolojisini yansitan Tutkulu Pergem (1962), Tante Rosa (1968), Bans Adh Cocuk (1976) adh hikaye 
kitaplan Yurumek (1970),Yenisehir'de Bir Ogle Vakti (1973), §afak (1975) adh eserleriyle 

Sevgi Soysal (Nutku, Sabuncu 1936-1976); Alleben Oykuleri (1991) ile Ulku Tamer (d. 1937); 
zikzaklar gizen dunya gorusuyle Afet Muhteremoglu (llgaz); koy edebiyatmi devam ettiren Osman 
§ahin (d. 1938); son romani Emir Beyin Kizlan (1998) dahil Turkiye'nin gegirdigi anarsik olaylara 
katilanlan aileleri ve gegmisleriyle ele alan bir gesit belgesel romanlan ve guzel hikayeleriyle Ayla 
Kutlu (d. 1938); Osmanh Devleti'nin yikihsindan sonra, Osmanli topraklannda kalan soydaslanmizin 
akibetlerini [Tutsak (1973), Azap Topraklan (1969), Cigekler Buyur] ve Turkiye'nin yasadigi siyasT 
galkantilan (Sanci) islemis olan Emine Isinsu (d. 1938). 

Oguz Atay (1934-1977) yeni bir roman teknigini ilk defa uyguladigi Tutunamayanlar (1972) 
romaniyla buyuk ilgi uyandirmistir. Onun etkisi romammizda Ahmet Hamdi Tanpinar'inkiyle birlikte 
yukselen bir gizgi olusturmaktadir. Yazann kotumser havasi Tehlikeli Oyunlar (1973) adh romani ve 
hikayelerine de (Korkuyu Beklerken-1975) hakimdir. 

228 



Furuzan (d. 1935) Parasiz Yatih (1971), Kusatma (1972), Benim Sinemalanm (1973), Gecenin 
Oteki Yuzu (1983), Gul Mevsimidir (1985) hikayelerini topladigi kitaplardir. 47'liler (1974) birogretmen 
ailenin iki kiziyla birlikte hayatlanni anlatan eserin bir kismi, belli bir agidan 12 Mart'a yol agan 
olaylara aynlmistir. Berlin'in NarCigegi (1988) Almanya'daki bir isgi ailesinin, yash birAlman kadmiyla 
kurdugu dostlugu anlatmaktadir. Almanya'daki aile, komsuluk iliskilerinin II. Dunya Savasi gunlerinden 
itibaren anildigi, sevginin kurtanciligini gosteren bu guzel roman, hak etmedigi bir suskunlukla 
karsilanmistir. 

Furuzan hikayelerinde genellikle kink hayatlardan soz ederken gogmenler, kadin ve gocuklar 
uzerinde durur. Hatiralar ve gagnsimlar bu hikayelerde genis yer tutar. Yazann Turk isgileriyle yaptigi 
roportajlardan olusan Yeni Konuklar (1977) adh eseri hikayecinin keskin gozlem ve canlandirma 
gucunu gosteren ve dogrudan anlatim yontemiyle isgileri ve onlann maruz birakildiklan haksizhklan 
buyuk bir basanyla anlattigi eseridir. Bizim Rumeli (1994, daha sonra Balkan Yolcusu 1996 adiyla 
yayimlamistir) adh bir gezi-roportaj kitabi da vardir. Sovyetler Birligi'nin gokmesinden sonra butun 
dunyada gorulen degismeler ve Bosna Hersek'teki savas Balkanlar'da bir zamanlar Osmanli 
idaresinde yasanabilen kansik yapinin nasil yok edilmekte oldugunu da gostermektedir. Bu gergegin 
kavranmasi yazarlanmizi yeniden Osmanli kavrami uzerinde dusunmeye sevketmektedir. Nitekim 
kitabinin ilk bolumune Furuzan da "Osmanli'mn Renkliliginden, Renksizlige Gegme Qabalan" bashgini 
koymustur. Degisen dunya ile ilgilenirken kendi mazimiz uzerinde dusunme mecburiyeti yazarlanmizi 
son yillarda tarihle de ilgilenmek zorunda birakmistir.94 

1940 Dogumlular 

Qok karamsar bir dunya gorusunu yansitan Rasim Ozdenoren (1940); tarihT romanlar yazan M. 
Mehmed Ozdemir (d. 1940); kaybolan istanbul'a hayiflanan Melisa Gurpinar (d. 1941); Geyikler, 
Annem ve Almanya (1981)'siyla Nursel Duruel (d. 1941) 1940'h yazarlanmizdandir. Hikayeleriyle 
edebiyatimizda onemli bir yer edinen ve Virginia Wolfu Turkgeye en iyi aktaran Tomris Uyar (d. 
1941); koyden buyuk sehre gelisin dogurdugu sikintilan isleyen Aysel Ozakin (d. 1942); gunluk, kuguk 
mutluluklan, pargalanmis aileleri anlatan eserleriyle Seving Qokum da (d. 1943) Turkiye sinirlannin 
dismdaki Turklerle ilgilenir. TezerOzlu (1943-1986); YaseminlerTuter mi Hala (1984)'nin havasina bir 
daha ulasamayan Alev Alatli (d. 1944); polisiye roman teknigiyle bu tur eserleri alaya alan Bir Cinayet 
Romani (1989) ve kadin cinselligini on plana gikaran eserleriyle Pinar Kur (d. 1943); kadinin aile igi 
iliskilerini hikayelestiren Sabahat Emir (d. 1943); kamburlugunu eserlerinin malzemesi kilan Necati 
Tosuner (d. 1944); postmodern romanin en garpici orneklerinden biri olan Yeni Yalan Zamanlar 
(1994)'in yazan inci Aral; fantezist hikayelerinin cazibesini, sonu gelmez tekrarlarla azaltan Nazli Eray 
(d. 1945); gergegi kabule ragmen, hayalden vazgegmeyisiyle dikkati geken Mustafa Kutlu (d. 1947); 
surrealist bir anlatimla anarsistleri sempatik kilan Burhan Gunel (d. 1947); Kadinlar da Vardir (1983), 
Lanetliler (1985) gibi hikayelerindeki derinligi romanlanna yansitamayan Erendiz Atasu (d. 1947); 
mutsuz kadinlan anlatan yasanmishk tadi tasiyan, titiz diliyle Feyza Hepgilingirler (1948); savas ve 
anarsinin izlerini -melodram havasinda yansitan- yer yer psikolojik hesaplasmalanyla Mehmet Eroglu 

229 



(d. 1948); mizah yazarlanndan Sulhi Dolek (d. 1948); Hulki Aktung (d. 1949), Necati Gungor (d. 1949) 
ve usta bir hikayeci oldugu kadar, vefah bir okuyucu olarak da bir gesit kultur arkeolojisini denedigi 
romanlanyla Selim ileri (d. 1949). 

istanbullu bir yazar olan Selim ileri yetistigi donemin istanbullulannin ozlemi iginde yasar. 
istanbul'u goktan unutulmus, hayatimizin disma atilan bir aynntidan hareketle anar ve anlatir: "Cok 
defa sonuna kadar duyup sonlanni da ogrendigim romanlann, goktan bitmis oykulerin kisilerini yeni bir 
hayatta yasatabilecegim kuruntusuna kapildim. Bu soze dokemeyecegim, aynca kimsenin tahmin 
edemeyecegi kadar heyecan verirdi."95 diyen Selim ileri'nin dikkati "ask kirgini kadini" tanima 
arzusuna yonelmistir. Butun eserlerinde kirginhklar, yalnizhklar ve aynntilara dikkat yer ahr. Yazann 
son romanlan Gegmis, Bir Daha Geri Gelmeyecek Zamanlar: Dort, Solmaz Hanim, Kimsesiz Okurlar 
igin (2000), Bu Yaz Ayrihgin ilk Yazi Olacak (2001 )'tir. 

1950 Dogumlular 

Hemen her eseri buyuk yankilar uyandiran Ahmet Altan (d. 1950); Fransa'da yasayan ve 
eserlerinin bir kismini once Fransizca yazan istanbul tutkunu Nedim Gursel (d. 1951); Mahir Oztas (d. 
1951); Feride Cigekoglu (d. 1951); kadinin kaderini isleyen ve gocuklar igin eserler yazan Ayse Kilimci 
(d. 1954); Korfez Ustu Yildiz Gezer (1986) adli hikaye kitabindan sonraki romanlannda hatiralanndaki 
kimliklerini devam ettirmek isteyenlerin ugradiklan hayal kirikhklarini isleyen, Kore Savasi 
kahramanlanyla roman dunyasini genisleten Ahmet Yurdakul (d. 1954); siir, hikaye, roman ve 
tiyatroda gok velut olan Murathan Mungan (d. 1955); genis bir cografyada dolasan ve gengleri hedef 
alan kitaplanyla Buket Uzuner (d. 1955); Kadirga'da Son Horon (1987)'la Semra Ozdamar (d. 1956); 
ilk romani Sevgili Arsiz Olum (1983)'de gocugun kopuk kopuk izlenimlerini onun gozleriyle gorerek 
anlatan ve unsurlann butunlesmesini okuyucuya birakan fakat kazandigi yeri sonraki kitaplannda 
koruyamayan Latife Tekin (d. 1957); ozentili ve suslu bir dil kullanan Nazan Bekiroglu (d. 1957); 
yazarhk seruvenini anlatan hikaye ve romanlanyla dikkati geken Mario Levi (d. 1957); ismail (1999), 
Son Yenigeriler, (2000) gibi tarihT romanlanyla Reha Camuroglu (1958). 

1950 dogumlular arasinda Orhan Pamuk (d. 1952) ilk eseri Cevdet Bey ve Ogullan (1982)'ndan 
itibaren buyuk bir sohret kazanan ve her eseri yurt iginde ve dismda gok tartisilan bir sanatgidir. 
Sessiz Ev (1983), Beyaz Kale (1985), Kara Kitap (1990), Yeni Hayat (1994) ve Benim Adim Kirmizi 
(1998) adli eserlerindeki yabanci okur igin yazilmishk amaci ne olursa olsun, Orhan Pamuk son 
yillarda eseri etrafinda genis bir okuyucu kitlesini toplayan, eserinden eser olarak soz ettiren kulturlu, 
yazmasini bilen bir romancidir 

1960 Dogumlular 

1960 dogumlulardan dikkati geken bir yazar ihsan Oktay Anar (d. 1960)'dir, ilk eseri kansik bir 
ruyayi andiran Puslu Kitalar Atlasi (1995)'dir. Kitab-ul Hiyel (1966) ve Efrasiyab'in Hikayeleri (1998) 
oteki kitaplandir. 

230 



Sadik Yalsizuganlar (d. 1962); Kur§at Basar (d. 1963) adlan duyulmustur. 

Polisiye roman yazarhgi yeni bir canlihk kazanmistir. 

Deneme 

Fikirden fanteziye kadar genis bir konu alani olan deneme turu sureli yayimlar sayesinde gok 
gelisen bir turdur. Edebiyatgilanmizin buyuk bir kismi bu alanda kalemlerini denemislerdir. 
Aralanndan Atag gibi bu turun buyuk ustasi gikmistir. 

Cumhuriyet'in ilk yillannda hemen hemen butun yazarlanmizin denemelerini goruyoruz: Ahmet 
Rasim (1864-1932), Rusen Esref Unaydin (1892-1959), Resat Nuri Guntekin (1889-1956), ismail 
Habib Sevuk (1892-1954), Malik Aksel (1901-1987), Hasan AN Yucel (1897-1961). Ahmet Hasim 
(1887-1933) deneme turunun en meshur adlanndandir. Hasim, siirinde o kadar uzaklasmaya gahstigi 
gunluk meseleleri nesrinde dile getirmistir. Zengin kulturti, parlak zekasi ile o, fikralannda fanteziyi 
arar. Gurabahane-i Laklakan (1928), Bize Gore (1928) ve Frankfurt Seyahatnamesi (1933)'nde 
toplamistir. Hemen her denemesinde zithklann birlesmesinden gakan simsekler isiginda okuyucu her 
aleladenin hankuladeye donustugunu gorur. O herseyi, "hayalinin havuzunda" seyrederve seyrettirir. 

Nurullah Atag (1898-1957) kendisini "gunde yirmi dort saat edebiyatgi olan" diye niteleyen bir 
denemeci ve tenkitgidir. Yahya Kemal'i ve ogrencilerini tanimis (1922) ve ilk eserlerini Dergah'ta 
yayimlamistir. Fransizca, edebiyat ve sanat tarihi ogretmenligi yapmis olan Atag'in gok basanh bir 
ogretmenlik hayati oldugu, ogrencilerinin onun hakkinda yazdiklan hatiralardan anlasilmaktadir. Turk 
Dil Kurumu'nda Yonetim Kurulu Uyesi olarak galisan ve Turk Dili dergisini yoneten (1951-1957) 
Atag'in bu dergide "Dergiler Arasinda" bashgiyla yazdigi denemeleri kitap halinde yaymlanmistir 
(1980). 

Atag'in denemeleri kadar onemli bir baska galisma alani gevirilerdir, pek gok dunya yazanndan 
segme eserleri Turkgeye kazandirmistir. 

Atag dil konusundaki tutumu ve degerlendirmelerinde kendi zevkini hakim kilan izlenimci tavn 
dolayisiyla hem gok begenilmis hem de gok yerilmistir. Divan, halk ve Avrupa edebiyatini iyi bilmesi, 
onun hukumlerinde saglam bir zemin olusturmustur. Eskiyi iyi bilmesi, yeniyi surekli takip etmesi ve 
begendiklerini agikga soylemekten gekinmemesi ona -ister yazdiklanni begensinler, ister 
begenmesinler- genis bir okuyucu kitlesi kazandirmistir. Bir yazann ilk denemeleri hakkindaki 
goruslerini bile yazmaktan gekinmemis ve boylece geng yazarlan tesvik etmis, uyarmistir. Atag 
hakkindaki yazilar gozden gegirildigi zaman onun degerlendirilmesinde tek bir tavrinin esas ahndigi 
gorulur. Elbette dil konusundaki tutumu gok yanki uyandirmis, "dil devriminin" oncusu sayilmistir. Bu 
konuda benzer bir tavn benimsemis ve uygulamis olan Omer Seyfettin'i pek anmamasi yadirgatici 
gorulebilirse de Atag, daha onceleri dil sadelesmesi konusunu anlamadigim soyler. Bunun bir sebebi 
Atag'in yazdiklannda tarihT gelisimi dikkate almamasidir. Onun zengin kultur birikimiyle butun dunya 
edebiyatini, divan ve halk geleneklerimizi bir arada anmasi, insanhgin ortak davranislannin, 

231 



degerlerinin edebiyata yansimasim ortaya gikanr. Atag hayranlan onun hemen daima sikayet ettigi bir 
tavn benimsemis ve toptan ve kesin hukumlere yonelmislerdir. 

Ahmet Hamdi Tanpinar (1901-1962) Bes §ehir (1946)'de tarih, toprak ve kultur iginde olusup 
bugune ulasan insani, gunluk yasayisi, gegmise bakisi ve gelecege uzamsiyla, bazi sehirlerin 
ekseninde anlatir. Bu sehirler Anadolu'nun yurt edinilmesindeki safhalan da belirleyen tarihin her an 
kendisini hissettirdigi Ankara, Erzurum, Konya, Bursa, istanbul'dur. Yazar eserinde bu sehirleri 
kulturumuzun aynalan haline getirir. Tanpinar'in oteki denemeleri Yasadigim Gibi (1970)'dedir. 

Abdulhak §inasi Hisar gegmis zaman hatiralanni, esya tasvirleriyle tespit eder. Suut Kemal 
Yetkin (1903-1980) denemelerinde ozellikle edebiyat konulanm islemistir. 

Yeni Sabah gazetesindeki fikralan henuz kitaplasmamis olan Sabri Esat Siyavusgil (1907-1968) 
hakki bilinmemis deneme yazarlanmizdandir. O bu denemeleriyle kultur hayatimizi, zaman zaman 
biraz alayci bir dille yansitmistir. 

Ahmet Muhip Diranas, Sabahattin Eyuboglu (1908-1973) da deneme yazmistir. Haldun Taner 
(1 91 5-1986)'in Devekusu'na Mektuplan abesin ironisini yakalar. 

Salah Birsel (1919-1999), gerek siirlerinde gerek denemelerinde gok ozel, kendisinden baska 
hig kimseye benzemeyen bir sanatgidir. Cok renkli ve canh, genis bir kulturden suzulmus olan nesri, 
her an yeni ve tazedir. Kendisini yazilannda sakladigini soyleyen, ironinin her turunu ve tonunu 
basanyla kullanan yazar, nice basmakaliptan yararlandigi halde asla basmakahp izlenimi 
uyandirmaz. Ancak kelimeleri, deyimleri surekli olarak yenilemesinin bir noktadan sonra okuyucuyu 
yordugu da unutulmamalidir. 

Fikir yazilan ve edebiyat tarihi galismalanyla taninan Mehmet Kaplan (1915-1986) Alain'in 
"yazarak dusunmek" metodunu benimsemistir. Bu tur yazilannda fikir ile duyguyu da birlestirir. 

Fethi Naci (Kalpakgioglu) (d. 1927) kendisini butunuyle edebiyat incelemelerine veren 
"Toplumcu sanatin teorisini kurmaya savasan, bilimsel yontemle gahsan" gunumuz elestirmeci ve 
denemecilerindendir. Gunluk seklinde dergilerde yazdigi deneme/elestirilerinde edebiyati gunu 
gunune takip ederek, segmelerini ve yorumlanm/izlenimlerini okuyuculanna aktaran Fethi Naci 
Nurullah Atag'i andirmaktadir. 

Deneme turunun oteki adlan sunlardir: Vedat Gunyol (d. 1912), Oktay Rifat (1914-1988), Orhan 
Burian (1915-1953), Melih Cevdet Anday (d. 1915); Bedri Rahmi Eyuboglu; Vedat Turkali (d. 1919); 
Oktay Akbal (d. 1923), Attila ilhan (d. 1925), Nermi Uygur (d. 1925); Memet Fuat (d. 1926), Asim 
Bezirci (1927-1993), Bilge Karasu (1930-1995), Orhan Okay (d. 1931), Turan Oflazoglu (1932), Orhan 
Duru (d. 1933), Ahmet Oktay (d. 1933), Onat Kutlar (1936-1995), Oguz Demiralp, Ahmet Turan Alkan, 
Mustafa Kutlu (d. 1947), Selim ileri (d. 1949). Gunumuzde edebiyat dergilerinde ve gazetelerde pek 
gok deneme yazilmaktadir. 

232 



Roman ve hikaye basta olmak uzere edebiyatimizdaki ozellikler su maddelerde toplanabilir: 

1. Baslangigta istanbul disi ve Ankara ile savas bolgeleri; burada yasayan koyluler ve onlarla 
karsilasan istanbullu gorevliler ve aydinlar islenir. MilIT Mucadele ve inkilaplann anlatilmasi. 
istanbul'dan Anadolu'ya bakis daha sonra ele ahnir. 

2. Eskiye ve istanbul'a karsi, yeni degerlerin ve Ankara'nin yuceltilmesi. Son yillarda bu bakis 
tarzinda degisme olmus ve yazarlar gozlerini yine istanbul'a gevirmislerdir. 

3. Zaferle sonuglanan mucadele ve vatanin kurtulmasi, yeni zaferlerin kazanilacagi umudunu 
verir. Bundan dogan iyimserlikle tabiat, yoksulluk ve cehaletle mucadele hedeflenir. Yine de 
romanimizda kotumser bir sekilde fakirlik tablolan yer ahr. ihmal edilen, unutulan koy. ideolojik bakis 
agilanyla romanlar ve hikayeler yazilmistir. Bunlan Anadolu'dan buyuk sehirlere, ozellikle istanbul'a 
gogun ortaya gikardigi gecekondu bolgelerinin anlatilmasi ve isgi romanlan takip etmistir. 

4. Maziyle hesaplasma bugune kadar surmekle beraber, 1930'dan sonra mazi ile bansilmis, 
hatiralann guzelligi dile getirilmeye, Osmanli'ya karsi daha musamahah bakilmaya baslanmistir. 

5. A§k romanlan, savas sonrasmm getirdigi ahlak gokuntusunu ozellikle istanbul mekamnda 
islemistir. Son yillarda cinselligin herturu bol miktarda islenmektedir. 

6. Psikolojik eserlerve siradan insanlann hikayeleri bugun de devam etmektedir. 

7. Kadin baslangigtan itibaren yazarlann konusu olmakla birlikte, kadin yazarlann sayismin 
artmasiyla konu, gesitli cephelerden islenmistir. 1970 sonrasi kadin konusu artik sadece aile ve 
gahsma hayatinda degil, cinsellik agisindan da ele alinmaktadir. 

8. Medeniyet degistirme konusu bir aydin romani olusturmaktadir. Aydm halk farki, memur 
romanlan diyebilecegimiz eserlerde Anadolu gergegine yeni bir gozle bakilmasina yol agmistir. 
Aydina bakis farkhlasmaktadir. 

9. II. Dunya Savasi'nm izleri ve izlenimleri, genglik uzerindeki etkisi ve Turkiye disindaki bazi 
olaylann islenmesini demokratiklesme sureci takip eder. SiyasT partilerin kurulmasi, ihtilaller, 
romanlann konusu olurken, siyasT goruslere gore romanlar yazilmaktadir. ihtilal ve askerT 
mudaheleler (27 Mayis, 12 Mart, 12 Eylul) ozellikle son yirmi yihn hikaye ve romanlannda goktur. 
Yazarlann buyuk bir kismi konulanni kendi tecrubelerinden almaktadirlar. Son yillarda romanci 
olmayanlar da bu tur eserler yazmaktadir. 

10. TarihT romanlar baslangigtaki islevlerinin disina gikmistir. Gunumuzde bu tur eserlerin 
gordugu ilginin sonucu olarak hig bir saglam tarih bilgisine dayanmayan eserler tarih gergekleri olarak 
sunulmaktadir. TarihT romanlarda yeni bakis agilan dogmustur. 

233 



11. Sosyal degismeler ve propaganda nitelikli romanlar koylu, is-isveren iliskileri ile devam etmis 
Almanya'daki isgilerin maceralan ayn bir kume olusturacak kadar artmistir. 

1960 sonrasi Almanya'daki Turklerin maceralanni isleyen eserler, pargalanmis aileler, 
geleneksel gurbet temi sehirlesme, sanayilesme ve yabanci ulkelerde ekmegini arama gabasinin 
getirdigi bin bir sikinti ile yogrulur. Ozellikle arkada kalan kadinlar ve gocuklann hikayeleri yazarlara 
yeni bir alan olusturur. Almanya'dan sonra baska ulkelere gidenler de ele ahnir. 

Almanca ogrenen, Alman okullannda okuyan ikinci ve uguncu nesiller yazdiklan eserlerle hem 
Alman hem de Turk edebiyatinda kendilerine yer edinmektedirler. 

12. Gunumuzde "islam? igerikli roman" turu diye bir nitelendirme mevcut.96 Bu kume iginde 
baslangig Hekimoglu ismail'dir (asil adi: Omer Okgu, d. 1932). Minyeli Abdullah (40 b.1989) Maznun 
(1970, 14. b. 1988) adh romanlarimn dismda islam? konulan isleyen denemeleri de bulunmaktadir. 
Son yillarda sayisi artan din? amagh yayinlar ve bu tur eserleri basan yayinevleri gogalmistir. Bu 
eserler edebiyattan ziyade sosyolojik bir onem tasimaktadir.97 

13. Yazarlanmiz egitim ve kultur duzeyleri bakimindan farkhlik gostermektedirler. Baslangigta 
Halide Edib'in disindaki istanbullu yazarlar, genellikle Fransiz edebiyatiyla yetismislerdir. Bu yazarlar 
realist, naturalist ve romantik yazarlann etkisindedir. Yakup Kadri, Peyami Safa, Abdulhak Sinasi ve 
Ahmet Hamdi Tanpmar'da Dostoyevski'nin yam sira Proust, Joyce ve Huxley'den gelen bilingalti 
roman akimi etkilidir. 1935 sonrasi doganlann yabanci dilleri iyi ogrenmeleri ve dunyaya 
agilabilmeleri, butun akimlann sicagi sicagina ulkemizde de uygulanmasina yol agmistir. Onceki 
etkiler Wolf, Kafka ve D. H. Lawrence'ye, Umberto Eco da eklenmistir. Baslangigtan itibaren soz 
konusu edilen temalann hepsini bir arada, gunluk hayatin karmasikhgini verme amaciyla 
"Postmodern" yontemle anlatma son yillarda yayginlasmistir. 

14. Her donemde belirli isimler etrafinda kiyamet kopmustur. Bunlann buyuk bir kismi 
edebiyatla dogrudan dogruya ilgisi olmayan sebeplerle kamuouyunda duyulmustur. Bazi isimler ise 
surekli olarak gundemde yine benzer sebeplerle canh tutulabilmistir. 

15. Degerlendirmeler edebiyat disi yapilmis, yazarlanmiz toplumun bolunmesine yol agacak 
taraflar olusturmuslardir. Sag, sol, dinci, Turkgu ayirimlan, yazarlarla ilgili sihhatli degerlendirmeleri 
engelledigi gibi bazi durumlarda onlann yok sayilmalanna yol agmistir. Bu gibi kumelendirmeler 
ancak edebiyat degeri olmayanlar igin yapilabilir. 

16. Tiyatromuzda yerli yazarlann sayisi artmistir. Yanna kalacak onemli drama yazarlanmiz 
vardir. 

17. Tenkit de ise edebiyat tarihi agisindan incelemeler ile gagdas yeni degerlendirme yontemleri 
ayn yollarda ilerlemektedir. 



234 



Tenkit alamnda suregiden inanilmaz taassup, bazi konular etrafinda tabular oruyor. O kadar sik 
tekrarlanan ozgur du§unce sozde kahyor. 

18. Cumhuriyet'in ilk donem yazarlannin buyuk bir kisminin eserleri bugun okunmaz olmustur. 
Bunda dilimizin hizli degismesinin etkisi oldugu gibi, kultur eserlerini tanimak ve tatmak igin once dile 
sahip olma gergeginin gocuklara ve genglere telkin edilmemesi ve ogretilmemesi de etkilidir. Buyuk bir 
kismi yazara, sanata ve okuyucuya karsi hig bir saygisi olmadigi anlasilan sadelestirmelerle 
okuyucuya sunulan eserler veya ozetleri, geng okuyuculan da hakh olarak uzaklastirmaktadir. Bunun 
dogrudan dogruya bir egitim konusu oldugu agiktir. Zira hig bir edebiyat eseri dil malzemesine sahip 
olmadan tadilamaz. Ancak son yillarda bu yozlasmaya karsi gikan yayinevlerinin, eserlerin asillanni 
yayimlama gabalanni saygiyla anmak gerekir. 

19. Edebiyatm gelismesinde yayimcihgin ve dergiciligin de etkisi goktur. Turkiye'de farkli 
nitelikte yayimcilar vardir. Okuyucunun kuguk yaslarda hazirlanmasi ihtiyacinin ortaya gikardigi gocuk 
edebiyati da biraz basi bos olmakla birlikte yayilmaktadir. 

Roman ve hikayemizin yapilan agiklamalardan da anlasilacagi gibi gok genis bir yelpazeye 
dagildigi gorulmektedir. Bu genis yelpazede her turlu asinlik yer aldigi gibi, ogreticilik vasfi da guglu 
bir sekilde devam etmektedir. Bunlann buyuk bir kisminin yanna kalmayacak, edebT degerden yoksun 
olduklanni soylemek mumkundur. Ancak bunlann sosyolojik ve psikolojik agidan tasidiklan onemi de 
gormezlikten gelmek dogru degildir. 

1 Yahya Kemal Beyath, Edebiyata Dair, 1 971 , s. 1 1 -1 6. 

2 Asik gelenegi gunumuzde yasatilmaya gahsilmaktadir. Asikhk Gelenegi ve Gunumuz Halk 
§airleri Guldeste, hzl. Feyzi Hahci, Ataturk Kultur, Dil ve Tarih Yuksek Kurumu, Ataturk Kultur Kurumu 
Yayinlan, Ankara 1992. 

3 "Ug Tepe", Egil Daglar, 1 966, s. 294-299. ilk nesri Dergah, 1 5 Nisan 1 921 . 



4 Ahmet Hasim, Butun §iirleri, hzl. Inci Enginun-Zeynep Kerman, Dergah Yayinlan, Istanbul 
1987. 

Ahmet Hasim, Butun Eserleri 2-4, hzl. inci Enginun, Zeynep Kerman, Dergah Yayinlan, 
1991. 

5 Milliyet, 2517, 12 §ubat 1933. 

6 Arif Yilmaz, Niyazi Yildinm Gengosmanoglu Hayati ve §iir Sanati, AKDTYK, Ataturk 
Kultur Merkezi Yay. 2000. 



235 



7 Karanfil ve Pranga Ahmet Arifin Siiri Ozerine Elestirel Bir Calisma, Metis Elestiri, 1990. 

8 Asim Bezirci, ikinci Yeni Olayi, 1974. 

9 ikinci Yeni Antolojisi, Kasim 1969, s. 41. 

10 Pazar Postasi, 29, Haziran 1958. 

1 1 Pazar Postasi, 24 Subat 1 957. 

12 "ikinci Eski Cikmazi", Donem, Mart 1964. 

13 §air siirlerinin tamamini Gun Dogmadan (Dirilis Yaymlan, 2000) adi altinda toplamistir. 
Sezai Karakog hakkindaki degerlendirmeleri de igine alan gok genis bir inceleme igin bk. Turan 
Karatas, Dogu'nun Yedinci Oglu Sezai Karakog, Kaknus Yaymlan, 1998. 

14 Ahmet Oktay, "Siirimizde Yeni Arayis", Milliyet, 19 Ocak 1988. 

15 Vasfi Riza Zobu, O Gunden Bugune, Milliyet Yaymlan 1977, Vasfi Riza Zobu, Uzun 
Hikayenin Sonu, 1990, Gulriz Sururi, Kildan ince Kihgtan Keskince, Milliyet Yaymlan, 1978, Haldun 
Dormen, Surc-u Lisan Ettikse, Gelisim yaymlan 1977, Muhsin Ertugrul, Benden Sonra Tufan 
Olmasm!, Dr. Nejat Eczacibasi Vakfi Yaymlan, 1989. Macide Tanir, AN Poyrazoglu, Nedret Guveng 
de hatiralanni yayimlamislardir. 

16 Aziz Nesin (1 91 5-1995)'in tiyatro oyunlan hikayeleriyle benzer ozellikleri tasir. Aziz 
Nesin'in yer yer kaba bir mizahta kalan eserleri sun- 

lardir: Cigu (1970), Hakkimi Ver Hakki (1970), Hadi Oldursene Canikom (1970), Tut Elimden 
Rovni (1970), Yasar, Ne Yasar Ne Yasamaz (1972), Ah Biz Esekler (Sermet Cagan'la birlikte). 

Halk temasasmdan yararlanan Aziz Nesin Milliyet gazetesinin duzenledigi Karagoz 
Oyunlan yansmasmda Ug Karagoz Oyunu (Karagoz'un Kaptanligi, Karagoz'un Berberligi, Karagoz'un 
Antrenorlugu) adh oyunlanyla Karacan Armagani'm kazanmistir. Romandan oyunlastinlan Yasar Ne 
Yasamaz Sabahattin Ali'nin "Kafa Kagidi" adh hikayesine dayanmaktadir. 

17 Oteki oyunlan: Topuzlu, Uzak Dunyalar, (1972), Yabancilar (1975, Kim Hakh (1977), 
Yildinm Beyazit, Oyuncaklann Dansi, Cennet ve Ug Kisi, Kosekapmaca (1982), Koklerdeki Kurtlar) 
1983, Diis Yuklu Bulutlar (1997), Kanh Kusku (1999), Tannlarin Oyuncaklan (1999). 

18 Pusuda (1961), Karalann Memetleri (1961), Sahildeki Kanepe (1961), Ormanda (1964), 
Sultan Gelin (1965), Kirlangiglar (1966), Palabiyik (1967), Gultepe Oyunlan (1968), Mangoma 
Maskeleri (1984). 



236 



19 Eser hakkinda bilgi igin bk. S. Noah Cramer, Tarih Sumerle Baslar, Cev. Muazzez ilmiye 
Cig, Ankara 1990. 

20 Bir donemin bu meshur eserinin yazan olarak Resat Nuri Guntekin gosterilmistir. Orhan 
Burian-Vedat Gunyol: Konusmalar (1945-1950), Sabahattin Eyuboglu-Vedat Gunyol: Qagdas Turk 
Edebiyatinin Kiyicigindan, Cem/Kultur, 1995, 31. 

21 Metin And, Mesrutiyet Tiyatrosu, 1971, s. 272. Metin And yazann eserlerinin tam listesini 
vermistir. 

22 Musahipzade Celal Butun Oyunlan, hzl. Orhan Hangerlioglu, Milliyet Yayinlan 1970, s. 
139. Bu kitapta sadece ozetler ve eserlerden bazi pargalar bulunmaktadir. Sevda Sener, 
Musahipzade Celal ve Tiyatrosu, A. 0. Dil ve Tarih-Cografya Fakultesi Yayinlan, 1963. 

23 Aysegul Yuksel, Yapisalcilik ve Bir Uygulama Melih Cevdet Anday Tiyatrosu Ustune, 
Yazko Yayinlan 1981. 

24 Cumhuriyet doneminde bu siirdeki anlayisi demokrasi agismdan elestirenlerden biri de 
Halide Edib'dir. inci Enginun, Ziya Gokalp ve Halide Edib", Yeni Turk Edebiyati Arastirmalan, 1991, s. 
77-86. 

25 Hulya Nutku, "Orhan Asena'nm Sili Uglemesi: §ili'de Av, Olu Kentin Nabzi, Bir Baskana 
Agit", Toplu Oyunlan 1, §ili'de Av, Bir Baskana Agit, Olu Kentin Nabzi, Boyut Tiyatro 8, Arahk 1992, s. 
35-43; AN Ekber Diribas, Degisen Toplumsal Kosullar Karsisinda Aydmin Tutumu ve iki Model Oyun: 
Orhan Asena §ili'de Av, Olu Kentin Nabzi, D. E. 0. Guzel Sanatlar Fak. Sahne ve Goruntu Sanatgilan 
Bolumu Tiyatro Anasanat Dah (Oyunculuk Lisans Tezi. Yard. Dog. Dr. Hulya Nutku'nun yonetiminde), 
izmir 1992. 

26 Orhan Asena son yillarda Yunus Emre (1995), Hunkar Haci Bektas (1995) gibi mistik 
edebiyat konulanni ele almaktadir. Bu kisa eserler, onlari tarihT sahsiyetleri ve eserleriyle tanitma 
amacina yonelmistir. Yunus Emre hakkindaki oyunlann en iyisi Recep Bilginer'inkidir. 

27 Son yillarda Halide Edib Adivar, Mill! Mucadele ile ilgili oyunlarda farkh yorumlarla 
islenmektedir. Orhan Asena, 16 Mart 1920, (1974), Bilge Erenus, Halide (1985); Kuva-yi MillTye 
Kadinlan. 

28 inci Enginun, "Turan Oflazoglu'nun Tarihe Bakisi", Turkluk Arastirmalan Dergisi-Hakki 
Dursun Yildiz Armagam, 1995, s. 211-219. 

29 Yazann tiyatro gorusleri igin bk. Mutlak Avcilan, Ankara, TDK Yayinlan, 2001 . 

30 Halit Ziya kendi eserlerini sadelestirmistir ancak onun ustahgini gunumuzde kotu bir 
sekilde dili degistirilen eserlerinden tadilamaz. Usakhgil igin bk. Zeynep Kerman, Halid Ziya 

237 



Usakhgil'in Romanlannda Batih Yasayis Tarzi ile ilgili Unsurlar, Ataturk Kultur Merkezi yayimi, Ankara 
1995. Omer Faruk Huyuguzel, Halit Ziya Usakligil, MEB 1995; Zeynep Kerman-O. Faruk Huyuguzel, 
"Halit Ziya Bibliyografyasi", Turk Dili 529, Ocak 1996, s. 164-248. 

31 Omer Seyfettin ancak son yillarda aslina uygun bir kulliyat olarak basilmistir. Omer 
Seyfettin, Butun Eserleri, hzl. Hulya Argunsah, Dergah Yayinevi, 1999-2000. 

32 ilk romanindan itibaren (1896) Huseyin Rahmi Gurpinar gur bir pinardan fiskirarak 
yazmis, Cumhuriyet doneminde de romanlanna -yapi ve igerigini degistirmeden- devam etmistir. 

33 Ziya Gokalp, "Roman", Ataturk Devri Fikir Hayati II, s. 108. Yazinin ilk yayimi: Cumhuriyet, 
142, 28 Eylul 1924. 

34 Yahya Kemal, "UgTepe" Dergah, 1/1,15 Nisan 1921; Ataturk Devri Fikir Hayati II, 1992, s. 
541-542. Ahmet Hamdi Tanpinar, Yahya Kemal'in bu makalesiyle "yeni bir edebiyatin programim" 
verdigini soyler (Yahya Kemal, Dergah Yayinlan, 3 b. 1995, s. 44). 

35 Mor Salkimh Ev (1963) adli hatiralan Suriye'den donusuyle kesilir. Halide Edib'in 
Mutareke gunlerinde, izmir'in isgali sonrasini ve Anadolu'daki gunlerini izmir'e girene kadar anlattigi 
eseri Turkun Atesle imtihani (1962) adini tasir. Adivar, hatiralanni once ingilizce yazmistir: Memoirs 
(Mor Salkimh Ev adiyla 1963) (1926) ve The Turkish Ordeal (Turkun Atesle imtihani adiyla 1962), 
(1928, 1981) adli hatiralan ile Amerika'da verdigi konferanslan (Turkey Faces West, 1930, 1988), 
Hindistan'da verdigi konferanslan (Conflict of East and West in Turkey, 1935) Turkiye ile ilgilenenlerin 
basvurdugu birinci derecedeki eserlerdendir. Halide Edib aynca Turkiye'de Sark, Garp ve Amerikan 
Tesirleri (1955) adli eserinde yabanci ulkelerde verdigi konferanslanna dayanmistir. 

36 Halide Edib Turkey Faces West adli eserinde Avrupahnin gift olgutlerinden soz ettigi gibi, 
soylediklerini Avrupa belgelerine dayandinr. bk. inci Enginun, Halide Edib Adivar'm Eserlerinde Dogu 
ve Bati Meselesi. M.E.B. 1995, s. 471-506. 

37 Bu tarihlerde Halide Edib'in istihbarat gorevlerinde de yer aldigi elimize ulasan bazi 
mektuplardan anlasilmaktadir. Dr. Heath W. Lowry, "Halide Edib in Ankara: April 2, 1920-August 16, 
1921", Uluslararasi Ataturk Kongresi, Agihs Konusmalan, Bildiriler 21-23 Eylul 1989, Ataturk 
Arastirmalan Merkezi Yayinlan, 1994, s. 691-710. Murat Bardakgi, Halide Edib'in Cavit Beye yazdigi 
mektuplardan dordunun klisesini Halide Edib'in resimleriyle ve mektuplan kismen kisaltarak ve 
sadelestirerek yayinlamistir. "Halide Onbasi'nin Gizli Mektuplan" Hurriyet gazetesinin ilavesi olan 
"Yeni Super Show", 15 Agustos 1993, s. 6-8. L Enginun, Arastirmalar ve Belgeler, s. 493-51 1 . 

38 Bu konuda biryorum da ismet inonu'ye aittir. Turkun Atesle imtihani, Qan Yayinlan 1962, 
s. 251. Yakup Kadri de "Halide Edib Hammefendi'ye" bashkh makalesinde "Elverir ki Halide Hanim, 
Handan'i ibda ettikten sonra Sebben'le alakadar olacak kadar ruh ve hassasiyet mulayemetine malik 
bulunalim ve gatlak tabanli bir koylu kadinindan en mefkurevT bir muptela enmuzeci gikarmasim 

238 



bilecek kadar maharet ve cesaret sahibi olahm" der. ikdam, 9011, 17 Nisan 1922. Mill? Mucadele 
doneminde Anadolu'da koylerde, savas alaninda Yunanhlarin vahsice ve sistemli olarak yok ettikleri 
yerlerde dolasan ve Tedkik-i Mezalim Komisyonu raporlanni hazirlayan Halide Edib, izlenimlerini bu 
eserlerine aktarmis ve buyuk bir ilgi uyandirmistir. Atesten Gomlek'in 1923'te filmi gekilir, 1924'te 
hgilizceye bizzat yazan tarafindan gevrilir (inci Enginun, "Atesten Gomlek Romaninin ingilizce 
Cevirileri, Mukayeseli Edebiyat, Dergah Yayinlan 1992, 59-6 ). 

39 Mufide Ferit Tek'in Almancaya Otto Spies tarafinan gevrilen, -ne yazik ki Turkgesi elimize 
ancak Almancadan Pinar Besen'in yaptigi basilmamis gevirisiyle ulasan- Affolunmayan Gunah (1933) 
adh romamnda da benzer bir hikaye anlatilmak istenmistir. Cemil Demircioglu, Mufide Ferit Tek ve 
Romanlanndaki Milliyetgilik, Yuksek Lisanstezi, Bogazigi Universitesi 1998, s. 61. 

40 "Anadolu'da Bahar-Tazelenen Hayat"; Kubbede Kalan Hos Sada, Atlas Kitabevi 1974, s. 
241-245; Otuz Ug Yil Sonra", inci Enginun, Halide Edib Adivar, Kultur Bakanligi, 1989, s. 231-233. 

41 Sinekli Bakkal'i Halide Edib once ingilizce olarak yazmistir (The Clown and His Daughter). 
Eser genelde gok begenilmis ve hakkinda birgok degerlendirme yazilmistir. Bu yazilann listesi igin bk. 
inci Enginun, Halide Edib Adivar'in Eserlerinde Dogu ve Bati Meselesi, s. 579. 

42 Kitaplanna girmemis olan hikaye ve denemeleri derlenmistir: Kubbede Kalan Hos Sada 
(1974). Nasrettin Hoca ve Shakespeare (Gazeteci Shake) huviyetleriyle madde ve ruhun 
karsilastinldigi oyunu Maske ve Ruh (1936)'tur. 

43 Halide Edib Adivar'in genis biyografisi ve butun eserlerinin incelenmesi igin bk. inci 
Enginun, Halide Edib Adivar'in Eserlerinde Dogu ve Bati Meselesi, M.E.B. 1995 (Eserin ilk baskisi 
1978). Kisa bir tanitma ve eserlerinden segmeler igin inci Enginun, Halide Edib Adivar, Kultur 
Bakanligi Yayinlan, 2. b. 1989. 

44 Yakup Kadri'yi edebiyat tarihi gergevesinde anlatan en onemli inceleme Hasan AN Yucel'e 
aittir: Edebiyat Tarihinden, 1957: Niyazi Aki, Yakup Kadri Karaosmanoglu insan-Eser-Fikir-Uslup, 
istanbul 1960; Serif Aktas, Yakup Kadri Karaosmanoglu, Kultur ve Turizm Bakanligi Yayinlan, 1987. 
Dogumunun 100. Yilinda Yakup Kadri Karaosmanoglu, Marmara Universitesi Yayinlan, Fen-Edebiyat 
Fakultesi Yayinlan 1989 (Bu eserde Yakup Kadri hakkinda incelemeler bulunmaktadir). 

45 Kirahk Konak, 6. b. 1974, s. 155. 

46 Ergenekon destaninin yorumlanmasiyla ilgili birgok yazi vardir. Bir ornek olarak bk. 
Sevket Sureyya, "Ergenekon", Kadro, 13, ikinci Kanun 1933, 9. s. 5-9. 

47 Memduh Sevket Esendal'in ne yazik ki Meslek gazetesinde tefrika edilirken yanm kalmis 
olan Miras adh romamnda da gorulur. 



239 



48 Berna Moran, "Alafranga Zuppeden Alafranga Haine", Turk Romanina Elestirel Bir Bakis, 
iletisim Yayinlan 1983; Fethi Naci, 100 Soruda Turkiye'de Roman ve Toplumsal Degisme, Gergek 
Yayinevi, 1981, s. 54. 

49 Ataturk, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara, 1 981 , s. 8. 

50 Qahkusu ile ilgili degerlendirmeler ve eserin kaynaklan hakkinda bk. Birol Emil, Resat Nuri 
Guntekin'in Romanlannda Sahislar Dunyasi, c. 1, LO. Edebiyat Fakultesi Yayinlan, 1984; Birol Emil, 
Resat Nuri Guntekin, s. 2, Kultur Bakanhgi Yayinlan, 1989; Olcay Onertoy, Resat Nuri Guntekin 
(1983), Ahmet Oktay, Cumhuriyet Donemi Edebiyati, s. 709 v. d.; Fethi Naci, Resat Nuri'nin 
Romancihgi, Oglak Yayinlan, 1995. 

51 Zola'nin Hakikat'i ile karsilastinlmis olan Yesil Gece'deki bu benzerlikten Resat Nuri de 
soz eder ve romanini bir polemik romani olarak niteler (M. Baydar: Edebiyatgilanmiz Ne Diyorlar, 
1960, s. 89-90). 

52 Serif Aktas, Refik Halit Karay, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yay. 1 986. 

53 Ahmet Oktay bu noktaya dikkat gekerken Refik Halit'in "temiz dil" dedigi anlayism Yahya 
Kemal'in "beyaz lisan"ma benzerligini belirtir (Cumhuriyet Donemi Edebiyati 1923-1950, Kultur 
Bakanhgi Yay. 1990, s. 967. "Beyaz lisan" ifadesinin Yahya Kemal'den once 'Istanbul Turkgesi, 
"konusulan Turkge", "tabiT lisan" ibareleriyle birlikte Omer Seyfettin tarafmdan kullanildigini hatirlamak 
yerinde olur (inci Enginun, "Omer Seyfettin'in Dil Konusundaki Gorusleri", "Omer Seyfettin, Yahya 
Kemal ve Yakup Kadri'nin Dil ve Edebiyat Gorusleri", Yeni Turk Edebiyati Arastirmalan, 2 b. 1991, s. 
285-306.). 

54 Mehmet Tekin genis olarak Peyami Safa'yi incelemistir: Roman Sanati ve Romanin 
Unsurlan, Konya 1989; Peyami Safa'nin Roman Sanati ve Romanian Uzerinde Bir Arastirma, Konya 
1990. 

Peyami Safa'yi romanci olarak ve tarafsizca degerlendirebilen son donemin arastincilan 
iginde Ahmet Oktay'in adini anmak gerekir. Ahmet Oktay, Cumhuriyet Donemi Edebiyati, s 1233-34. 

55 Abdulhak Sinasi Hisar igin bk. Sermet Sami Uysal, Abdulhak Sinasi Hisar, 1961; Yakup 
Kadri Karaosmanoglu: Genglik ve Edebiyat Hatiralan, Bilgi Yayinevi 1969; Abdullah Ugman, 
"Abdulhak Sinasi Hisar ve Eserleri Uzerine", Fahim Bey ve Biz, Otuken Yayinevi 1978, N. Gurbilek, 
"Pargalanmis Zamanm Akismda", Defter, 1, Ekim-Kasim 1987.; S. Oguzertem, "Modern Edebiyat ve 
A. S. Hisar", Defter, 18, Ocak-Haziran 1992. Necmettin Turinay, Abdulhak Sinasi Hisar, M.E.B. 1993, 
Ahmet Oktay, Cumhuriyet Donemi Edebiyati. 

56 Yazann oteki kitaplan: Ask imis Her Ne Var Alemde (1955), Yahya Kemal'e Veda (1959), 
Ahmet Hasim, Siiri ve Hayati (1963). 

240 



57 Sema Ugurcan, "Aka Gunduz", Turk Dili, 427, Temmuz 1987, s. 33-44; Abide Dogan, Aka 
Gunduz, Kultur Bakanligi Yayinlan, 1989. Aka Gunduz Cumhuriyet'in istedigi inkilaplan 
gergeklestirecek gengleri (doktor/arastinci, ogretmen, is kadim/is adami) okul oyunlannda islemistir. 

58 Mahmut Yesari hakkinda genis bir inceleme igin bk. Sevket Toker, Mahmut Yesari'nin 
Romanian, E.G. Edebiyat Fakultesi Yayinlan, izmir 1996. 

59 Onder Goggun, Huseyin Rahmi Giirpinar, Kultur Bakanligi Yayinlan, 1990 (Yazar 
hakkindaki aynntili bibliyografya bu eserde bulunmaktadir.); Onder Goggun, Huseyin Rahmi 
Gurpinar'in Romanian ve Romanlanndaki Sahislar Kadrosu, 1987; Abdullah Tannkulu, Huseyin 
Rahmi Gurpinar, istanbul 1974; Refik Ahmet Sevengil, Huseyin Rahmi Gurpinar, 1944; Mehmet 
Kaplan; "Huseyin Rahmi Gurpinar'in Romanlannda AsIT Tipler", Turk Edebiyati Uzerinde Arastirmalar 
1, 1976, s. 459-475. Sevket Toker, Huseyin Rahmi Gurpinar'in Romanlannda Alafranga Tipler, Ege 
0. Edebiyat Fakultesi Yayinlan, izmir 1990. 

60 Alev Sinar, Hikaye ve Romanimizda Cocuk (1872-1950), Alfa Yayinlan, 1997. 

61 Huseyin Rahmi, "Hakimlere, Karilerime, Efkar-i Umumiyeye", Son Telgraf, 99, 23 EEylul 
1340/1924 (nakleden O. Goggun, s. 54). Muzaffer Gokman; Huseyin Rahmi Gurpinar, Agiklamah 
Bibliyografya, Devlet Kitaplan, 1966. 

62 Turkun Atesle Imtihani, Can Yayinlan 1962, s. 392. 

63 Ramazan Kaplan, Cumhuriyet Donemi Turk Romaninda Koy, Kultur ve Turizm Bakanligi 
Yayinlan, Ankara 1988 (Eserin sonunda incelenen metinleri gosteren zengin bir kaynakga 
bulunmaktadir). 

64 Ahmet Oktay'dan nakil, M. Resit: "S. AN ile Bir Konusma", Varlik, 65, 15 Mart 1936. 

65 Mustafa Kutlu, Sabahattin AN, 1972; Asim Bezirci, Sabahattin AN, Amag Yayincihk, 1987; 
Ramazan Korkmaz, Sabahattin, AN insan ve Eser, Yapi ve Kredi Bankasi Yayinlan 1997. Fethi Naci, 
"Modern Bir Tradgedya", On Turk Romani, 1971; 40 Yilda 40 Roman, Oglak Yayinlan 1994, s. 100- 
111. 

66 Tezer Taskiran, Cumhuriyet'in 50. Yihnda Turk Haklan, 1973; inci Enginun, "Turk Kadin 
Yazarlan", Yeni Turk Edebiyati Arastirmalan, 2. b. Dergah Yayinevi 1991, s. 268-281. MilIT 
Mucadele'de Turk Kadini (Dr. Mujgan Cunbur, Cahide Ozdemir ile birlikte) Cumhuriyet'in 50. 
Yildonumu Yayinlan, Ankara 1983, "Halide Edib", s. 62-79; "Edebiyatimiza Akisleriyle MilIT 
Mucadele'de Turk Kadini", s. 80-133. 

67 Nazan Bekiroglu, "Edebiyatimizda Guzide Sabri imaji", Dergah, 24-26, Subat-Nisan 1993, 
s. 8. vd. 

241 



68 Donemin kadin yazarlan igin bk. Murat Uraz, Kadin Sairve Muharrirlerimiz, 1941. 

69 Zehra Toskay'in yeni harflerle yayinladigi kitabin basmda Suat Dervis hakkinda bir 
degerlendirmesi yer almaktadir (Oglak Yayinlan 1996, s. 11-16). 

70 istanbul'da buyuk ailenin pargalanmasim inceleyen bir gahsma igin bk. Nuket Esen, Turk 
Romaninda Aile, 3. b. 1997. istanbul'da sermayenin el degistirmesi ve Anadolu'dan gelen koylunun 
eski istanbul ailelerinin islerine ve evlerine sahip gikmalanni ve ince bir zevke ulasmis nice 
malzemeye karsi hoyrat tutumlanni anlatan bir kitap, Yilmaz Karakoyunlu'nun Salkim Hanimin 
Taneleri" (1989)'dir. (Sedat Simavi roman yansmasini kazanmis olmasina ragmen, pek roman niteligi 
tasimayan, ancak sosyoloji agisindan onemli bir eserdir). 

71 Tahir Alangu, Cumhuriyet'ten Sonra Hikaye ve Roman 1919-1930, c. 1.2. b. istanbul 
1968. 

72 Alangu, 100 Unlu Turk Eseri, s. 1071 (Varhk, Haziran 1952'den nakil). ismail Qetisli'nin bir 
incelemesi vardir: ismail Qetisli, Memduh Sevket Esendal, Kultur Bakanhgi Yayinlan, 1991. 

73 Halikarnas Bahkgisi hakkinda bk. ilknur Hatice Onal, Halikarnas Bahkgisi Cevat Sakir 
Kabaagagh Hayati-Kisiligi-Eserleri, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1997. 

74 Oglak Yayinlan yazann eserlerini dilinde herhangi bir degisiklige gitmeden 
yayinlamaktadirlar. M. Kayahan Ozgul'un "Sevkefza'dan SGzidilara'ya Bir Gezinti" (Yildiz Olmak 
Kolay mi?, 1996, s. 7-13) bashkh incelemesi. 

75 Tahir Alangu, Sait Faik igin. Bir Biyografi ve Basinda Cikmis Yazilardan Segmeler, 
Yeditepe Yayinlan, 1956; Hilmi Yucebas, Butun Cepheleriyle Sait Faik, 1964; Tahir Alangu, 
Cumhuriyet'ten Sonra Hikaye ve Roman, 1930-1940, c. 2, istanbul 1965, s. 102-137; Mustafa Kutlu, 
Sait Faik'in Hikaye Dunyasi, 1968; Fethi Naci: Bir Hikayeci: Sait Faik-Bir Romanci: Yasar Kemal, 
Gergek Yayinevi, 1990. Eserlerinin bibliyografyasi igin bk. Sami N. Ozerdim, "Sait Faik Abasiyanik 
Bibliyografyasi," Butun Eserleri 15-16: Birtakim insanlar. Simdi Sevisme Vakti, Varhk Yayinlan, Arahk 
1965, s. 277-333. Bu bibliyografyadan sonra yapilan incelemeler igin bk. Ahmet Miskioglu Sait Faik 
Yasami, Kisiligi, Sanati, Yapitlan Degerlendirmeler, §iirler, 1979 (Genisletilmis 2. b. Altin Kitaplar 
1991). 

76 Aksam 1949 ankete cevap bk. Tahir Alangu, Cumhuriyet'ten Sonra Hikaye ve Roman, 
2/110-111. 

77 Asim Bezirci, Rifat llgaz, 1988. 

78 Tanpinar'in biyografisi ve eserlerinin listesi igin bk. O. F. Akun, "Ahmet Hamdi Tanpinar", 
i.U. Edebiyat Fakultesi Turk Dili ve Edebiyati Dergisi, XII, 1963. s. 1-32. Turan Alptekin, Bir Kultur Bir 

insan-Ahmet Hamdi Tanpinar ve Edebiyatimiza Bakislar, Nakislar Yayinevi, 1975. 

242 



79 Buyuk bir emek mahsulu olan bu derlemeyi Dr. Guler Guven yapmis ve karmakansik 
sayfalan okuyup duzenleyerek yeniden insa etmistir. Bu zahmetli galismayi nasil yaptigini anlatan 
bolum igin bk. "Ahmet Hamdi Tanpinar'in Son Romam", Journal of Turkish Studies-Turkluk Bilgisi 
Arastirmalan 3, 1979, Center for Middle Eastern Studies of Harvard University Cambridge, s. 135- 
143. Eser bu dergide giktiktan sonra kitap olarak basilmistir. Aydaki Kadin, Adam Yayinlan, 1987. 

80 Mahur Beste, 3. b. 1995, s. 175. 

81 Mehmet Kaplan, Turk Edebiyati Ozerinde Arastirmalar I, Turk Edebiyati Ozerinde 
Makaleler, Dergah Yayinlan 1976; Fethi Naci, Edebiyat Yazilan, Gergek Yayinlan, s. 80; Turkiye'de 
Roman ve Toplumsal Degisme, Gergek Yayinevi 1981, s. 75. 

82 Turan Alptekin, Bir Kultur Bir insan-Ahmet Hamdi Tanpinar ve Edebiyatimiza Bakislar 
(Nakislar Yayinevi, 1975, s. 32-37. ) adh kitabinda "Saatleri Ayarlama Enstitusu'nun sevimli 
kahramani Hayri irdal hakkinda, yine romanin kahramanlarindan Halit Ayarci'nm agzindan Doktor 
Ramiz'e hitaben kaleme ahnmis" bir mektubu yayimlamistir. Bu mektupla ilgili olarak Turan Alptekin'in 
yazdiklan bana biraz muphem gelmekte. Tanpinar birgok denemeler yapan, eserini gok degistiren bir 
yazar. Onun igin bu mektubun kitabin bir baska versiyonuna ait olabilecegini saniyorum. Bu mektupla 
ilgili olarak Berna Moran Tanpinar'in bu mektubu iyi ki romanina koymadigini soyler. Zira o zaman 
romanin yorumu busbutun zorlasacakti. Turk Romanina Elestirel Bir Bakis, iletisim Yayinlan, 1983, s. 
311-312. 

83 Hikayeler, Dergah Yayinevi, 1983. Tanpinar'in hikayeleri uzerinde yapilmis bir inceleme: 
Sarah Moment Atis, Semantic Structuring in The Modern Turkish Short Story An Analysis of The 
Dreams of Abdullah Efendi and Other Short Stories by Ahmet Hamdi Tanpinar, Leiden E. J. Brill 
1983. 

84 Ahmet Hamdi Tanpinar'in Mektuplan, hzl. Zeynep Kerman, 1974; Bedrettin Tuncel'e 
Mektuplan, hzl. Alpay Kabacah, Yapi Kredi Yayinlan, 1995; Tanpinar'dan Hasan-Ali Yucel'e 
Mektuplar, (hzl. Canan Yucel Eronat), Yapi Kredi Yayinlan, 1996. 

85 Huseyin Tuncer, Tank Bugra, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yayinlan 1988; Sema Ugurcan, 
"Kuguk Aga'da Zamanm Kullamlmasina Dair Bir Deneme", Turk Dili, 521, Mayis 1995, s. 544-564; 
Besir Ayvazoglu, Tank Bugra Gunes Rengi Bir Yigin Yaprak, 1995; Tank Bugra'dan Notlar, (hzl. 
Hatice Bilen Bugra) Otuken Yay. 1996; Sema Ugurcan, "Tank Bugra'nm Roman Kahramanlan 
Uzerinde BirTasnif Denemesi", Kubbeali Akademi, 1, Ocak 1996, s. 24-31. 

86 Fethi Naci, "Kuguk Aga", 40 Yilda 40 Roman, Oglak Yayinlan, 1994, s. 183. 

87 Bilge Ercilasun, "ibis'in Ruyasi", Yeni Turk Edebiyati Uzerine incelemeler, Akgag 
Yayinlan, 1997, s. 669-677. 



243 



88 "Serbest Firka Karsisinda iki Romanci: Kemal Tahir ve Tank Bugra", Elestiri Gunlugu, 
1986, s. 39. 

89 Yazar hakkmda bir inceleme igin bk. Songul Tas, Samim Kocagoz Yazar-Eser-Uslup, 
Kultur Bakanhgi, Ankara 1998. 

90 Ramazan Kaplan, Cumhuriyet Donemi Turk Romaninda Koy, Kultur ve Turizm Bakanhgi 
Yayinlan: 857, Ankara 1988; Fethi Naci, Turkiye'de Roman ve Toplumsal Degisme, Gergek Yayinevi, 
1981, s. 268-269. 

91 Sadik Tural: "TarihT Roman ve Atsiz'm TarihT Romanian Uzerine Dusunceler", Atsiz 
Armagani, Otuken Yayinevi 1976, s. XCIV-CXXX. 

92 isa Kocakaplan, Cengiz Dagci'mn Dort Romani, MEB 1992. 

93 Yazara karsi buyuk hayranhk besleyen Fethi Naci'nin degerlendirmesi igin bk. Bir 
Hikayeci: Sait Faik Bir Romanci: Yasar Kemal, Gergek Yayinevi 1990. Hayranhgina ragmen Fethi 
Naci Yer Demir Gok Bakir'da kisinin mit yaratma gabasini yanhs bulur (Turkiye'de Roman ve 
Toplumsal Degisme, Gergek Yayinlan, 1981, s. 294. Ayrica Yusufcuk Yusufu son buyuk romani 
sayar. Yusufguk Yusuf tan sonra Yasar Kemal'in romancilik gizgisi artik stirekli bir dusus gostermege 
baslar" der (s. 298). Yasar Kemal hakkmda bir doktora tezi olarak hazirlandigi anlasilan bir inceleme 
yayimlanmistir: Ramazan Ciftlikgi, Yasar Kemal Yazar-Eser-Uslup, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 
1997. 

94 Bu konuda Necati Cumali'mn Makedonya 1900 (1976) ve Nedim Gursel'in Balkanlar'a 
Donus (1995) adh eseri de bulunmaktadir. 

95 Kink Deniz Kabuklan, s. 6. 

96 Turkiye Kultur ve Sanat Yilhgi 1993, Turkiye Yazarlar Birligi Yayinlan, s. 332. 

97 Bilkent Universitesi'nde duzenlenen Turk Kadin Roman ve Oyku Yazarlan 
Sempozyumunda, Dilek Doltas 9 Nisan 1999 tarihinde "Politik islamci Kadin Yazininde Kadin Kimligi" 
konusunda onemli bir bildiri sunmustur. 

Ahmet Necdet: Modern Turk §iiri, Broy Yayinlan, istanbul 1993. 

Akath, Fusun: Fusun Akath'nin Bir Pencereden, Adam Yayinlan, istanbul 1982. 

Aki, Niyazi: Cagdas TurkTiyatrosuna Toplu Bakis 1923-1967, Ataturk 0. Yay. 1968. 

Akinci, Gunduz: Turk Romaninda Koye Dogru, Ankara 1961. 



244 



Akyuz, Kenan: Bati Tesirinde Turk Siiri Antolojisi (1860-1923), inkilap Kitabevi 1986 
(Cumhuriyet doneminin ilk yillanna ait metinler igin). 

Alangu, Tahir: 100 Unlu Turk Eseri, 2 c, Milliyet Yayinlan, istanbul 1974. 

Alangu, Tahir: Cumhuriyet'ten Sonra Hikaye ve Roman, 3 c. (2. b.) istanbul 1968. 

And, Metin: Cumhuriyet Donemi Turk Tiyatrosu, is Bankasi Yayinlan, Ankara 1983. 

And, Metin: Elli Yihn Turk Tiyatrosu, is Bankasi Yayinlan, Ankara 1973. 

And, Metin: Turk Tiyatrosunun Evreleri, Turhan Kitabevi, Ankara 1983. 

Atsiz, Yagmur: Yeni Turk Edebiyatindan Segmeler "Siir, Hikaye, Deneme", Sander Yay., 
istanbul 1976. 

Aytag, Gursel: Cagdas Turk Romanian Uzerine incelemeler, Gundogan, Ankara 1990. 

Bakircioglu, N. Ziya: Turk Romani, Otuken Yayinlan, istanbul 1983. 

Banarli, Nihat Sami: Resimli Turk Edebiyati Tarihi, M.E.B. Yayinlan 1997. 

Baydar, Mustafa: Edebiyatgilanmiz Ne Diyor?, Varlik Yayinlan, istanbul 1960. 

Bezirci, Asim: On SairOn Siir, istanbul 1971. 

Bilgegil, Kaya: Yakin Cag Turk Kultur ve Edebiyati Uzerinde Arastirmalar, Erzurum 1980. 

Birinci, Necat: Edebiyat Uzerine incelemeler, Kitabevi, istanbul 2000. 

Canberk, Eray, Metin Celal: Cagdas Turk Edebiyatinda 199 Sairden 199 Siir, Oglak Yay., 
istanbul 1997. 

Cevdet Kudret: Turk Edebiyatinda Hikaye ve Roman, c. II, III. 

Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati Sempozyumu 20-21-22 Kasim 1998, (Yayina hzl. Huseyin 
Atabas, Aydin Simsek, Devrim Dirlikyapan), Edebiyatgilar Dernegi Yayinlan, Ankara 1998. 

Dil, Sahinkaya: Qagdas Turk Siirinden Ornekler, 1961 . 

Durder, Baha: Roman Anlayisi, Remzi Kitabevi, istanbul 1971. 

Elgin, Sukru: Yurt Duygulan (Antoloji), Turk Kulturunu Arastirma Enstitusu Yayinlan, Ankara 
1990. 



245 



Emiroglu, Ozturk, Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyatinda Hisar Toplulugu ve EdebT Faaliyetleri, 
Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 2000. 

Enginun, inci: Arastirmalar ve Belgeler, Dergah Yayinlan, istanbul 2000. 

Enginun, inci: Cumhuriyet Donemi Turk Edebiyati, Dergah Yayinlan, istanbul 2001. 

Enginun, inci: Mukayeseli Edebiyat, Dergah Yayinlan, istanbul 1993. 

Enginun, inci: Yeni Turk Edebiyati Arastirmalan, Dergah Yayinlan istanbul 3. b. 1998. 

Ercilasun, Bilge: Yeni Turk Edebiyati Uzerine incelemeler 1-2, Akgag Yayinlan, Ankara 1997. 

Ertan, Temugin Faik: Kadrocularve Kadro Hareketi, Kultur Bakanhgi, 1994. 

Es, Hikmet Feridun: Bugun de Diyorlar ki, 1932. 

Esen, Nuket: Turk Romaninda Aile Kurumu 1870-1970, Bogazigi Uni. Yayinlan, istanbul 3. b. 
1997. 

Fethi Naci: 40 Yilda 40 Roman, Oglak Yayinlan, istanbul 1994. 

Fethi Naci: 100 Soruda Turkiye'de Roman ve Toplumsal Degisme, Gergek Yayinevi, istanbul, 
1981. 

Fethi Naci: Elestiri Gunlugu, Ozgur Yayinlan, istanbul 1986. 

Fethi Naci: Elestiride Kirk Yil Elestiri Gunlugu: IV/1 992-1 994, Adam Yayinlan, istanbul 1994. 

Hahci, Feyzi: Bizim §airler, 1952. 

Hahci, Feyzi: Cagn'da Yeniler, 1959. 

Geger, ilhan: Cumhuriyet Doneminde Turk §iiri, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yayinlan, Ankara 
1987. 

Gumus, Semih (Derleyen): Turk Yazinindan Segilmis Kisa Oykuler, Adam Yayinlan, istanbul 
1992 GunumuzTurk Hikayesi Turk Hikayeciligi Ustune Dusunceler, Yansima 6, Haziran 1972. 

Guzel Yazilar Dizisi 1: Oguzdan Bugune, (hzl. L Parlatir, i. Enginun, O. Okay, Z. Kerman, Kazim 
Yetis, Necat Birinci), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1996. 

Guzel Yazilar Dizisi 2-3: Hikayeler 2 c. (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1996. 

Guzel Yazilar Dizisi 4: Kisa Oyunlar, (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1996. 

246 



Guzel Yazilar Dizisi 5: Gezi-Hatira, (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1997. 

Guzel Yazilar Dizisi 6: Mektuplar (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1997. 

Guzel Yazilar Dizisi 7: Roportajlar, (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1997. 

Guzel Yazilar Dizisi 8: Siirler, (ortak), Turk Dil Kurumu Yayinlan, Ankara 1997. 

Isik, ihsan, Yazarlar Sozlugu, Risale Yayinlan, 1990. 

ileri, Selim (hzl. ): Genglere Turk Romanindan Altin Sayfalar, 2 c. Yapi Kredi Yayinlan, istanbul 
1994. 

ileri, Selim (hzl. ): Modern Turk Edebiyatinda 99 Hikayeciden 99 Hikaye, Oglak Yayinlan, 
istanbul 1997. 

Kaplan, Mehmet, Enginun, I., Emil, B., Birinci, N., Ugman A.: Devrin Yazarlannin Kalemiyle Mill? 
Mucadele ve Gazi Mustafa Kemal, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1981 , 2 b. 1992. 

Kaplan, Mehmet-Enginun, i-Kerman, Z-Birinci N-Ugman A.: Ataturk Devri Turk Edebiyati, Kultur 
Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1 981 , 2 b. 1 992. 

Kaplan, Mehmet-Enginun, i-Kerman, Z-Birinci N-Ugman A.: Ataturk Devri Fikir Hayati, Kultur 
Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1 981 , 2 b. 1 992. 

Kaplan, Mehmet: Edebiyatm iginden, Dergah Yayinlan, istanbul 1978. 

Kaplan, Mehmet: Hikaye Tahlilleri, Dergah Yayinlan, istanbul 1979. 

Kaplan, Mehmet: Siir Tahlilleri I, Dergah Yayinlan, istanbul 7 b. 1981. 

Kaplan, Mehmet: Siir Tahlilleri II, Dergah Yayinlan, istanbul 2000. 

Kaplan, Mehmet: Turk Edebiyati Uzerinde Arastirmalar I, Dergah Yayinlan, istanbul 1976. 

Kaplan, Mehmet: Turk Edebiyati Uzerinde Arastirmalar 2, Dergah Yayinlan, istanbul 1987, 2 b. 
1994. 

Kaplan, Ramazan: Cumhuriyet Donemi Turk Romaninda Koy, Kultur ve Turizm B. Yay., Ankara 
1998. 

Karakan, Huseyin: Siirimizin Cumhuriyeti, Yeniler Antolojisi, 1958. 

Karaosmanoglu: Yakup Kadri, Edebiyat ve Genglik Hatiralan, Bilgi Yayinevi, Ankara 1969. 

Kerman, Zeynep: Yeni Turk Edebiyati incelemeleri, Akgag Yayinlan, Ankara 1998. 

247 



Karpat, Kemal: Qagdas Turk Edebiyatinda Sosyal Konular, Varhk Yayinlan 2. b. istanbul 1971. 

Kurdakul, Sukran: Qagdas Turk Edebiyati, 2 c, Broy Yayinlan, istanbul 1986. 

Memet Fuat: Qagdas Turk Siiri Antolojisi, Adam Yayinlan, istanbul 1985. 

Memet Fuat: Turk Edebiyati, Yilhk 1963-1972. 

Memet Fuat: Turk Yazinmdan Segilmis Denemeler, istanbul 1993. 

Metin Celal: Cumhuriyet Donemi Qagdas Turk Siiri Antolojisi, Papirus Yayinevi, istanbul 1998. 

Moran, Berna: Turk Romaninda Elestirel Bir Bakis, c. 1 (Ahmet Mithat'tan A. H. Tanpmar'a) 
1983 (2. b. 1987), c. 2 (Sabahattin Ali'den Yusuf Atilgan'a), iletisim Yayinlan, istanbul 1990. 

Mutluay, Rauf: 50 Yihn Turk Edebiyati, Turkiye is Bankasi Kultur Yayinlan, istanbul 1973. 

Nayir, Yasar Nabi: Edebiyatgilanmiz Konusuyor, Varhk Yayinlan, istanbul 1976. 

Necatigil, Behget: Edebiyatimizda Eserler Sozlugu, Varhk Yayinlan, istanbul 4 b. 

Necatigil, Behget: Edebiyatimizda isimler Sozlugu, Eklerle 16. basim, Varhk Yayinlan, istanbul 
1995. 

Nutku, Ozdemir: Yasayan Tiyatro, Qagdas Yayinlar, 1979. 

Nutku, Ozdemir: Zumruduanka'nin Kulleri "Tiyatro Yazilan", Yilmaz Yayinlan, 1991. 

Oktay, Ahmet: Cumhuriyet Donemi Edebiyati, Kultur Bakanhgi Yayinlan, Ankara 1993. 

Ortag, Yusuf Ziya: Portreler, Akbaba Yayinlan, 1960. 

Onertoy, Olcay: Cumhuriyet Donemi Turk Roman ve Oykusu, Turkiye is Bankasi Yayinlan, 
Ankara 1984. 

Soysal, ilhami, 20. Yuzyil Turk Siiri Antolojisi, Bilgi Yayinevi, Ankara, 3 b. 1988, (1b. 1973). 

Sener, Sevda: Qagdas Turk Tiyatrosunda insan (1923-1972), A. 0. DTC Fakultesi Yayinlan, 
Ankara 1972. 

Sener, Sevda: Turk Tiyatrosunda Ahlak, Ekonomi, Kultur Sorunlan, DTC Fakultesi Yay., Ankara 
1971. 

Taner, Refika-Bezirci, Asim: Segme Romanlar (Yazarlan, Ozetleri, elestiriler, kaynaklar), Hur 
Yayinevi, 1973; 3 b. Varhk Yayinevi, istanbul 1983. 

248 



Tanpinar, Ahmet Hamdi: Yahya Kemal, Dergah Yayinlan, istanbul, 2 b. 1982, 3 b. 1995. 

Tanpinar, Ahmet Hamdi: Edebiyat Uzerine Makaleler (hzl. Zeynep Kerman), Dergah Yayinlan, 
istanbul, 4. b. 1995(1. b. 1969). 

Tatarh, ibrahim-Mollof, Riza: Huseyin Rahmi'den Fakir Baykurt'a Marksist Agidan Turk Romani, 
Habora Kitabevi, 1969. 

Timur, Taner: Osmanh-Turk Romaninda Tarih, Toplum ve Kimlik, Afa Yayinlan, 1991 . 

Tural, Sadik K., Zamanin Elinden Tutmak, Otuken Nesriyat istanbul 1982. 

Tural, Sadik-Kerman Zeynep-Ozgul: Hikayeciligimizin 100. Yilinda Yuz Ornek, Kultur ve Turizm 
Bakanligi Yayinlan, Ankara 1987. 

Turk Dili Dergisi Turk §iiri Ozel Sayisi IV/Cagdas Turk §iiri, 481-482, Ocak-§ubat 1992. 

Turk Dili ve Edebiyati Ansiklopedisi, c. 1-8, Dergah Yayinevi, 1977. 

Turkiye Kultur ve Sanat Yilhgi, 1 983-1 997, Turkiye Yazarlar Birligi Yayinlan. 

Vaiiik Yilligi 1961-1987. 

Yakar, Aytekin: Turk Romaninda Mill? Mucadele, A. 0. DTC Fakultesi Yayinlan, Ankara 1973. 

Yalgin, Alemdar: Sosyal ve SiyasT Degismeler Agisindan Cumhuriyet Devri Turk Romani 1, 
Ankara (1992). (Kitapta zengin birroman bibliyografyasi bulunmaktadirs. 293-313). 

Yasin, Mehmet (Haz. ): Kibnsliturk §iiri Antolojisi, Yapi Kredi Yayinlan, istanbul 1994. 

Yavuz, Hilmi: Roman Kavrami ve Turk Romani, Bilgi Yayinevi, Ankara 1977. 

Yazar, Mehmet Behget: Edebiyatgilanmiz ve Turk Edebiyati, 1938. 

Yucel, Hasan AN: Edebiyat Tarihimizden, 1957 (2. b. iletisim Yay. 1989). 

Yuksel, Aysegul, Qagdas Turk Tiyatrosundan On Yazar, Mitos Boyut, 1997. 



249 



Turk Edebiyatinda Cereyanlar / Prof. Dr. Ahmed Hamdi Tanpinar [s.146- 
160] 

Modern Turk Edebiyati Bir Medeniyet Kriziyle Baslar 

Bugunku Turk edebiyatinda mevcut cereyanlan inceleyebilmek igin birkag buyuk realite 
uzerinde durmak ve bilhassa, bu edebiyatin, bir medeniyet degismesinin neticesi olarak dogdugunu 
goz onunde tutmak gerekir. 1826'da, Yenigerilerin ortadan kaldinlmasiyla baslayan ve 1839'da 
Tanzimat Fermaniyla devlet muesseselerinin ve cemiyet bunyesinin yavas yavas Avrupalilasmasma 
varan ve sirasiyla 1876'da Birinci Mesrutiyet, 1908'de ikinci Mesrutiyet devrelerini idrak eden bu 
medeniyet krizi, 1923'te Cumhuriyet'in Nam, Ankara'nin baskent olusu, Ataturk inkilaplan gibi kesin 
manzarali safhalarla Turk cemiyetinin bugunku durumuna kadar gelir. Bu hadiselerin ve tarihlerin yam 
basinda imparatorlugun dagilmasi (1918), laisizm ve halkgihgin devlet programlannda yer almasi, 
kadin hurriyeti gibi muhim vakialan da saymak lazimdir. Butun bu hadiselerde Modern Turk Edebiyati 
asagidaki bahsedecegimiz ideolojiler etrafindaki mucadeleleriyle muhim bir rol oynadigi gibi bazen de 
bizzat hazirladigi bu vakialann kuvvetle tesiri altinda kalmistir. 

Ziya Gokalp'in Turkgulugun Esaslan adli kitabinda Cumhuriyet'in ilanindan sonra yeni bir terkip 
seklinde verdigi bu ideolojiler, Medeniyetgilik, islamcihk ve Turkguluk cereyanlandir. Her biri cemiyetin 
ayri bir realitesini kar§ilayan bu ideolojilerin etrafindaki mucadele belki de Modern Turk Edebiyatinin 
asil tarihini yapar. Alelade hayat modalanndan (kiyafet, ya§ama tarzi ve eglence) ogretime (yeni 
mektepler) ve bilginin §ekil ve seviyesi (yeni ve muspet ilim) nihayet zihniyete kadar giden bu 
medeniyet degi§mesinin dogurdugu biryigin ayrihklann ve meselelerin yam ba§inda, imparatorlugun 
dagilmasi neticesine varan ve belki de bu sosyal degisiklikleri gabuklastiran buyuk siyasT hadiselerin 
ve harplerin de tesirini unutmamahdir. Filhakika bu siyasT hadiseler arasmda 1911-1913 Balkan Harbi, 
o zamana kadar az sayili bir zumrede taraftar bulan Turkguluk ve Milliyetgilik fikirlerinin gelismesine 
ve yayilmasina sebep oldugu igin saf Turkge yazmak cereyamna yol agmistir. 1914-1918 Cihan 
Harbi'nin tesirleri ise daha buyuk olmustur. 

Bu harpte munevver simfin ugradigi buyuk kayip, §ark kulturune ve eski dile baglilik 
noktasindan gelecek nesillerin terbiye sartlanm kokunden degistirmistir. Filhakika bu devirden sonra 
ijg gramere (Turk-Arap-Fars) birden dayanan eski dil ogretimi sistemi bir turlu evvelki seklini 
alamamistir. Kadimn buyuk sehirlerde is hayatma girmesi de bu muharebe ile baslar. Gerek bu 
muharebe, gerek onun sonunda baslayan istiklal Muharebesi yuzunden Turk munevveri ve 
dolayisiyla edebiyati bes asirdan beri adeta devamh sekilde sehirlisi oldugu istanbul'dan gikar. Mill? 
savastan sonra Ankara'nin hukumet merkezi olmasi ise edebiyatimizin gerek dil, gerek zihniyet 
bakimindan degismesine sebep olur. Edebiyatimiza bugun hakim olan Anadolucu realizmi ve halkgihk 
mistiginin bashca amillerinden biri bu hadisedir. Bugunku Turk siirinin muhim bir sayisim Ankarali 
sairler yapar. Ataturk inkilaplanyla gelen degisiklikler yuzunden edebiyatimiz su veya bu fikir etrafinda 
genis bir anket halini almistir. iyi bir dikkat bu edebiyatin mevzu itibanyla hemen hemen butun 

250 



memleket cografyasina dagildigini bize gosterir. Butun bunlar bahsettigimiz siyasT hadiselere 
kendiliginden baglanirlar. 

Dil Degisimi ve 

Dogurdugu Meseleler 

Medeniyet degisiminin hakikT bir kriz halini aldigi saha suphesiz dildir. Hakikatte, Turk 
edebiyatinda islamlasma devrinden baslayarak butun tarihi boyunca devam eden bir dil meselesi 
vardi. Bilhassa 14. asirdan sonra Fars ve Arap edebiyatlannin ve bu dillerin gramerinin tesiri altinda 
kalan ve sairden saire gok keyff bir sekilde bu dillerin lugatini kullanan Divan siiri (Farslardan aldigimiz 
sekilde kullandigimiz aruzla yazilan ve medrese tahsili gormus yuksek tabakaya mahsus bir zumre 
edebiyati) tesekkul edince bu dil meselesi, Garp milletlerinin edebiyatlannda pek az gorulecek sekilde 
birbirinden buyuk farklarla aynlan bir zumre ve tabaka edebiyatlannin dogmasina sebep olmus ve 
hemen hemen Cumhuriyet devrine kadar suren bir zevk aynhgini beslemistir. Bu aynhgin derecesini 
anlatmak igin yuksek tabakanin Araplardan gelen aruz vezniyle siir yazdigim, halk ve tekke 
edebiyatlannda ise islamlasmadan evvelki vezin olan hece vezninin devam ettigini soyleyelim. 

§ifahT halk edebiyatiyla, yuksek tabaka arasinda tesekkul eden bu zumre edebiyatlanni 
Garptaki Trubadourlara gok benzeyen ve onlar gibi Anadolu iginde kasaba kasaba gezen saz 
sairleriyle, tekkelerde halkin anlayabilecegi dint ilahTler ve nefesler yazan mutasavvif halk sairleri diye 
bashca iki sinifa ayirabiliriz. 

Her Orta Qag edebiyatinda mevcut olan, bu zumrelere mahsus edebiyatin asil muhim tarafi, 19. 
asnn ortasina kadar gelmesidir. Hakikatte, eski medeniyetimiz birgok muesseselerde islam 
Ortagagi'ni sona kadar devam ettirmistir, demek yanlis olmaz. 

Fakat asil muhim olan sey bu zevk aynligi degildi. Yuksek tabaka edebiyatgilannm medrese 
kulturune, iran zevkine baglihklan yuzunden Turkge nesrin tesekkul etmemis, hatta Turk-gramerinin 
ve herkesge kabul edilmis bir lugatin tespit edilmemis olmasiydi. 18. asnn ortasina kadar Turkgenin 
ilim dili olarak kullanilmamasi da bu neticeyi doguran amiller arasindadir. 

iste Tanzimat'tan sonra evvela yeni mekteplerin agilmasiyla ogretimin Turkge'ye donmesi, sonra 
da gazeteciligin baslamasiyla, bu dil meselesi gunun meselesi olmus; bir taraftan Garp dillerindeki 
edebT orneklerin tesiriyle dusunce ve hayat gorusu genisler ve degisirken, obur yandan da 
memlekette yine Garp tesiriyle baslayan tarih hareketlerinin etrafinda ve bahsettigimiz hadiselerin 
tazyiki altinda mill? suurun yavas yavas uyanisiyla Turkge degismege baslamistir. Oyle ki, hurriyet ve 
rejim meseleleri, halkgilik gibi buyuk davalar istisna edilirse, hatta bu davalann yardimcisi olarak 
Tanzimat munevverlerinin Garp dusuncesinin esiginde ilk karsilastiklan buyuk mesele bu dil meselesi 
olmustur, denebilir. 



251 



Filhakika ilk buyuk isareti veren §inasi'nin (1826-1871), gikardigi Tasvir-i Efkar gazetesi, 
etrafinda uyandirdigi halkgi dil hareketi, onun pesinden gelenlerin getirdikleri yeni edebiyat anlayisi, 
butun gayretler daha ziyade dili islam? §ark medeniyetinden gelen, disandan gok cazibeli, hakikatte 
agikhktan ve esya He gergek temastan mahrum, terbiyesini daha ziyade siirle yapmis ve onun yan 
cansiz unsurlanyla dolu, tesrifath bir yazi dilinin itiyatlanndan, keyfT bir kelimecilik iptilasindan 
kurtarmakla hulasa edilebilir. O kadar ki, istenirse butun bu hareketler, insani ve dunyayi dilin iginde 
yeni bastan aramak diye vasiflandinlabilir. Bu gun dahi muhtelif istikametlerde Turk dusuncesi kendi 
dilinin iginde yerlesmeye gahsmaktadir. 

Soylemege hacet yok ki, dil meselesinin kulturumuz igin en ehemmiyetli noktasi ilmT ve bilhassa 
felsefT terimler meselesidir. Unamuno'nun "Metafizik metalinguistik'tir" sozu bugun igin dusunce 
hayatimizin programini verebilir. Filhakika on ug asirdan beri muhtelif lugatlerin arasinda dolasan 
Turk dusuncesi ancak Turkgenin iginde kendisini bulabilecegine inanmistir. 

BittabiT, bu kadar genis ve koklu harekette luzumsuz ve mufrit hareketler de olacaktir. Nitekim 
gok geng neslin bazi tecrubeleri dildeki yeniligi ve millTlesmeyi, mill? hayatm kendisi olan sureklilik igin 
bir tehlike addedilecek sekle kadar getirmisler, yani halkin dilinin gok otesine gegmislerdir. Bunlar 
tabiatiyla zamanla durulacak aksulamellerdir. 

Garp Tefekkurunun ve Edebiyatinin Tesiri 

Burada zaman meselesinden de bahsetmemiz icap eder. Tanzimat'tan sonra Avrupah siir, 
roman, hikaye, tiyatro, tenkit ve deneme, hatta eski vakanuvislerimiz iginde hakikaten lezzetli ve 
buyuk muharrirler bulunmasina ragmen tarih gibi nevileriyle yeniden baslayan bu edebiyat, bu 
nevilerin tercume ve telif Turkge'de ilk goruldukleri tarihten itibaren (1859-1861) ancak yuz senelik bir 
vakiadir. Bu kisa zamanin modern Turk edebiyatinda kendisine mahsus, tesirleri devamh bir sekilde 
takip edilmesi mumkun olabilecek tarn bir gelenek yaratmaya yetisemeyecegi asikardir. Garp 
medeniyetinin yirmi bes asirhk miraslanna ve gittikge ve birdenbire hizlanan bir edebT gahsmanin 
mahsullerine birdenbire agilan Turk edebiyatinda, nesillerin disardan getirdikleri seylerle ayrilmis 
hissini verirler. Bu itibarla her edebiyatta tabiT olan filiation'u bu yuz sene iginde ancak yukanda 
bahsettigimiz buyuk memleket meseleleri etrafinda takip mumkundur, demek hatah olmaz. Kaldi ki, 
dildeki degisiklikler gok defa en yakin nesilleri birbirine kapamistir. 

Burada da dil meselesi kendiliginden one gelir. Filhakika bu genis ornekler karsisinda 
girpinisinda en muspet is, dilin degisen insanla beraber bu yeni dusunce ufuklanna nesilden nesle 
intibaki keyfiyetidir. 

Dili o kadar gabuk ve iradT sekilde degisen, realite ile munasebeti Garpli orneklerden yeni yeni 
ogrenen, butunuyle yeni bastan kurulmasina gahsilan bir guzel sanatlar sistemi iginde (minyature 
karsi Garpli resim ve desen, hig mevcut olmayan heykel, bizdeki zengin geleneklerine ragmen 
miman, musikT ve dekoratif sanatlar) kendisini idrake galisan bu yeni edebiyatta, butun cemiyet 

252 



hayatinda oldugu gibi, elbette ki disarimn tesirine karsi mazi ile munasebetler ve mill? kaynaklar 
meselesi sik sik mevzubahis olacak ve bir yigin kolay veya imkansiz terkiplerin pesinde kosulacakti. 

Mill? Kaynaklar 

Hakikat sudur ki, Tanzimat'tan beri Turk cemiyeti ve Turk insani nasil hayatindaki ikiligin 
dogurdugu bir benlik buhrani iginde kalmissa, Turk edebiyati da bu cinsten bir ikiligin tesiri altindadir. 
Filhakika Garp'tan segtikleri ornekler karsisinda gok acemi ve urkek bir elle ilk denemelerini yapan, 
fakat yuzlerini §arka gevirir gevirmez kendilerini asirlarca islenmis miraslarla birdenbire zengin ve usta 
bulan ilk yenilesme devri muharrirlerinden bugunun sartlan iginde maziyi kendilerine gok uzak goren 
genglere kadar bu yuz senenin yetistirdigi nesillerin hemen hepsinde bu iki dunyali olmamn verdigi 
huzursuzlugu, bir nevi vadedilmis toprak umidine benzeyen bir yerini yadirgamayi ve aramayi 
gormemek mumkun degildir. 

Sirf edebT cereyanlar yonunden bakihrsa bu yuz sene iginde Turk edebiyatinin Garp 
edebiyatlannda ve bilhassa Fransiz edebiyatinda mevcut butun cereyanlan uzak ve yakin fasilalarla, 
muntazam surette takip ettigi gorulur. Fakat boyle tek cepheli bir inceleme bizi higbir zaman bu 
edebiyatin, asil meselelerine goturemez. Bu itibarla onlari tarihT gergevesi iginde ele almayi tercih 
edelim. 

Yeni Turk edebiyatini kurmak igin gayret eden ilk iki neslin (1825 ve 1840 siralannda doganlar: 
§inasi, Ziya Pasa, Namik Kemal) zevk ve gayretleri hemen hemen aynidir. Bu iki neslin ikisi de 17. 
asir Fransiz klasikleriyle beraber 18. asir Fransiz filozoflarimn ve gene Fransiz romantiklerini 
okumuslardir. Kendilerinden sonra gelen 1850 nesli ile beraber vucuda getirdikleri edebiyatta siir ve 
tiyatroda az gok romantizme bagh gorundukleri halde hikayede daha ziyade sirrmi layikiyla 
gozemedikleri realizme yaklasmak isterler. Bununla beraber asil yaptiklan is Turkgenin genislemesi 
ve insanin degismesi olmustur. 

Bahsettigimiz bu ug neslin sonuncusundan olan Abdulhak Hamit'in (1852-1937) olen kansi igin 
yazdigi Makber isimli buyuk siirinin asil manasi kader karsisinda davranisi degisen bu insandir. Bu 
buyuk poeme'in bir yigin unsurunu, hatta azap ve suphelerini bile eski islam 

siirinde bulmak mumkundur. Fakat davranisi yenidir ve 19. asirdir. 1860'tan sonra doganlann 
nesli daha ziyade Fransiz realistlerinin ve hatta naturalistlerinin tesiri altinda gorunur. Yavas yavas 
memlekete giren muspet ilmin etrafinda bir gesit buhran uyanir. Voltaire ve Victor Hugo'nun iki 
denemesiyle Turk romanini naturalist orneklere agan Besir Fuat Bey'in belki de bu buhran yuzunden 
intihar ettigini ve bir gesit bilgi mistigi ile cesedini Tibbiye mektebine hediye ettigini burada zikredelim. 
Dostu Ahmed Midhat Efendi'ye yazdigi bir mektupta son dakikasina kadar kendi olumunu musahede 
eden Besir Fuad'm bu intihan Turk munevverinin 19. asnn sonuna dogru iginde bulundugu ruh halinin 
bir cephesini verir. Madalyonun obur yuzunu ise onun biyografi olan dostu Ahmed Midhat Efendi'de 
(1844-1912) buluruz. Filhakika bu muharrir uzun yazi hayatinin buyuk bir kismim islamiyetle modern 

253 



ilmi birlestirmege ve elinden geldigi kadar pozitivist felsefeyi cerhe sarf etmistir. Onun bir nevi dusman 
gibi gordugu Schopenhaure'a o gocukga hucumlan, ifade ettigi mana itibanyla devrinin en dikkate 
deger sahsiyetleridir. 

Asnn Basinda 

1908'den sonraki devirde Turk edebiyati, biraz da Abdulhamid devri istibdadimn neticesi olan bu 
estethime'den ve bedbinlikten gikar ve imparatorlugu sarsan hadiselerin ve koklu meselelerin igine 
girer. Bizzat Fikret (1867-1915) bile dargin psikolojisine ragmen Rubab-i §ikeste'nin ikinci tabina 
koydugu siirleriyle, hemen arkasindan nesrettigi Haluk'un Defteri'nde (Haluk oglunun adidir) bu 
aksiyonun igindedir. 

Filhakika bu sonuncu kitap ideolojik sahada medeniyet ve terakkT fikriyle, turlu tefsire musait bir 
atheisme'in sarih bir beyannamesidir. Tarih-i Kadim manzumesinde daha da kat'Tlesen onun bu 
atheisme'ini, vezin, manzume anlayisi, hatta kelime itibanyla daha sade olmasina ragmen dil 
bakimindan onun tesiri altinda olan Mehmed Akif'in (1873-1936), §ark'in kendi degerini muhafaza 
etmek sartiyla uyanmasini isteyen islamcihgi karsilar. Fikret yukanda bahsettigimiz Garpgihk ve 
medeniyetgilik ideolojisini temsil eder. Turkgenin sadelesmesine gok hizmet eden ve Mill? Mars'in sairi 
olan Mehmed Akif ise terakkT fikrinden hig aynlmayan fakat Garp ile munasebetin muayyen hadlerde 
kalmasini isteyen islamcihk ideolojisinin mumessilidir. 

Bu iki kutbun disinda bu senelerin edebiyat panoramasini da istanbul'da 1909'da kurulan Fecr-i 
Ati grubu ile Selanik'te Geng Kalemler mecmuasini gikaran gengler muhim bir yer tutarlar. Pek az 
devam eden Fecr-i Ati cenacle'inin edebiyatimizda, bazi Garpli ornekler (siirde symbolisteler, 
hikayede Maupassant, tiyatroda ibsen) teklifinden baska bir rol oynadigi iddia edilemez. Bununla 
beraber baslangigta symbolistelerin kuvvetli tesiri altinda bulunan §air Ahmed Hasim'le Yakup Kadri 
Karaosmanoglu (dogumu 1888) ve Refik Halit Karay (dogumu 1888) gibi romancilan, sonradan Turk 
Ocagi'ni kurarak cemiyet ve fikir hayatimizda buyuk rol oynayan Hamdullah Suphi Tannover'i 
(dogumu 1886) ve sohretli Turkolog Profesor Mehmet Fuat Koprulu'yu (1890) ilk defa bu cenacle'de 
taniriz. 

Tipki Fecr-i Ati gibi yeni ornekler uzerinde duran ve siirde symbolisteleri tercih eder gorunen, 
fakat dilde ve prosodie'de halka ve hatta irk kaynaklanna donmeyi teklif eden Geng Kalemlerin 
hareketi memlekette ve hadiselerde buldugu akislerle daha ehemmiyetlidir. Bu ehemmiyet asagida 
uzerinde duracagimiz Ziya Gokalp'in bu mecmuaya girisi ile bir kat daha artar. Filhakika bu Turk 
filozofu bu mecmuanin asil kurucusu hikayeci Omer Seyfeddin'in (1884-1920) halka yakin, sade bir dil 
prensibini butun bir sistem haline getirir. 

Bu devire umumT bakisi tamamlamak igin, bu arada daha Abdulhamid zamaninda hece vezniyle 
Turk Sazi adli bir siir kitabi gikaran Mehmed Emin Yurdakul (1869-1944) ile ilk eserlerini bu senelerde 
veren buyuk kadin romancimiz Halide Edip Adivar'i (dogumu 1886) saymamiz icap eder. Bunlardan 

254 



birincisi Turk Ocaklan'nin mill? dil ve mill? vezin davasinda ilk tecrubeyi yapan sairidir. Daha ziyade 
du§unce tarafi galip olan bu sair, milletlerin hurriyeti ve sosyal adalet fikrini ve bunlara bagh davalan 
Turk cemiyetinde ilk defa halkin kullandigina yakin bir dille anlatan bir eserin sahibidir. Yazik ki Emin 
Bey, Turk siirinin gok zengin ve zevkli gelenegine tamamiyla yabanci idi. Halide Edip Hanim'a gelince, 
kadin hurriyeti, Turkguluk ve yenilik fikri gibi davalarda buyuk rol oynamistir. Onun Seviye Talip adli 
romani kadin davasinin, Yeni Turan'i nasyonalist idealin ve halkgihgin kitaplandir. 1921 yilina kadar 
Turk edebiyatinda roman nevinin en yeni ve sahsT mahsulleri olan Son Eseri, Mev'ut Hukum adli 
romanlan degerler karsisinda daima dikkatli ve az gok muhafazakar olan bu hurriyet ve yenilik 
asigimn kaleminden gikar. 

Nihayet butun bu adlara o zamana kadar ancak kapali muhitlerde taninan halk ve tekke 
edebiyatinin bazi mahsullerini toplayan ve yayan Dr. Riza Tevfik Bey'i de Nave etmek lazimdir. Riza 
Tevfik, Servet-i Funun'da siirle baslamisti. Onun Anadolu'dan ve Rumeli'den topladigi turkuler ve 
nefesler (chants mystiques), Mehmed Emin Bey'de Turk siirinin mazisiyle alakasiz, adeta sahsT ve 
eksik bir icat gibi kullanilan hece vezni tecrubelerine yeni bir istikamet verir. Riza Tevfik'te buyuk bir 
temessul kabiliyeti ve doymaz bir tecessus vardi. Ayrica kendisi de BektasTydi, yazdigi kosma ve 
nefesler gibi bu veznin klasik sekillerini de yeniden canlandinr. 1913 yilinda Edebiyat Fakultesi'nde 
Profesor olan Fuad Koprulu'nun yine o yillarda 14. asnn buyuk mutasavvif sairi Yunus Emre uzerinde 
yaptigi tetkikler de bu cereyani, tarihini meydana gikarmak suretiyle kuvvetlendirir. Boylece eski klasik 
sairlerin ayri bir gesni gibi zaman zaman kullandiklan, sade dil taraftarlannin aruz veznine karsi 
sadece saf Turkge'ye ait bir aksulamel vasitasi gibi aldiklan hece vezni birdenbire meydana gikan 
genis ve koklu bir edebiyatin belli bash hususiyetlerinden biri olur. 

Bununla beraber bu devirde en sarih teklifler Ziya Gokalp'la 1913'te Paris'den donen Yahya 
Kemal Beyatli'dan gelmektedir. 

Diyarbakir'da yetismis, Baytar Mektebi'nde okumus olan Ziya Gokalp'in (1875-1924) fikrT hayati 
belki de siki Musluman aile terbiyesiyle biyolojiye ve tecrubT ilimlere dayanan tahsilinin neticesi olan 
dint bir buhranla baslar. Zira Bey kendisini intihara kadar goturen bu buhrandan Bergson'un eseriyle 
kurtulur. Fakat asil sahsiyetini Fransiz Sosyologu Durkheim'in eseriyle temastan sonra tesekkul eder, 
diyebiliriz. Filhakika bu eseri iyice tanidiktan sonra onu gittikge artan bir vuzuh iginde butun cemiyet 
meselelerini ele almis goruruz. 1904'te Ziya Bey, Selanik'te gikan Geng Kalemler mecmuasindaki 
genglere katihr ve Turkguluk cereyaninin sefi olur. Kendisini Tttihat ve TerakkT Firkasi'nin fikrT lideri 
yapacak olan siyasT hayati da hemen biraz sonra baslar. Tanzimat'in basinda, Avrupa'daki Turkoloji 
tetkiklerinin neticesi olarak munevverlerimiz arasinda filizlenen tarihgi ve dilci Turkguluk hareketine 
asil suurlu istikametini veren odur. Onun daha Geng Kalemler'de gikan ilk buyuk manzumesi Turan 
siirinde unutulmus bir ecdat dinine doner gibi keskin bir eda vardir. Ziya Bey'in bu ilk devirde en buyuk 
gayreti kendi idealiyle cemiyetimizin had realiteleri arasinda munasebeti tanzimle geger denebilir. 
Filhakika tamamiyla islamiyete ait olan ve devletin tesekkullerinden birini veren hilafet muessesesiyle, 
zaruretiyle anasirci olan imparatorluk realitesinin yam basinda Turkguluk ancak onlarla karsilasan 

255 



uguncu bir realite gibi yer alabilirdi. Ziya Bey, milliyet fikrinin hayattaki tabiT yeri uzerinde israrla 
durarak butun bu tezattan hayatimizin kendisi olan bir sentez vucuda getirmege gahsir. 

Disandan belki de yalniz bir makale gibi gorunen bu eserin (makaleler, kitaplar, siirler) asil 
ehemmiyeti, hemen butun dusunenlerdeki bir buhrani kendisinin de yasamasidir. Onda higbir seyden 
vazgegemez ve her seyi kendi ana fikri iginde eritmek ister gibi bir hal vardir. Bununla beraber Ziya 
Bey feda edecek bir sey bulmustur. Filhakika sentezini Tanzimat'tan sonra ve bilhassa 1856 Islahat 
Fermam'yla dogan Osmanlicilik ve Turkguluk antitezleri uzerine kuruyordu. Cumhuriyet devrinde Ziya 
Bey'in fikirleri hilafet ve Osmanli imparatorlugunun ortadan kalkmasiyla diyalektiginin zayif 
taraflanndan kurtulur ve daha butun olarak meydana gikar. Mill? Mucadele yillannda hayatimiza o 
kadar buyuk tesir eden ve hakikatte Turk milliyetgiliginin ilmihali gibi bir sey olan Turklesmek, 
islamlasmak, Muasirlasmak (1918) eseri bu sefer Turkgulugun Esaslan seklinde genisler. Ataturk 
inkilaplannda Ziya Bey'in getirdigi aydinligin buyuk payi olmustur. Ziya Gokalp'in fikirlerini sadece 
muphem ve 20. asir igin imkansiz Osmanlicilik idealini karsihyor sanmamahdir. 

Buyuk Durkheim mektebi gibi o da bir tarafiyla Marxisme'e cevap veriyordu. 

Ziya Bey'in aksiyonunun ikinci kisma 1917'de gikardigi Yeni Mecmua'daki makaleleriyle baslar. 
Birinci Cihan Harbi'nin bu korkung yillannda Ziya Bey yukarda bahsettigimiz cemiyet mistiginin en had 
devrindedir. Bazi siirlerinde cemiyet duygusu ferdi inkar eden imperatif halini ahr: 

Gozlerimi kapanm 

Vazifemi yapanm. 



Ben sen yokuz biz vanz 

§unu da soyliyelim ki bu devirde Ziya Bey'in milliyetgiliginde Alman romantizminden ve bilhassa 
Fichte'den gelen unsurlar vardir. 

Turk medeniyet tarihine, islam fikhina getirdigi yeni ve muphem aydinhklara (memleketimizin 
yetistirdigi son yeni fikihgilardan biridir), milIT hayati iginden tanzim edecek mahiyette genis aksiyon 
programlanna ragmen Ziya Bey'in asil aksiyonu dil meselelerinde olmustur, denebilir. 

§iirle baslayan Ziya Bey'in Kizil Elma ve Yeni Hayat adli siir kitaplannda topladigi 
manzumelerde o kadar tuttugu hece vezninin nadir olsa da devrinde en guzel ve plastik misralanni 
verdigini ve bu orneklerin kendisini takip eden hececi nesil uzerine Mehmed Emin Bey'den fazla tesir 
ettigini de Nave edelim. §urasi da var ki Haluk'un Defteri sairi hayatinin sonunda gocuklar igin yazdigi 
kuguk manzumelerde bu galismanin yolunu hazirlamis gibidir. 

Yeni Mecmua ve Diger Edebiyat Organlan 

256 



Ziya Gokalp, 1917 senesinde biraz da resmT imkanlann yardimiyla Yeni Mecmua adh buyuk 
edebiyat organini kurdu. Sirasiyla Servet-i Funun, Geng Kalemler, Turk Yurdu mecmualanndan sonra 
Edebiyatimizda buyuk tesir birakan organlardan biri de hemen hemen o devir Turk elite'ini toparlayan 
ve Ziya Bey'in basyazilan dismda higbir ideolojik gaye guder gorunmeyen bu mecmuadir. Filhakika, 
Yeni Mecmua'da Yahya Kemal, Yakup Kadri gibi mustakiller, o zaman surgunde bulundugu halde 
mecmuaya istiraki temin igin affedilip istanbul'a getirtilen Refik Halit gibi muhalifler, ve yeni yeni 
yetisen gengler yaziyordu. Sayam dikkattir ki, bu mecmuaya Turkguluk dolayisiyla Ziya Bey'in yakin 
arkadasi sayilacak Turk Yurdu muharrirleri fazla istirak etmezler. Ziya Bey aynca Turkoloji 
hareketlerine buyuk bir hiz veren Mill? Tetebbular Mecmuasi'ni da kurmustu. 

Yeni Mecmua'nin yerini mutareke yillannda Yahya Kemal'in gikardigi Dergah mecmuasi aldi. O 
zaman Malta'da bulunan Ziya Bey, yurda avdetinden sonra cumhuriyet rejimimizin ideolojisinde o 
kadaryeri olan Kuguk Mecmua'yi gikarir. 

Bu mecmualar yeni edebiyatimizda gok muhim rol oynamislardir. Bu bahsi burada kapatmak 
igin 1930'dan sonraki edebiyat ve fikir hayatimizda Yakup Kadri'nin Ankara'da gikardigi Kadro 
mecmuasim, bugunku edebiyatin inkisafina yukanda saydiklanmiz kadar hizmet eden ve tipki Servet- 
i Funun gibi kendi nesriyatindan butun bir kutuphane kuran Varlik mecmuasim da zikredelim. 

Sark Ufuklannda Vuzuhl 

Yahya Kemal'in (1884-1959) yaptigi is busbutun baska turlu oldu. Paris'te kaldigi on sene 
zarfinda Ecole des Sciences Politiques ve Sorbonne'da bilhassa Albert Sorel, Albert Vandal, Emil 
Bourgeois'dan tarih okumus ve Louis Renaut'dan HususT Beynelmilel Hukuk'u, Charles Dupuy'den 
UmumT Beynelmilel Hukuk'u gormustur. Fikirlerinin tesekkulunde bir zamanlar hayran oldugu Jaures 
kadar milliyet fikirlerinin mursitlerinden Albert de Mun'un da bu genglik yillannda tesiri oldugunu 
kendisi soyler. Yahya Kemal dokuz sene suren bu tahsil zamaninda Jean Moreas'i sahsen tanimis ve 
bu sairin etrafina toplanan genglerle dost olmus, Birinci Dunya Harbi'nden evvelki fikir ve sanat 
hareketlerini yakindan takip etmisti. Daha o devirde Turkgulugu benimseyen Yahya Kemal aldigi siki 
tarih ve realite disipliniyle Turk tarihi ve Turk dili uzerinde dusunmustij. Memlekete dondukten sonra 
Turk Ocagi'nda ve beraber oturduklan Buyuk Ada'da Ziya Gokalp'la yaptigi munakasalarda fikirlerinin 
birgogunu ona da kabul ettirmisti. Yahya Kemal'in esas fikrini "mill? hayat, dokunulmamasi yahut kendi 
tabiT gelismesine mudahale edilmemesi lazim gelen bir sentezdir." seklinde hulasa edebiliriz. Ona 
gore Turkguluk davasi, Turkiye meselesidir. 1071'deki Malazgirt zaferiyle yeni bir vatanda yeni bir 
millet dogmustur. Bu milletin dili ve kulturu bu yeni vatanin mahdir. ikliminden ve tarihinden gelen 
birtakim hususiyetlere sahiptir. Ziya Gokalp diyalektiginin dayandigi antitez olan Osmanhcihga verilen 
ehemmiyeti reddediyor, Turkgulugu ve sade dille yazmayi Turk tarihinin gelismesinin tabiT bir neticesi 
addediyordu. Yahya Kemal'e gore irk dahi tarihin bir terkibidir. Bir siirindeki "Irkin seni iklimine benzer 
yaratirken" misrai ile kadin guzelligini, hatta butun estetigini bu tarihT vetireye baglar. Yahya Kemal bu 
fikirleri, Fransiz edebiyati profesorlugu yaptigi universitedeki derslerinde Ahmet Hasim, Yakup Kadri, 
Falih Rifki ve Bergson felsefesini memleketimizde tanitan Prof. Mustafa Sekip Tung ve universite 

257 



talebesi olan genglerden bir ekiple beraber 1922 senesinde gikarmaga basladigi Dergah 
mecmuasinda yazdigi makalelerde, daha sonra muhtelif gazete ve mecmualarda gikan, yazi, beyanat 
ve bilhassa hususT. konusmalannda formul haline getirmistir. Dil bahsinde "Evde ve sokakta 
konusulan Turkgeyi" bir had gibi aliyor, siirin her turlu verbalisme'in ve sairane davramslann dismda 
sade kendisi olmasini istiyor, edebiyatimizin Garp edebiyatlan karsisindaki vaziyetini de "mektepten 
memlekete donmek" sozuyle tasrih ediyordu. 

Hemen yalniz aruzla yazan bu sair vezni bir gesit alet, daha dogrusu poetique action'in emrinde 
bir vasita gibi telakki ediyor ve siirin hece ve aruz davalannin ustunde bir derunT ahenk meselesi 
oldugunu soyluyordu. O daima "edebT ekol" fikrinden kagmis ve bilhassa nazariyelerin esere 
mudahalesini istememistir. Ona gore siir, dille dusuncenin, yahut insanin genis ve tam uygunlugudur. 

Fikirlerinin heyeti umumiyesi toplanirsa Mallarme'ye, hatta Valery'ye yaklasan bazi gizgilere 
ragmen edebiyatimizi yenilestiren ve devrine o kadar tesir eden bu sairin daha ziyade Neo- 
classicisme'e yakin oldugu anlasilir. 

Filhakika tesiri de boyle oldu. Bir taraftan Tanzimat'tan sonraki siirin romantik siskinliklerini ve 
sairane davranislanni teshir etti, diger taraftan da eski siirin asil guzelliginin semalasmis hayallerde, 
belagat oyunlannda ve o gok galisilmis kelimeciliginde olmadigini, bu guzelligin daha ziyade sairlerin 
soyleyis tarzinda ve seslerinde (intonation) aranmasi gerektigini anlatti. 16., 17. ve 18. asir 
sairlerinden (BakT, FuzulT, NailT, Nedim ve Galip'ten) ve halk siirimizden segtigi her konusmasinda 
tekrarladigi misralarla eski siirin ve mill? dehanin dayandigi lirizmi gosterdi ve bu cins eserlerle Garp 
siirinin arasinda oyle sanildigi gibi buyuk bir fark olmadigini anlatti. Kendi siiri de dionisiaque nesesi 
ve melankolisiyle, genis sesiyle gok saflastirdigi diline ve temlerinin busbutun yeniligine ragmen, 
bizzat degerlendirdigi bu eski siirin bir devami hissini verir. Boylece onun eserinde elli senelik bir 
kopustan sonra Turk siiri buyuk ve esasli gizgilerinde tekrar birlesmis olur. 

Yahya Kemal sadece yasayan realiteye dikkatiyle dili yenileyen adamdir. 

Lugatini buyuk bir zevkle suzdugu eski dildeki manzumelerinde (gazeller ve rubaTler) Turk 
zevkinin ve Turk tarihinin belli bash merhalelerini terennum etti. Bir kismi istanbul'un semtlerine ithaf 
edilen bu siirlerin en buyuk bir ozelligi gazel seklini bir gesit sonnet haline getirmesi, yani tek bir tem'in 
iyi teksif ve tanzim edilmis muzikal sekli yapmasi ise, diger ozelligi de §ark zevkini hig rahatsiz 
etmeden gok Garph bir imaj dunyasiyla konusmasidir. 

Yeni dille yazdigi manzumelerde imaj hususunda o kadar tutumlu olan bu sair bu 
manzumelerde tam bir comertliktedir. §ark siirinin buyuk bir tarafini yapan sarap ve musiki meclisi ve 
dionisiaque nese ona bu siirlerde bazen muphem sekilde mistik bir kainat gorusunu anlatmakfirsatini 
verdigi gibi, bazen de tarihT vetire'si iginde gostermek istedigi alemin mutlakini yakalamak imkanini 
verir. Yahya Kemal'in hayal dunyasi deniz ve alkol etrafinda toplanabilir. Bu apollonien sair alkolun 
hallerini siir halinin daima bir baska sekli addetmis ve onda bazen kendisi olmamn imkanini veya 

258 



buyuk ve zarurT kagislarm kapisini gormustur. Denize gelince, tipki istanbul'un peyzaji gibi onun siiri 
hemen her noktasindan denize agilir. Deniz onda bazen hurriyet idealinin donulmez yoludur, bazen 
de derinliklerine atilarak "dar varligimizm hendesesinden" kurtulacagimiz cemiyetin kendisi ve gok 
defa da imkansiza susamis insan ruhunun esidir. Bunlarm dismda (bu sefer istanbul'un denizi ve 
Bogaz sulan) hafizamizin kendisi olur ve butun gegmis zamam, kendi hatiralanmiz igine alir. Bogaz 
korfezlerindeki durgun sularda butun bir mazi saltanati, bizim gegmis gunlerimiz ve sevdigimiz kadin 
gehreleri mehtapla beraber yuzerler. Qunku bu mutlakgi sair igin igtimaT veya ferdT hayat, butun 
ruyalar daima mevcutturlar. Her buyuk sair gibi Yahya Kemal'de de olum dusuncesi daima vardir, 
bazi siirlerinde olum ebediyetin kendisi mutlak degerlerimizle basbasa kaldigimiz yerdir. Bazen de 
ona en giplak bakisla bakmasini bilir, o zaman "anne topragin yasama maceramizdan" sonuna kadar 
habersiz oldugunu dusunur ve insana sanlir. Bir konusmasinda "insanin ufku insandir." diyen sair igin 
hakikT ebediyet insan hafizasindadir. 

Yahya Kemal, siiri ve sahsiyetiyle son devir edebiyatimizda en derin tesiri yapmistir denebilir. O 
tarn zamaninda gelmis ve birgok meseleye beklenen cevabi getirmistir. Bununla beraber bu tesir dil 
ve muayyen zevk seviyesinde kalmis, higbir zaman vezin meselesine girmemistir. ilhami ve 
dusunceleriyle ona en yakin olanlar bile, aruz veznini onun siirine mahsusu bir alet gibi kabul etmisler 
ve asil mucadele hece vezniyle serbest misra veya manzume arasinda olmustur. Filhakika ilk nuvesi 
Turk Ocagi etrafinda tesekkul eden ve gogu aruz vezniyle baslayan ilk hececiler grubu (Enis Behig, 
Faruk Nafiz, Orhan Seyfi, Halit Fahri ve Yusuf Ziya) sonuna dogru tamamiyla heceyi tercih ederler. 

Ahmet Hasim 

§iiri ve sanati buyuk davalann disinda ve daha kendi basina bir sey olarak alan ve daima 
hayatin hasiyesinde ferdT fantezisini kovalar gorunen Ahmet Hasim'in (1883-1933) eseri higbir zaman 
Yahya Kemal'inki kadar genis kutlede akis bulmamisti. Bu sairin Fransiz symbolistelerine yakinhgini 
yukanda soyledik. Filhakika fikirlerinin asil zemini ilk devirlerde daha ziyade Fransiz munekkidi Remy 
de Gourmant'a baghdir. Bununla beraber Piyale adh siir kitabinm basina yazdigi guzel mukaddemede 
son devir Fransiz munekkitlerinden Abbe Bremond'un anladigi sekilde bir saf siire yaklasmis gorunur. 
§iirin her turlu yapi fikrinden uzak, muphem ve daha ziyade musikiye yakin olmasim isteyen bu sair 
higbir zaman tarn bir dil zevkine erismedi, fakat daima buyuk bir hayalci kaldi. Daha saf bir Turkge ile 
yazdigi, o tek bir hayalin etrafinda bir mucevher gibi toplanan kuguk manzumelerinde Uzak Dogu 
resmini ve hatta primitif kabile sanatlanni andiran garip bir expressionisme vardir. Bununla beraber 
genglik uzerindeki asil tesiri kronikleriyle oldu. Qok sevilen ve tadilan bu kroniklerde sair, yeni 
yetisenlere 1926 yillannin o gok tath ve kansik modernisme'ini, muphem ve tesadufle dolu bir sekilde 
olsa bile yeni resmin zevkini tanitti ve daha rahatga takip edebilecekleri kendilerine daha yakin yollar 
gosterdi ve bilhassa gok hur birfantezinin sahibi olmamn gok tehlikeli zevkini ogretti. 

Asnn Basinda Doganlar 



259 



1901 'de dogan Kemalettin Kamu, Omer Bedrettin gibi sairler uzerinde Faruk Nafiz'in (1898) 
bariz bir tesiri olmustur. 

AN Mumtaz, Necmettin Halil Onat, Ahmet Hamdi Tanpinar gibi Dergah mecmuasinda yetisen 
sairlerle bu mecmuaya sonradan iltihak eden Ahmet Kutsi Tecer ve ilk eserlerini 1923'ten sonra 
nesreden Necip Fazil Kisakurek, Yedi Mesale adi altinda toplanan sairler grubu ve nihayet Ahmet 
Muhip Dranas, Cahit Sitki Taranci gibi 1908 seneleri etrafinda dogan sairler hep hece veznini tercih 
ettiler. 

Bunlardan Ahmet Kutsi Tecer ilk devrinde bilhassa eski halk siirinin en toplu sekli olan kosma 
uzerinde durmus ve onu redif2 denilen kafiye sisteminden kurtararak modernlestirmistir. Ahmet Kutsi 
Tecer'in kader sezisleriyle dolu urpertili ve gok renkli kosmalan, Riza Tevfik'in tipki tipkisma eski saz 
sairlerimiz gibi kullandigi bu sekli tamamiyla degistirmistir. 1931 'de Sivas'a maarif mudurlugu ile giden 
Tecer, orada halk siiri ananesini daha yakindan tanimis ve folkloru yeni bir iklim gibi kesfetmistir. 
Ankara'da uzun zaman idare ettigi Qlku mecmuasinda baslayan ve oradan muhtelif sekilde bugunku 
nesle yayilan folklor ve halk siiri zevki, siir dilimize yeni imkanlar agmistir. Yazilan "Bozulmaz" adh tek 
perdelik piyesinde koylu hayatinin dekorunda ilk siirlerindeki kader duygusuna donen Kutsi Tecer'in 
Koroglu adh buyuk trajedisi de bu addaki halk destanindan gelir. Kose Basi adh piyesi Amerika'da 
hususT sekilde oynanmis ve iyi tenkit almistir. Tecer'in butun yeni edebiyatimizda derin sekilde 
duyulan bir kaynaga baglama ihtiyacina cevap verenlerden biri oldugu muhakkaktir. Halk siir 
ananesiyle munevver zumrenin gahsmalarim ilhaminda birlestiren halk sairi Veysel'i efkan 
umumiyeye tanitan da odur. 

Ahmet Hamdi Tanpinar kendi siir dilini ruya nizamimn hakim olmasini istedigi bir estetigin iginde 
aramistir. "Abdullah Efendinin Ruyalan" adh hikayesi bu estetigin birtarafini verir. Bu sairdiger hikaye 
ve romanlannda yukarda bahsettigimiz medeniyet buhranini ve onun dogurdugu zihniyet ikiligini tema 
olarak alanlardandir. Bes §ehir adh denemesi bugunku meseleleri arasindan mazi ile kaynasma 
garelerini arar. Hece vezninde aruzun sesini bulmaga gahsanlardandir. 

Tamamiyla yerli ve yetistigi devre ait tesirlerle baslayan Necip Fazil Kisakurek gok yuklu bir 
irsiyetin gizliden gizliye idare ettigi bir istidatla 1926 ile 1940 yillan arasmda oldukga genis bir tesir 
birakan bir eser verdi. Ben Ve Otesi'nde topladigi siirleri, vehimlerle, korkularla dolu bohem bir 
ferdiyetgilikten yavas yavas tarn sesini bulamadigi bir mistisizme dogru yukselir. Tiyatro eserlerinde 
(Tohum, Bir Adam Yaratmak, Parmaksiz Salih) daha iyi gorulen ibsen, hatta Stridberg'den gelme bir 
coskunluk ve ferdiyetgilik (1923'ten 1940'a kadar bu muharrirler ve simal tiyatrosu sik sik Turk 
tiyatrosunda goruluyordu) bir turlu idare edemedigi ve imajlannin safhgini zoraki hamlelerle bozdugu 
bir modernizm, mistik siirlerinin havasinda da gorulur. O da kosma sekliyle basladi ve yavas yavas, 
kafiyenin delaletiyle yuruyor hissini vermesiyle bazi surrealist tecrubeleri uzaktan hatirlatan bir 
manzume seklini ve dilini buldu. Konserto adh buyuk siirinde ilhaminm gegtigi yollann hemen hepsi 
toplanmis gibidir. 

260 



Serbest Manzume 

Buyuk bir nazim kolayhgina sahip olan ve sekil endiselerine coskun bir lirizm'i ve belagati tercih 
eden Behget Kemal Caglar'in sanati daha ziyade yukandan beri bahsettigimiz saz ve halk sairleri 
ananesine baghdir. Ataturk inkilaplanni basindan beri kendisine ilham kaynagi yapan bu sairin 
bugunku Turk siirinde ihmal edilmez biryeri vardir. 

ilk manzumesi Yeni Mecmua'da gikan Nazim Hikmet (dogumu 1902) de siire hece vezni ile 
baslar. istiklal Savasi yillannda yazdigi birkag manzume ile dikkati geken bu sair biraz sonra gittigi ve 
1926 yilina kadar kaldigi Rusya'dan yeni bir siir anlayisiyla dondu. Bir nevi Constructivisme'le hulasa 
edebilecegimiz bu anlayis bir taraftan siir sanatinin tabiatinda mevcut olan sekle ait butun kaide ve 
sartlan reddediyor, diger taraftan istenen tesiri elde etmek igin her turlu dil oyununu kabul ediyordu. 
Sirasina gore sentimantal ve dramatique olan ve destan unsuru kadar hicve hikayeye de yer veren, 
eski misra pargalanndan ata sozlerine, gazete havadislerine kadar butun hazir dil unsurlanni igine 
alan bu siir hakikatte klasik anlayisin belli bash sekil unsuru sifatiyla reddettigi kafiyeye dayaniyor, 
onun tekrarlan ile asil surprizini yapiyordu. 

Mill? zaferin ve Ataturk inkilaplannm getirdigi heyecan ve ideolojik hava iginde (Garp 
emperyalismine aksulamel ve halkgihk) bu genis ve her sinifa hitap imkam olan eser, bilhassa Hazer 
ve Salkim Sogut gibi solcu ideolojinin dismda kalan ve daha ziyade dil kudretiyle dikkati geken 
manzumeleriyle hemen herkes tarafindan sevildi ve mektep kitaplanna kadar girdi. Bugun, Rusya'ya 
kagtigi igin Turk tabiiyetinden dusurulen bu sair igin bizim burada teslim etmemiz gereken tek gergek, 
siir dilini genisletmis olmasi ve butun bir konkret aleme agmasidir. O iyi ve saglam bir dil makinesi 
kuranlardandir. Politika sahasina girmeden yapilacak belli bash tenkit ise siiri kendi tabiatinin disina 
gikarmasi ve butunuyle daha ziyade nesre ait gayelerin emrine vermesidir. Vasitalanni rahatga segen 
ve hitabetten sinemaya kadar (Einstein'in asil eserini verdigi ve sohretini yaptigi yillarda Rusya'da 
bulunan Nazim'in siirinde bu sinema tesiri bilhassa uzerinde durulmasi gereken noktadir) butun 
imkanlan kullanan bu sairin 1926 ile 1940 arasindaki siirde buyuk bir tesir oldugu iddia edilemez. Bu 
devirde onun eseri daha ziyade halkgihk fikrinden daha sert ve engage ideolojilere giden bazi 
hikayecilere yol agmis gorunur. 

Ahmet Muhip Dranas (D. 1908) misra zevkinin buyuk bir yer tuttugu sensuelle ve taze bir 
lyrisme'le siire basladi. Baudelaire'le Veflaine'in isik tuttugu bir yolda kendisine asil sahsiyetini 
bulduracak iklimler aradi. Agri Dagi igin yazdigi buyuk manzumede belki de asil istedigi seye, genis 
dile ve aydinhga kavustu. Turk siirinde daima tesirini gorecegimiz modern resim bu saire ilhaminda 
yardim eder. 

ilk siirlerinde kendi suuraltini alaca karanhk bir alem gibi yoklayan Cahit Sitki Taranci'da (1910- 
1956) daha bu devirden itibaren saz ve tekke sairlerinden gelen bir taraf vardir. Geng yasta olumune 
gok acidigimiz bu sair ikinci devre siirlerinde (CHP §iir Mukafatini kazanan) (Otuz Bes Yas) 
Verlaine'in kivrak lirizmine varmasa bile, ona gok yakin bir duyusa erer. Taranci'nin siiri daha ziyade 

261 



ortulu bir merhametin ifadesi olan bir intimisme'in, bir iyilesme sitmasina benzeyen kuguk ihsaslann 
ve saadet hulyalannin siiridir. Bu intimisme ve urpermeler olum dusuncesiyle yazdigi siirlerde bir gesit 
buyuk ses kazanir, hatta denebilir ki ilk siirlerinden biri olan ve halk siirimizle temastan dogmus hissini 
veren Sanatkann Olumu manzumesinden beri onun siiri olumun aynasinda kuguk ve daginik tuslarla 
butun hayati ve insan kaderini toplar. Ahmet Muhip'in siirindeki step'e mukabil Cahit Sitki'da bu olum 
korkusu vardir. 

Onun bu intimisme'ine bugunku Turk siirinde, hatta en yeni hayat sartlan tasavvur eden 
sairlerde bile turlu sekilde rastlayacagimizi, bazen onu gok daralmis bir dunya gibi ve bir nevi 
inkardan gelen kuguk adam saadetleri halinde bulacagimizi simdiden soyleyelim. 

Ressam Bedri Rahmi Eyuboglu'nun serbest nazim diyecegimiz tarzda yazdigi siirlerde bu 
intimisme yeni bir sekil alir. §airin modern resim tecrubesinden ve bilhassa ressam gozunden gelen 
biryigin hayal ve yaklastirma bu siirin birtarafini vucuda getirir. 

Andre Gide ve Dunya Nimetleri 

§urasi da var ki 1938'de tercume edilen Les Nourritures Terrestre'in bu devir siir mahsullerinde 
buyuk tesirleri olmustur. Filhakika yukandan beri saydigimiz sebeplerle yerli kultur baglan zayiflamis, 
degerler karsisinda az gok supheci, igtimaT mueyyidelerin baskisindan su veya bu sebeple az gok 
kurtulmus genglige aslindan veya daginik tercumelerinden tanidiklan bu muharririn ve bilhassa bu 
eserin dunya nimetlerinin, dis dunyanin ve kendi ferdT hayatlannin kapismi agtigi, yasama kelimesinin 
onlar igin manasim degistirdigi ve yanhs bir tefsirle biraz da kendi hayatlanna ve ilk goze garpan 
realiteye hapsettigi muhakkaktir. Bu devrin siir mahsullerinde hemen daima rastlanan sensualite'yi, 
onlann pesinde kosan hedomisme'i ve basibos ferdiyetgiligi baska turlu izah kabil degildir. Bununla 
beraber Turkiye'de tarn manasinda bir Gideisme olmamistir. Bu muharririn ne butun zevahirin 
dismdaki ahlakT endiseleri, ne de kendine mahsus supheciligi ve criticisme'i, hatta ne de klasik 
uslubunun tesirleri genglerin eserlerine girmistir. Daha iyisi 1935-1940 yillannin edebiyatimiza ondan 
sadece birkag yikici tavir gegtigini soyleyelim. 

Bedri Rahmi'nin siirinin bir tarafini bu hayat istihasi yaparsa, obur yanini da gittikge agir basan 
bir populisme meydana getirir. Filhakika bu sairde basindan itibaren gorulen saz ve halk siirinden ve 
bilhassa halk dilinden gelme unsurlar sonuna dogru eserin hakim vasfi olurlar. Bedri Rahmi Eyuboglu 
bu tecrubeyi son zamanlarda busbutun kilim ve diger halk sanatlanndaki motiflerin ve stylisation'un 
emrine vermek suretiyle resmine de nakledecektir. 

Daha ziyade kansik sentaksi, daima bitirilmemis hissini veren cumleleri, ifade atlamalan ile az 
gok muphem gorunen, ihsaslannda bir gesit naivite'yi arayan Fazil Husnu Daglarca'nin her turlu 
mukemmellik fikrinden prensip itibanyla uzak siirleri bu devrin daha basindan itibaren dikkati gekerler. 
Bu sairin kendisine mahsus olan o kolayhkla izah edilemeyecek kadar keyfT dil ve kelime sevgisi, koyu 
ve sizlanan realizmi, gok basit kink gizgilerle elde ettigi expressionisme'i onun eserini oburlerinden 

262 



kuvvetle ayinyordu. Daglarca'nin bazi siirlerinde insan hakikaten sadece kelimelerden yapilmis bir 
dunyada yasar. 

Fazil Husnu Daglarca bu dil ve kelime sevgisiyle, ve dilin mantikT tarafini ihmal eden hususT 
ifade ekonomisiyle bu devir siirinin saydigimiz hususiyetlerini az gok degisik birterkipte verir. Bununla 
beraber bu siirin nesil arkadaslanndan asil aynldigi taraf ilk eserlerinden beri kendinde mevcut olan 
acima hissi, insana, hayvana ve esyaya nesre gahstigi subjektivite'dir. 

Orhan Veli ve Yeni Populisme 

Bununla beraber siirdeki populisme'in asil mumessili Orhan Veli Kanik (1914-1950) olmustur. ilk 
siirlerini hece vezniyle yazan, aruza Hayyam rubaisini tercume edecek kadar hakim olan Orhan Veli, 
ikinci Dunya Harbi siralannda yazdigi serbest sekilli birkag siirle Supervielle'e yaklasmis gorunur. Bu 
tecrubeden sonra arkadaslan Oktay Rifat Horozcu ve Melih Cevdet Anday ile gikardiklan Garip adli 
siir kitabiyla birdenbire yukandan beri saydigimiz temayullere, istenirse bir gesit deger buhrani 
denebilecek olan yeni bir istikamet verir. 

Orhan Veli'nin asil yaptigi sey 1910'dan sonra doganlann siirlerinde gordugumuz hususiyetleri 
bir sinifin adaminda toplamasidir. Onun higbir romanesque'i olmayan ve yalniz nasirlanndan sikayet 
ederek yasayan ve olen kahramani Suleyman Efendi her turlu idealisme'in ve diger hierarchie'sinin 
dismda ilk dogmus insan, yahut bilinmeyen ameliyelerden gegmis ve trancendental'le her turlu 
alakasini kesmis bir mahluk gibi sadece var olmakla yetinir. 

iste 1940'tan sonra yetisenlerin nesrinde ve siirinde en gok rastlanacak seylerden biri de bu alibi 
(asil benligin yoklugu) olacaktir. Daha ziyade safderunluguyla sasirtan ve hosa giden bu agik inkar, 
Orhan Veli'nin birbiri ardinca yazdigi birkag manzumede hayatm butun sekillerine dogru genisler. 
Fakat bu manzumelerin aldinssiz ifadelerine fazla aldanmamahdir. Hakikatte derunT hayati olmayan, 
mesuliyet hissinden mahrum, klise kelimeler ve odung hislerle yasayan bir sinif insana karsi tevcih 
edilmis bir hicve benzeyen bu inkann altinda Orhan Veli'nin asil teklifleri vardir. O, edebiyatin ve siirin 
diliyle ve gayeleriyle degismesini istiyordu. Ve bunun igin etrafinda donecegi insani anyordu. 
Suleyman Efendi bu arayisin ilk merhalesi oldu ve siirden siire onun gehresi degisti. Yalnizhginda 
mahpus insanin yerine butun kibar modalann gafili, her turlu erisme hirsindan mahrum, kendi hayatini 
baska turlusunu tasavvur etmeyecek kadar ciddiyetle kabul eden ve daha ziyade istanbul kulhanbeyi 
ile Anadolu efendisinin arkasinda bir halk gocuguna benzeyen bir insan aldi. Hakikatte onun, 
siirlerinde buldugu bu adamlar veya tipler siirin evolution'unda, gecikmis romana karsi bir galebesine 
gok benzer. Filhakika roman ilerde de gorecegimiz gibi ancak Huseyin Rahmi'de ve o da komik 
anekdot seklinde bu tipin uzerinde durabilmisti. Orhan Veli ise sentimentalite'sini o kadar sevdigi ve 
benimsedigi sehirli turkulerinden onu hayatinin trajedisiyle yakalamisti. 

Sair ilk denemelerinde bir nevi muhakeme ile ve distan bir sey gibi kabul ettigi bu tipi yavas 
yavas igten de benimseyecek, ona temessul edecektir. Son siirlerinden biri olan gok dokunakh 

263 



istanbul Turkusu'nde kendi ferdT hayatini dogrudan dogruya ona soyletecektir. Bu siir igin 
yapilabilecek en ciddT tenkit fazla sakada kalmasi, okuyucunun hayretini fazla istismar eden bir 
safderunlugu hemen hemen tek vasita gibi kullanmasidir. Filhakika onda daima murahik bir taraf 
vardi. Bununla beraber Orhan Veli sadece bu siirlerle kalmamis "istanbul'u Dinliyorum" gibi 
manzumelerinde ve daha dogrudan dogruya konustugu birkag kuguk siirde igten gelen turkuyu higbir 
makalenin bozmadigi asil siire varabilmistir. 

§urasini da soyleyelim ki Orhan daima zevkli kalmis, hatta curetlerine bir gesit gocuk safligi 
katmasini bilmistir. Hoca Nasrettin Hikayelerinin, La Fontaine tercumelerinin ve diger Fransiz 
sairlerinden yaptigi tercumelerin basansi dilin birdamanni buldugunu gosterir. 

ikinci Dunya Harbinin facialanna ilk siirlerinde buyuk yer veren ve bazi siirlerinden hakikT 
ressam gozuyle dogmus oldugu anlasilan Oktay Rifat'la Melih Cevdet'te de ayni ozelliklere rastlanir. 
§u farkla ki Orhan'da alayla kansik olan hiciv (Orhan daima sehir gocugudur) bu iki sairde daha 
keskin ve realizm daha kuvvetlidir. Bu sonuncusunun "Ana" adli siiriyle hakikT §ekle dogru gittigini ve 
§iirine yeni bir symbolisme aradigini da soyleyelim. Bu ug sairin yaptigi is (yukarda saydiklanmizin 
gogu burada beraberdir) bilhassa edebiyatimizi sairane modalardan kurtarmak ve bir de dilimizde ilk 
aruz denemelerinden itibaren Turk siirinin hakim vasfi gorunen musikalite'yi sarsmak olmustur, 
denebilir. 

Resim Zevki ve Sinemanin TesirT 

Filhakika 1940'tan sonra yetisen genglerin gogunun siirinde herhangi bir ritm endisesine 
rastlamak bile mumkun degildir. Butun anti-intel-lectualisme'ine ragmen bir tarafiyla gon zihnT 
(cerebral) olan bu siire daha ziyade goz hakim olacaktir. Bu noktada memlekette gittikge inkisaf eden 
resmin tesirini de kaydetmek lazimdir. Bilhassa 1930'dan itibaren gok genisleyen, sirasiyla D Grubu, 
10'lar, Tavanarasi ressamlan gibi tesekkulleri doguran resim hareketleri, mekteplerde resim 
ogretiminin aldigi yer Turk siirini modern resmin birgok hususiyetlerine agmistir. Modern resmin 
zenginligi, abstraction'u, gok defa ihsasta kalmaktan hoslanan ve yalniz am yasamakla iktifa eden 
geng sairlere kolaylikla benimseyebilecekleri bir zevk hazirliyordu. Filhakika bu devrin siirinde 
(bilhassa ikinci Cihan Harbi'nden sonraki siirde) beyaz perde sanatinm da gittikge artan bir tesTri 
vardir. Manzumelerinin yuruyusu ve orgusu, hatta sentimentalite'si ve trajique'i dogrudan dogruya bu 
sanata bagli gorunen bazi sairlerin disinda (bu cins sairlerde Oguncu Adam gibi bazi filmlerin, Walt 
Disney masallarimn ve Charlie Chaplin'in tesirleri daima aranabilir) bile imajdan imaja gegissiz 
atlayislan, kelimeyi her turlu poetique prestijinden siyirip giplak birakmak suretiyle adeta bir objet 
yapmalanyla sinema daima az veya gok hakimdir. Bununla beraber Turkiye'de dogrudan dogruya 
sinema estetigi uzerinde pek az durulmus olmasina ragmen bu tesirin mevcudiyeti ancak devir 
dedigimiz buyuk etki ile izah edilebilir. 

Disan Tesirler 

264 



Tanzimat'tan beri memleketimizde disandaki edebiyat hareketlerini daima yakindan takip eden 
bir munevver kitlesi vardir. ikinci Cihan Harbi yillannda ise Devletin giristigi Klasikleri ve modern 
muharrirleri tercume hareketleriyle bu alaka bir kat daha artmisti. Yukarda saydigimiz sairlerin gogu 
ilerde sayacagimiz sair ve romancilarla beraber bizzat bu tercume hareketlerine istirak etmislerdir. 

Nihayet ikinci Cihan Harbi'nden sonra disandan okunan muharrirler ve sairlerin tamamiyla 
degistigini de soyleyelim. Bir evvelki neslin o kadar gok okudugu Valery, Proust, Gide gibi sair ve 
muharrirlere mukabil bu devirde Apollinaire, Blaise Cendrars, Philippe Soupault, Max Jacob, Aragon 
ve Eluard, hatta Prevert, H. Michaux; Amerikahlardan Edgar Allan Poe, Whitman, hgilizlerden T. S. 
Eliott gibi sairler okunur ve tercume edilir. Bu siir tercumelerinde Maarif Vekaleti'nin yayimladigi 
Tercume Dergisi'nin buyuk hizmeti olmustur. Siirden romana ve bilhassa tiyatroya dogru genisleyen 
bu hareket bugun yirmi yasinda olanlann yetismesi uzerinde suphesiz buyuk birtesiryapmistir. 

Eski Degerlerin Pesinde 

ikinci Dunya Harbi yillannda sohretini yapan sairler arasinda oldukga siki bir siir nizamini 
birakmayan Ziya Osman Saba ile Baki Suha Ediboglu'nu, serbest sekilde yazan Cahit Kulebi ve 
Behget Necatigil'i de sayahm. Cahit Kulebi dogdugu memleketin (Sivas) daussilah peyzaji arasindan, 
Yunus Emre'den beri Anadolu halk siirinin en igten unsuru olan gurbet hissini tazelemege gahsan 
sairdir. Reiner Maria Rilke'den M. L. Brigge'nin Notlan'ni Turkgeye geviren Behget Necatigil, siirinin 
karakteristigini yapan tarn bir sekil ve dil inkan iginde, insanin tek kaderi gibi gordugu ve sessizce razi 
oldugu biryalnizlik hissini anlatir. 

Biraz evvelki nesilden Asaf Halet Qelebi'yi de bizde lettrisme ile kansik bir gesit surrealisme'i 
deneyen bir sair olmasi itibanyla sayahm. 

Cumhuriyet devrinden sonra yetisen sairler arasinda Necati Cumah bir masal havasi iginde 
realiteyi yakalamaga galisir. Daha sonraki sairlerden surrealiste tecrubelere gok yakin olan Ozdemir 
Asaf, Cocteau'nun aynalanni hatirlatan bir dunyada en kuguk hareketlerini bile dagitan bir siirin 
pesindedir. Hizini dildeki telkin imkanlanndan alan Nevzat Ustun de hemen hemen ayni sekilde goz 
hapsine aldigi derunT varhgini verecek siiri arar. 

Bu saydigim hususiyetleri yukandan beri uzerinde durdugumuz yeni dil ve ozturkge mihveri 
etrafinda kalmak sartiyla kah romanesque, kah engage tarafi galip gelmek sartiyla yeni yetisenlerin 
hepsinde bulabiliriz. Yeni dil davasini siddetle tutan denemeci ve munekkit Nurullah Atag'in tesirinin 
bu son nesil uzerindeki hakimiyetini de burada belirtmek gerekir. Dildeki yeniligi syntax'a kadar 
goturen Atag bugunku edebiyatimizin buyuk fikir kimildaticilanndandir. 

Bununla beraber bugunku siir neslimi sadece kendisini modernisme'e vermis zannetmemelidir. 
Gengler arasinda siirin ige ve disa ait bir nizam meselesi olduguna inananlar bulundugu gibi bilhassa 
halk siirinin tradition'unda kendilerini arayan buyuk istidatlar da vardir. 

265 



Yeni Turk hikaye ve romani, nev'in hususiyetlerinden gelen ufak tefek aynliklarla siirin 
gelismesini takip eder; filhakika o da hig olmazsa baslangigta Garpli ustalann ornekleriyle yerli 
hususiyetler arasinda acele terkiplerin pesinde kosacak, gittikge safligmi ve nizamini kazanan bir 
dilde ve politik imkanlann musaadesi nispetinde ele alabildigi meselelerde istikranni ve sahsiyetini 
arayacaktir. 

Musluman §ark edebiyatlannin bir tarafi daima karakter pesindeydi. Karagoz, Orta Oyunu, 
Meddah hikayeleri gibi halk sanatlanmiz, daha ziyade halk komedisi sahasinda kalmak sartiyla az gok 
karakter sanatlanydi. Eski tarihgilerimizin en parlak sayfalanni belki de bu karakter gorusu vucuda 
getiriyordu. Bu itibarla insani yakalamak, romancilanmiz igin belki de gug bir sey degildi. Butun gugluk 
hayatin kendisini yakalamak o contrepoint'i bulmakti. Ayrica ne dilde, ne de gelenekte psikolojik 
tecessusun yeri olmadigi gibi, dilin kendisi de realite'nin iginde kosan sanatlann tecrubelerinden, hatta 
realite ile ciddT bir temastan gelen sarahatten ve rahathktan mahrumdu. 

Bu vadide, eski dilin ve §ark nesir sanatlannin zaafini higbir sey Garpli manada hikaye 
denemeleri kadar iyi gosteremez. Lisan, insanlar arasi en basit munasebetlerin lugatine kadar dint 
terbiyenin tesiri altinda idi. Fakat asil nesri ve dusunceyi bogan sey daha ziyade sarahatsiz uslup 
oyunlan ve §ark'a mahsus sifat iptilasiydi. Vakia eski muharrirlerimiz arasinda bu gifte tesirden 
kurtulan ve en samimT halk diliyle yazan muharrirler de vardi. Ve bunlar eski edebiyatimizda 
baslangigtan sonuna kadar buyuk bir gelenek teskil ediyorlardi. 

iste Tanzimat'tan sonra gelen muharrirler, resmT edebiyatm pek de farkina varmadigi bu 
gelenege bas vurarak dili tazelemege galistilar ve imkanlan nispetine Avrupali yazis tarzini Turkge'ye 
soktular. 

Burada ilk Turk romancilarimn gahsmasindan bahsedecek degiliz. Sadece yukanda adi gegen 
Ahmed Midhat Efendi'nin oldugu gibi aldigi konusma diliyle, yeni Turk hikayesinin temelini ust uste 
gikardigi eserlerle kurdugunu yani edebiyati yasanan hayatin hudutlanna kadar genislettigini, yine 
yukarda bahsettigimiz Namik Kemal'in bir mukaddemesinde (Tntibah romanimn eksik mukaddemesi) 
soyledigi gibi hikaye dilini ve descriptif uslubu kurmaga galistigini belirtelim. Ayni zamanda ise 
baslayan bu iki muharrirle, psikolojik roman, vaka romani, tarihT roman, ideolojik roman ve onlann 
etrafinda butun beserT alakalar bir yigin acemilik arasinda Turkgeye girer. §urasini da soyleyelim ki 
bu muharrirlerin memlekete getirmek istedikleri hikaye ve roman nevi uzerinde yazdiklan yazilar 
tefekkurun bu devirde ne kadar iptidaT oldugunu gosterir. Filhakika, universite ve hatta liselerin 
agilmasindan gok evvel ise baslayan yeni Turk edebiyati kendisini besleyecek fikrT gahsmadan 
tamamiyla mahrumdu. 

Gegen asnn sonunda yetisen Serveti Funun (1865'ten sonra doganlann etrafinda toplandigi 
mecmuanin adi) romancilan memlekete realist roman teknigini ve psikolojik arastirmayi getirmislerdi. 
Yukanda Halit Ziya Usakhgil'in Mai ve Siyah'mdan bahsetmistik. Bu muharririn yine Concourt 
kardeslere az gok yakin olan Ask-i Memnu adli romani sadece realist teknik ve psikoloji itibanyla 

266 



bakihrsa her zaman igin mukemmel sayilabilecek bir eserdir. Yazik ki bu mukemmel teknik yine 
yukanda bahsettigimiz bovarysme ve esthetisme'de mahpustu. Bazi kuguk hikayelerinde hayati o 
kadar iyi yakalamasim bilen ve kuguk insanlann talihine sefkatle egilen yazar, buyuk romanlannda 
sadece kendi tahayyul ettigi bir realitenin pesinde (isterseniz, bir hayalT dunya ozleyisinde) realist 
iddiali bir uslup makinesi kurmustu. Onun yam basinda ve tam zit kutupta eserlerini veren Huseyin 
Rahmi Gurpinar'da ne bu idealisation ve ne de bu uslup hevesi vardi. O siki sikiya yerli hayata 
baghydi. Fakat Huseyin Rahmi'nin alaturka-alafranga hadleri arasinda kalan musahedesi, yahut 
mizahi insana yabanciydi. Hemen higbir eserine sevginin sicakhgini koyamamisti. §ahis ve karakter 
repertuan yukanda bahsettigimiz halk sanatlanna gok bagh olan bu muharririn eserlerinde su veya bu 
sebeplerle eskinin iginden gikamayanlar gulung ve bigare, yeniye dogru gidenler ise tabiatiyla sakat 
ve yanmdirlar. Bu yuzden daima cemiyetin meseleleriyle mesgul olmasina ragmen higbirine hakikT bir 
derinlik koyamamis, gok saglam yapili romanlannda bir yigin kuklayi oynatmaktan ileriye 
gidememistir, denebilir. 

Huseyin Rahmi ilk romanlannda -sonradan dogrudan dogruya polis ve tefrika romanina duser- 
belki de memleketteki hurriyetsizlik dolayisiyla sadece gulung zitlan karsilastirmakla iktifa ediyordu. 
Bu yonden bakihrsa onun romanlannda bilhassa goze garpan sey issiz yahut isin terbiyesini layikiyla 
alamamis bir cemiyetin hercumercidir. Fakat itiraf edelim ki bu tarzda bir gorusu daha ziyade tenkidin 
bir tefsiridir. Her halde bu tath muharririn halkimiza okuma zevki asiladigi ve onun komiginde mevcut 
oldugu inkar edilemez. 

Edebiyatin istanbul'dan Qikisi 

1908'den sonra Turk edebiyatinin asil buyuk hususiyeti Refik Halit, Yakup Kadri gibi 
muharrirlerle yavas yavas olsa da bilhassa hikayenin istanbul'dan ve imparatorluk merkezinden 
memlekete dogru agilmasidir. Arada gegen zaman zarfinda bir onceki neslin realisme'i daha siki 
sanat terbiyesi haline girmistir. Fakat tecrubeyi asil keskinlestiren seyler bizzat mesrutiyet inkilabmin 
getirdigi hayat sekillerine dikkat, ideoloji buhranlan, zihniyet farklannin bariz sekil alisi ve nihayet 
Balkan Harbi ve onu takip eden hadiselerdir. 

Bu yillarda Turk hikayesi Turkguluk cereyanini daha basindan benimsemis olan Ahmet 
Hikmet'le (1870-1927), yine Servet-i Funun neslinin en geng muharriri olan ve "Hayat-i Hakikiye 
Sahneleri" adh eserinde belki de konusma Turkgesinin ilk baslangicini veren Huseyin Cahit Yalgin 
(1875-oliim tarihini bilemeyecegim) istisna edilirse dort adin etrafinda toplanir. Bunlardan Omer 
Seyfeddin, Geng Kalemler mecmuasindaki hareketi uyandiran muharrirdir. Balkan Harbi facialanna 
dair yazdigi Bomba, Kirmizi Zambak hikayeleriyle asil sohretini yapar. Ziya Gokalp'in gikardigi Yeni 
Mecmua'da, halk dilini seven bu muharrir bu ideali halk hayatma ve zihniyetine, hatta halk hikmetine 
dogru genisletmege galisir. Efruz Bey adli kahramamyla igtimaT tenkidin hudutlanna kadar vanr. 
Aynca bir nevi destan havasi vermege gahstigi tarihT hikayeler yazar. Bir iki roman tecrubesine 
ragmen kuguk hikayede kalisi, mizahinin daima Farsa kagisi, tenkitlerini, bir turlu idare edemedigi bu 
mizahin arkasindan yapmaya galismasi, hudutlanni tayin edemedigi anti-intellectualisme'i ve 

267 



§uphesiz gok geng yasta olumu saf Turkgeye gidenlerden biri olan bu muharririn eserinin muayyen bir 
seviyede kalmasina sebep olur. 

Halide Edip Adivar, yukanda soyledigimiz gibi yeni Turk romanim 1908 ve 1920 yillan arasinda 
tek basina temsil etmekle kalmaz, o kadar cesaretle ve faydali sekilde katildigi istiklal Savasi 
yillannda ve ondan sonra da Garp vilayetlerini (Vurun Kahpeye), Dogu Anadolu'yu (Zeyno'nun oglu) 
kesfeder. Kuguk hikayelerinde mill? dayamsin sirlanni agar. Son eserleri iginde (1935'ten sonra) ash 
hgilizce yazilan Sinekli Bakkal, edebiyatin ve resmin bize ait sark olarak tanidigi yerli bir dekor iginde 
( II. Abdulhamid devrinin gok melez ve igten gok sarkli havasi ve dekoru) fantastik kahramanlanyla 
kaybedilmemesi lazim gelen degerlerin ve yeni, kurtanci dusuncelerin sentezini veren guzel, 
romanesque tarafi bol bir gegmis zaman ruyasidir. Biraz sonra Yolpalas Cinayeti ve Doner Ayna'da 
tatli ve huzunlu ruya ikinci Cihan Harbin'den hemen evvel ve daha sonraki yillarda gengligin gegirdigi 
deger buhraninin siki tenkidi olur. 

Memleket Hikayeleri ve Realisme 

Fecr-i Ati'den Refik Halit Karay'in sanati Maupassant'a gok yakindir. 1917'de surulmus oldugu 
Anadolu'dan dondukten sonra Yeni Mecmua'da nesrettigi memleket hikayelerinde 1910 senelerindeki 
hikayelerinin nihilisme'inden siynlarak daha koklu bir musahedeye doner. Refik Halit gormesini bilen 
ve gordugunu verebilen muharrirlerdendir. ilk romani olan istanbulun igyuzu, Octave Mirebeau 
realizmine yaklasan bu muharririn asil ozelligini saf ve saglam Turkgesinde ve kuvvetle verdigi bazi 
Anadolu peyzajlannda ve insaninda aramak icap eder. 

ideolojik Roman 

Yakup Kadri Karaosmanoglu'nun gegtigi yol daha kansik ve sanati daha serttir. Bir 
Serencam'da topladigi ilk hikayelerinde bastaki buyuk hikaye olmasa onu daha ziyade Maupassant 
realisminde goruruz, Vakia onun eserlerinde Boule de Suif muharririnde gelen bir taraf daima devam 
edecektir. Buna mukabil gok renkli ve isikh bir Misir ruyasi olan asil Serencam hikayesi esir bir kizm 
macerasinda bize ilk Turk romanimn gelenegi acikh bir esaret mevzuuna goturur. Daha bu ilk kitapta 
ve onu takip eden hikayelerde realite'ye ancak bir fikrin arasindan bakan, insani ancak bir idealle 
tamamlandigi zaman kabul eden Yakup Kadri'yi bulmak mumkundur. 1917'de Yeni Mecmua'da 
nesrettigi Rahmet hikayesi o zamana kadar daha ziyade ideolojik davalann emrinde gorunen realizmi 
yumusatir. Yazar birdenbire tenkidin, teshirin obur yuzunu, acimayi kesfeder. Rahmet, gozun yerine 
kalbin gelmesi, muakelelerin ve kizislann yerini duygunun ve mazi baglihginin almasidir. Bu hikayenin 
hemen arkasindan ve sanki bir set yikilmis gibi Erenlerin bagnndan ve okun ucundan adh mensur 
siirlerle sair Yakup Kadri'yi karsimizda goruruz. Bu yillar Yakup Kadri'nin sanatmin malzemesi ve sirri 
uzerinde en gok dusundugu yillardir. Halk edebiyatimizi ve tekke siirini bir kaynak gibi bulmustur. 

Rahmet'in getirdigi hidayetin fazla devam etmemesine memnun olahm. Cunku bu muharrirde 
asil olan mucadeledir. Ve bu mucadele sayesindedir ki Yakup Kadri hep ayni realist zemin ve 

268 



Flaubert'ten gelen bir taraf esas olmak uzere teknik itibanyla birbirinden degisik romanlarla modern 
Turkiye'nin adeta sosyal kronigini yapmistir. ilk romani olan ve imparatorlugun dagilmasim anlatan 
Kirahk Konak'tan ikinci Cihan Harbi'nin sonunda Cumhuriyet rejiminin tam bir tenkidi olan 
Panorama'lara kadar bu eser roman nev'ini 19. asir ortasindan 1930 senesine kadar gegirdigi 
safhalann hemen hemen buyuk bir kismini takip etmistir. Filhakika onun roman tekniginde 
Maupassant, Flaubert ile Aldous Huxley ve Jules Romains'i (Les Hommes de Bonn Volente), buyuk 
eserinin bir cildini dilimize tercume ettigi Proust'tan gelme bazi uslup endiseleriyle ve Maurice Barres 
ve Matherlinck'ten gelen seylerle beraber goruruz. Yakup Kadri dogdugu memlekete (Manisa) ait 
hikayelerden baslayarak edebiyatimiza Anadolu'yii getiren muharrirlerdendir. Zengin hikaye 
tecrubesinde romanlannin sahis ve karakter repertuanni hazirlayan bu muharrir Ankara'da gikardigi 
Kadro mecmuasinda (1932-1933) Ataturk inkilaplannm igtimaT ve ahlakT planda mucadelesini 
yapmistir. Maurice Barres ve Matherlinck gibi muharrirleri de edebiyatimiz onun vasitasiyla tammistir. 

iddiasiz Realizm 

1918 Mutarekesi'nden sonra yazdigi Calikusu'ndaki temiz Turkgesi ve Bursa peyzajlan, yerli 
karakterleriyle kendisini tanitan Resat Nuri Guntekin'in (1892-1958) eseri de butun Anadolu'yu igine 
alan genis bir ankete benzer. O da yukanda bahsettigimiz zihniyet ikiligi uzerinde durmustur. Yesil 
Gece ve Miskinler Tekkesi romanlan bu zihniyet farkini en canli ornekleriyle verir. Tiyatroda da gok 
velut olan Resat Nuri, Zola'dan Albert Camus'a kadar bir gok Fransiz yazarlanni tercume etmistir. 

Asnn basinda doganlardan Peyami Safa'nin romanlannda da bu zihniyet farki ve memleketteki 
degerler buhrani sptiritualiste bir tercihle on safa gelir. Mauriac'tan Engerek Dugumu'nij tercume eden 
bu muharririn eserleri arasinda Dokuzuncu Harbiye Kogusu, Fatih-Harbiye romanlanni, birincisini 
yasanmis bir istirabin hikayesi olarak, ikincisini §ark ve Garp meselesini belki en had noktasi olan 
musikide almasi itibanyla zikredelim. Matmazel Noralya'nin Koltugu'nda muharrir eski meselelerini ve 
hayat tecrubelerini daha spirituelle bir plana nakleder. 

Yakup Kadri ile Hasim'in neslinden olan Abdulhak §inasi Hisar, belki de yazi hayatina gok geg 
basladigi igin daima hatiralannda kalmistir. Fahim Bey ve Biz adh buyuk hikayesinde bile bu hatira 
gesnisi vardir. Bu hikayenin tek bir kahramani etraftaki akisleriyle alan teknigi sayani dikkattir. 
Bogazigi Mehtaplan ve Bogazigi Yalilan gibi eserleri edebiyatimizin cemiyet meseleleriyle dolu 
havasina bir mazi hasreti ve notu getirmistir. 

igtimaT Realizm 

Yeni Mecmua'da Dostoievski'nin Beyaz Geceler'inin (1918), Dergah'ta Gorki'nin Arkadasim adh 
hikayesinin tercumeleriyle baslayan edebiyatimizdaki Rus hikayesi tesiri bilhassa 1930 ve 1940 
seneleri arasinda yeni bir safha agar. 

Memduh §evket Esendal'in Gorki ile Cehov ve Maupassant'a gok yakin hikayelerine bir gesit 
enstantane demek hig de hatali olmaz. O, Cehov'un "Guzel hikaye yazmak igin yazdiklanmizin basini 

269 



ve sonunu atiniz" nasihatini ayniyla tutmusa benzer. Ayash ve Kiracilan adh buyuk romani yeni 
kurulan Ankara'nin havasinda memleketteki seviye ve zihniyet farklanni kuvvetle gosteren bir eserdir. 
Bu hig mutearnz gorunmeden her soylemek istedigini soyleyen realizmi bugunku edebiyatimiz en 
canh taraflanndan birini borgludur. Filhakika ilerde bahsedecegimiz Sait Faik gibi geng nesil 
hikayecilerinin gogunun eseri yerli tesir olarak ona baghdir tarzinda bir iddia hig de mubalagah olmaz. 
Kuyucakli Yusuf ile "igimizdeki Seytan" muharriri Sabahattin Ali'de bu igtimaT realizm daha keskinlesir. 
Muharririn bazi hikayelerindeki trajik vision ve karsilasmalara daha sonraki nesillerde gok nadir olarak 
rastlanir. 

Halikarnas Balikgisi adiyla yazan Cevat Sakir'in sanatinin ozunu daha ziyade deniz sevgisinde 
ve yasanan seylere bagliliginda aramalidir. Filhakika o her seyden evvel butun bir mitoloji arasindan 
gordugu Ege denizinin sairidir. 

Sait Faik 

Sait Faik Abasiyanik'ta bu deniz sevgisi insan sevgisiyle beraber yurur. Geng yasta olen bu 
hikayecide neviler bir daha kansir. Filhakika Luzumsuz adam muharririni hikayeci oldugu kadar ve 
belki daha fazla sair saymak da mumkundur. Onun kahramanlarmin gogu girift cemiyet makinesinden 
kendiliginden firlayip gikmis, yahut bu makinenin igine girmeyi hig tecrube etmemis (yersiz) 
insanlardir. Buyuk dalgalann surukledigi yosunlar gibi hayat kiyilanna bilmeden gelirler, yildiz isigi, 
dalga kopugu, iyot kokusu iginde galkanirlar. 

Keskin bir sensualisme ve her teminde onu karsilayan afete uzvT bir azap ve buhran, bir nevi 
can sikintisi ve butun bunlann arasindan gelen kuguk temaslann saadeti, hemen hemen konusuz ve 
yapisiz bu hikayeleri beslerler. Sait Faik galiba yalniz tabiatin gocuguydu. Tabiati parga parga 
kesfettikge mes'ut oluyordu. En trajik hikayesinde bile bu yuzden bir ask nagmesi edasi vardir. Bu 
muharririn yukarda saydiklanmizla beraber Panait Istrati ile olan munasebeti uzerinde durulacak 
noktalardan biridir. Her halde bu duzensiz, sadece kuguk ihsaslardan orulmus hikayelerin bilhassa 
kendi nesli ile edebiyatimizda baslayan yasama sevincine cevap verdigi muhakkaktir. 

ikinci Dunya Harbi baslannda edebiyatimizda beliren ve geng nesil uzerinde kuvvetli tesiri 
gorulen Steinbeck ve Hemingway tesirine yabanci kalmasma mukabil eserinde Camus'un L'Etranger 
(Yabanci) sini hatirlatan bazi benzerlikler bulmamak kabil degildir. Son hikayelerinde ise agiktan 
agiga surrealisme'e dogru gider. 1945 ile 1950 arasindaki Turk hikayeciliginde simdi Amerika'da olan 
Dr. Fikret Urgup'un getirdigi bu Sur-realiste gesniye burada yer vermemek imkansizdir. 

Yeni Bir Realizm 

Son on senenin asil karakteristik eserlerini daha ziyade toprak ve ziraatin makinelesmesi gibi 
meselelerin dogurdugu, gittikge keskinlesen igtimaT realizmde toplanmis gormek daha yerinde olur. 
Belki de yukarda bahsettigimiz Steinbeck ve Amerikan romani tesiri genglere bu meselelere 
yaklasmak imkanini vermistir. Bu son on senenin en buyuk hususiyeti yukarda bahsettigimiz gibi 

270 



edebiyatin Anadolu'ya yerlesmesi daha dogrusu mintika mintika Anadolu'nun kendi muharrirlerini 
yetistirmesidir. Filhakika 1908'den sonra yetisenlerde oldugu gibi muharrir artik memleket iginde 
seyahat etmez belki yetistigi memleketin sartlarim arar. iste Orhan Kemal, Yasar Kemal, Samim 
Kocagoz, Kemal Bilbasar'i kendilerinden evvelkilerinden ayiran teknik, uslup, hatta fikrT seviye 
itibanyla aralanndaki farklan bir gesit halislik telakki eden hususiyet budur. Bu saydigimiz isimlerden 
Orhan Kemal daha ziyade Adana havalisinin ve oradaki igtimaT sartlann romancisidir. Ve suphesiz 
teknik itibanyla iglerinde en saglami odur. 

ince Memed'iyle 1955 yili roman mukafatini alan Yasar Kemal'in sanatini sadik bir roportajla 
hulasa etmek mumkundur. O da gocuklugunu gegirdigi Anadolu'nun cenup taraflannin romancisidir. 
Yasar Kemal'in bir hususiyeti de koyluyu iyi tanimasi ve bilhassa folklora yakmdan asina olmasidir. ilk 
terbiyesini Ankara'da giktigini yukarda soyledigimiz Olku mecmuasinda yapar. 

Bu son on sene iginde sohretini kuran hikayeciler arasinda acayibin, realizminde o kadar yer 
tuttugu Haldun Taner'i, AN adh buyuk hikaye kitabiyla 1956 Turk Dil Kurumu sanat mukafatini alan 
Orhan Hangerlioglu'nu, uslup endisesi ile nesil arkadaslanndan ayrilan Tank Bugra'yi sayahm. 

Bu ug muharririn ugu de kuvvetli bir sosyal tenkitle insanin ferdT hayatini beraberce yuruturler. 

Bugunku Turk Sahnesi 

Burada Turk tiyatrosunun gegirdigi safhalardan bahsedecek degiliz. Tanzimat'la gelen nevilerin 
iginde yerli eser itibanyla bir bakima en zayif kalani belki de bu sanattir. Halbuki yeni edebiyatin ilk 
nesilleri, ayni zamanda bir eglence olmasi itibanyla halkin hayatina gargabuk giren tiyatroda fikirlerini 
yaymak igin en tabiT vasitayi gormuslerdi. Filhakika bu ilk devirdeki (1865-1885 seneleri arasinda) 
edebT mahsullerin gogu oynatmak imkanlarimn azhgina, muhim eserlerin hukumet tarafindan siddetle 
takip edilmesine ragmen tiyatro eserleridir. Yine bu devirde, hatta daha evvelden, ilk ecnebT 
kumpanyalarimn memleket iginde temsil vermege basladiklan tarihten itibaren (1840), Shakespeare 
ve bilhassa Moliere tesirleri edebiyatimiza girmisti. iki defa Basvekil olan ve Turkguluk hareketlerine 
yazdigi bir lugatla onderlik eden Ahmet Vefik Pasa'nin (1823-1891) yaptigi Moliere tercume ve 
adapteleri etrafinda bir temsil mektebi degilse bile, bir tiyatro anlayisi tesekkul etmisti. Filhakika 
oteden beri mevcut oldugu anlasilan halk komedisi boyle bir galismaya daha fazla imkan veriyordu. 

Buna ragmen Turk sahnesinin asil inkisafi 1914 yihnda baslar, demek daha dogru olur. O yil 
iginde memleketimize gelen ve Cihan Harbi yuzunden ancak birkag ay istanbul'da kalan Fransiz 
sanatkan Antoine'in idaresi altinda simdiki Sehir Tiyatrosunun baslangici Darulbedayi kuruldu ve 
memleketteki daginik imkanlar muayyen bir anlayism etrafinda toplandi. Bu ilk ciddT tesebbusu, 
1923'ten sonra Turk kadininm sahneye girmesi, Ankara Konservatuar'mda bir tiyatro mektebinin 
agilmasi ve nihayet Ankara Devlet Tiyatrosu'nun kurulusu tamamladi. Bugun modern tiyatronun butun 
problemlerini benimsemis, genis repertuarli, hig olmazsa disanyi adim adim takip eden bir Turk 



271 



sahnesi vardir. Ve daha muhimi ve umitlisi, tiyatro sevgisinin genglere ve bilhassa yuksek tahsil, hatta 
lise genglerine gegmesi, onlann arasinda gok ciddT sahne tesebbuslerinin baslamasidir. 

Yazik ki, yerli tiyatro eseri henuz gok azdir. Yukarda ismi gegen Resat Nuri Guntekin, Ahmet 
Kutsi Tecer, Necip Fazil Kisakurek, Ahmet Muhip Dranas (Nazim Hikmet de bu isimlerin arasindadir) 
gibi yasi kirktan yukan olanlar istisna edilirse, bilhassa geng nesillerde tiyatro yazanlar gok azdir. 
Hatta tiyatro hayatimiz igin o kadar umit verici oldugunu soyledigimiz geng tesekkullerin (Cep 
Tiyatrosu ve Yeni Tiyatro gibi) etrafinda bile bu vadide asil yaratmanin kendisi olan boyle bir 
gahsmaya rastlanmiyor. 

Meseleler 

Tiyatrodaki bu kisirhgi bir tarafa birakahm. Yukardan beri verdigimiz izahattan da anlasilacagi 
gibi, bugunku, Turk edebiyatinda, bilhassa siir, roman ve hikayede modern dunya edebiyatlannda 
gorulen butun cereyan ve modalar hemen hemen mevcuttur. Turk edebiyatgilan nesilden nesle artan 
bir hizla yasadiklan zamana katilmaga galisiyorlar. Birkag nesil evvelinde sadece bir ozenti gibi 
gorunen bu devir ile birlesme keyfiyetini bugunku nesiller igin musterek bir ruh halinin tabiT bir neticesi 
addetmek en dogrusudur. 

Bu muhim vak'anin yam basinda belki daha ehemmiyetli olan ikinci bir vak'a vardir ki o da bu 
edebiyatin cemiyetimizin realiteleriyle olan siki munasebeti su veya bu sekilde olsa da Turk insanimn 
ve meselelerinin etrafinda donusudur. Bu bakimdan Turk edebiyati hayatin anahtanm eline gegirmistir 
demek hatali sayilmaz. Bununla beraber bu edebiyat igin henuz en muhim ig meselelerini halletmistir 
de denemez. 

Bu meselelerin basinda suphesiz ki mazi ile olan munasebet gelir. Halk edebiyati ile, halk dili ile 
olan genis baglanna ragmen geng nesiller eski kulturun buyuk bir tarafina ve bu yuzden de o kadar 
pesinde kostugu insanin bir tarafina hemen hemen yabancidir. Bilhassa Cumhuriyet'ten beri buyuk bir 
inkisaf gosteren tarih etrafindaki hareketlere, zaman zaman resmT hayata hakim olan tarih mistigine 
ragmen, bugunku edebiyat nesilleri kendilerini adeta tarihin disinda gormektedirler. O kadar zengin 
ananesi olan folklorun buyusu onlara mesela siirde alti asirhk bir gayretle elde edilmis olan seyleri ve 
bilhassa eski klasik siirin asil zaferi olan genis ve dolgun sesi unutturmus gibidir. Dildeki sadelik 
hareketlerinin, dili kendi mantigi disinda bir kullanisa dogru akmasi, hakikT bir ihtiyaci karsilamadan 
yapilan tasfiyeler dili plastik imkanlanndan mahrum ettigi gibi, muayyen konulann uzerinde israri ve 
muayyen zaviyelerden bakmasi da adeta yeni bir conventionnel'i dogurmustur. Bilhassa gok renkli ve 
kendi baslanna butun bir guzellik olan halk ifadelerinin oldugu gibi ve israrla kullanilmasi saire kendi 
eserinde ferdT olmak imkanim pek az birakmakta ve hatta dili ve dusunceyi muayyen bir seviyede 
kalmak tehlikesini dusurmektedir. 

Butun bunlara higbir garp edebiyatinda gorulmeyen bir ifratla veznin ve gelenekten gelen siir 
sekillerinin terk edildigini de Nave etmek icap eder. Dildeki esasli degisme yuzunden donulmesi gug 

272 



olan aruz vezninin yerine gelen hece vezni kafi derecede islenmeden istidatli gengler tarafindan 
birakilmis gibidir. §iir teknigindeki bu ihmal, yahut dile ve gelenege karsi bu sorumsuzluk, sairi gok 
defa satihta bulduklan ile yetinmege goturmekte, hig olmazsa siirin mucizesini sadece tesadufe 
birakmaktadir. Biraz evvel soyledigimiz muvazaayi doguran amillerden biri de bu keyffligin kendisi 
olsa gerektir. Butun bunlar gok degerli bir yigin eserin asil hitap etmege gahstigi kitleye gerektigi gibi 
yayilmasina engel olmaktadir. Halbuki cemiyetimiz, turlu kultur tabakalarimn mevcudiyetine ragmen 
sairlerini ve muharrirlerini daima ciddiye almis bir cemiyetti.Bu noksanlann iginde bizce en muhimi 
bize anahtar vazifesini gorecek olam, disardan bakihnca o kadar gesitli bir manzara arz eden bu 
galismalarm arkasinda hakikT bir tefekkurun yoklugudur. Sembolizmden existansialism'e veya 
populizm yahut igtimaT realizm'e kadar bugunun edebT mahsullerini siniflandirabilecegimiz hemen 
hepsi edebiyatimizda garpli yol agicilannin dili ile, onlann yaptiklan munakasalarla girmis bulunuyor. 
Daha musait sartlar iginde yetisen ve bir gesit entellektuel kudrete sahip olan evvelki nesillerin asil 
tecrubelerini mill? mucadele devirlerinde yapmis olmalan ve sadece mill? davalara kapanmis olmalan 
belki de bunun sebebidir. Buyuk bir okuyucu kitlesine dayanmamalan, disardan gelen cereyanlann 
agir basmasi yuzunden hareketleri yarim kalan bu nesildeki gecikme yuzundendir ki bugunku 
edebiyatimizda nesil farklan baska memleketlerden gok bariz sekilde gorulur.Gengler arasinda tarn 
manasi ile toplu bir gahsmanin yoklugu, hatta bahsettigimiz cereyanlann kendi adlan etrafmda 
toplanmis olmamasi da bu sebeplere baglanabilir. 

Bugunku edebiyatgilar sadece mecmualar etrafmda toplaniyorlar diyebiliriz. 

Bu hususta bir fikir verebilmek igin yukanda bahsettigimiz Yeni Mecmua ve Dergah'tan sonra 
bugune kadar yalniz iki mecmuanin muayyen bir edebiyatgi grubunu muayyen nazariye ve endiseler 
etrafmda toplanmis oldugunu soyleyelim. 1929 senelerinde gikan Yedi Mes'ale'den sonra hakikT ve 
insicamh bir is birligi Orhan Veli ve arkadaslarmin gikarttigi Yaprak (1944) mecmuasmda gorulur. 

Yukanda bahsettigimiz geng tiyatro tesekkullerini o kadar umitle karsilamamizm sebebi de, 
boyle bir anlasmaya hep beraber yapilacak sanat yolculuguna imkan verebilecegini 
dusundugumuzdendir. 

Butun bu mulahazalar, bugunku Turk edebiyatmm dilde, dusuncede realite ile derin munasebet 
ve memleketi gorme ve yoklamadaki basanlanni ovmemize elbette mani olamaz. 

1 Itri adh manzumesinde mill? suur ve sanatm munasebetini "bashyor sark ufuklannda 
vuzuh" misraiyla anlatir. 

2 Redif sistemi, gerek klasik iran ve gerek bizim halk siirimizde lirik devreden gelen bir 
kafiye seklidir. Bu sistemde manzumenin sekline gore beyit veya kit'ayi daima tekrarlanan ayni kelime 
bitirir. Asil kafiyeyi bu tekrarlanan kelimeden evvelki kelimelerin hece ve ses uyarhgi vucuda getirir. 
Bu kafiye seklinin dogusunda her iki dilin nahiv hususiyetlerinin bir payi vardir. 



273 



Mehmet Akif ve istiklal Mar§i / Yrd. Dog. Dr. Fazil Gokcek [s. 161-165] 

Ege Universitesi Edebiyat Fakultesi /Turkiye 

Osmanh Devleti'nin, kurulusundan itibaren fetihgi bir anlayisla surekli sinirlanni genislettigi ve 
bu sinirlar iginde yasayan millet ve topluluklardan gayrimuslim olanlan zimmet hukuku gergevesinde, 
Musluman olanlan ise aralannda kavim farki gozetmeksizin "islam milleti" kimligi altinda yonettigi 
bilinmektedir. Bati karsisinda yuzyillar boyunca tartismasiz bir askerT, siyasT ve ekonomik gug olarak 
varligini surduren bu devlet, burada uzerinde durmaya gerek duymadigimiz gesitli sebeplerle on 
yedinci yuzyihn sonlanndan itibaren her alanda zayiflamaya baslamis ve nihayet on dokuzuncu 
yuzyilda Bati medeniyetine katilma karan vermek zorunda kalmistir. Ancak Batih devletlerin ve 
Rusya'nm amaci temelde bir Turk imparatorlugu olan Osmanh Devleti'ni butunuyle ortadan kaldirmak 
ve bu devletin sinirlan iginde yasayan farkli etnik ve dint kokenlere mensup Musluman ve gayrimuslim 
milletleri Bati'nin askerT ve ekonomik nufuzu altinda siyaseten "bagimsiz" devletler olarak 
yapilandirmakti. Bu milletler igerisinde elbette Turklerin bagimsizhgi soz konusu degildi ve Turk 
milletiyle ilgili asil amag, bin yil once geldigi bu topraklardan butunuyle gikanlmak veya en azindan 
eski tebaasi olan milletlerden birinin yonetimi altinda birakilmakti. Ozellikle ingiltere ve Rusya'nm 
onculugunu yaptigi bu plan, yirminci yuzyihn baslanna gelindiginde buyuk olgude basanya ulasmis 
bulunuyordu. ilk olarak Yunanistan, ardindan Bulgaristan bagimsizhgini Nan etmis, Trablusgarp, 
italya'nin egemenligine gegmis, Misir bir sure kagit uzerinde Osmanh'ya bagh gorunmekle birlikte 
buyuk olgude ingiltere'nin nufuzuna girmis ve ardindan da tamamen Osmanh Devleti'nden koparilmis, 
nihayet Birinci Dunya Savasi igerisinde gergeklesen Arap isyaniyla Arabistan'in da Osmanh 
Devleti'yle baglan kopmustur. Bu sureg igerisinde, Osmanh Devleti'nin hakim unsuru olarak 
burokrasiyi elinde bulunduran Turkler, devletin sahibi sifatiyla milliyetgilik fikrinden uzun sure uzak 
durmaya gahsmistir. 1860'h yillardan itibaren, Osmanh Devleti'ndeki butun unsurlan bir arada tutmayi 
amaglayan Osmanhcihkl fikri Turk aydinlan tarafindan gelistirilmis, Muslumanlarla gayrimuslimler 
arasindaki esitsizlikler ilk olarak Tanzimat Fermani ve ardindan -biraz da Batih buyuk devletlerin ve 
Rusya'nm zorlamasi sonucunda- Islahat Fermani ile ortadan kaldinlmaya ve bir "Osmanh milleti" 
projesi gergeklestirilmeye gahsilmistir. 1908'de II. Mesrutiyetin ilanmdan sonra iktidara gelen ittihat ve 
TerakkT Cemiyeti tarafindan da baslangigta benimsenen bu proje, Balkan Savasi'nm sonunda hemen 
butun gayrimuslim unsurlarm bu bir arada yasama projesine katilma arzusunda bulunmadigimn fiilen 
anlasilmasi uzerine uygulama alani bulamamistir. Bunun uzerine ittihat ve Terakki Firkasi, en 
azindan Musluman milletlerin Osmanh'ya baghligmi korumak amaciyla islamci2 politikalara 
yonelmistir. Esasen islamcihk ideolojisinin fikrT temelleri 1860'h yillarda Yeni Osmanhlar tarafindan 
atilmi§3 ve II. Abdulhamit tarafindan kismen ve biraz da ustu ortulu olarak uygulanmisti. Yukanda 
belirttigimiz gibi Balkan Savasi'ndan sonra ittihat ve Terakki firkasi yoneticilerince de benimsenen bu 
projeye, bu kez, imparatorlugun gayri Turk unsurlarmin katihmi saglanamamistir. Kulturel ve fikrT 
temelleri on dokuzuncu yuzyihn ortalarma kadar goturulebilecek olan, fakat siyasT ve pragmatik 
endiselerle Turk aydinlarmin fazla itibar etmedigi Turkguluk ideolojisi4, baslangigta ne kadar uzak 

274 



durulmaya galisilsa da, Birinci Dunya Savasi'ndan sonra devlet adamlan ve aydinlar arasinda kuvvet 
kazanmaya baslamistir. 

Mehmet Akif, on dokuzuncu yuzyihn ikinci yansi ve yirminci yuzyilin baslannda Osmanh devlet 
adamlan ve aydinlan arasinda etkili olan bu ideolojiler igerisinde, II. Mesrutiyeften sonra 
yayimlamaya basladigi siirleri, islam dunyasindan gesitli fikir adamlanndan yaptigi geviriler ve diger 
yazilanyla islamcilik ideolojisinin israrh takipgi ve savunuculan arasinda gorunmektedir. Ancak bu 
idealin gergeklesme imkaninin ortadan kalkmasi, Mehmet Akif'i, kendisini "Musluman Turk" olarak 
tanimlayan ve Batih emperyalist devletlerin saldinlanna bu tanimin kazandirdigi motivasyonla karsi 
koyan Turk milletinin sozcusu olma konumuna getirmistir. Baska birdeyisle, II. Mesrutiyet Donemi'nde 
islamci ideolojinin onemli temsilcilerinden biri olan Mehmet Akif, Milli Mucadele surecinde, buyuk 
olgude Turkguluk fikrinin temel yaklasimlanm benimsemistir. istiklal Marsi bu yeni yaklasimin onemli 
belgelerinden biridir. Ancak bu yeni yaklasimin Mehmet Akifin islamcilik ideolojisinin savunuculugunu 
yaparken aldigi tavra aykin bulunmadigim belirtmek gerekir. Qunku bir ideoloji olarak Turkguluk, en 
azindan onemli temsilcilerinin -ornegin Ziya Gokalp'in- tammladigi gergevede islam'i dislayan bir 
ideoloji degildir. Milli Mucadele suresince islam? duyarhk bu mucadelenin onderlerince surekli diri 
tutulmaya galisilmistir. Ancak siyasT anlamiyla "islamcihk'in artik yururlukte tutulma imkani 
kalmamistir. Mill? Mucadele'ye fiilen katilan Mehmet Akif, bu mucadele sonucunda kurulacak yeni 
rejimin Turk unsurunu temel alan bir mill? devlet yapilanmasina gideceginin bilincindedir. Millet 
iradesini yonetim anlayisinm temeli kabul eden bu yeni yapilanmaya gonullu olarak katilan Mehmet 
Akif, bu bilingle istiklal Marsi'ni kaleme almistir. 

Turk istiklal Marsi'nin hangi sartlarda ve nasil yazildigi, Mehmet Akifin bu marsi yazma gorevini 
nasil ustlendigi, Turkiye Buyuk Millet Meclisi tarafindan marsin nasil kabul edildigi konusunda 
kaynaklarda yeterince bilgi bulunmaktadir.5 Maarif Vekaleti'nin, Turkiye Buyuk Millet Meclisi 
tarafindan bir mill? mars yazdinlmasi konusunda gorevlendirildigi, vekaletge agilan musabakaya 
Mehmet Akifin katilmadigi bilinmektedir. Aslinda boyle bir marsin en iyi sekilde onun tarafindan 
yazilacagi hususunda hemen herkes hemfikirdir. Qunku o gune kadar verdigi eserlerle edebiyat 
dunyasina kendisini "mill? sair" olarak kabul ettirmistir. Ancak soz konusu marsin yazilmasi igin bir 
yarisma duzenlenmesi ve birinci segilen esere nakdT mukafat verileceginin duyurulmasi Mehmet 
Akifin konuya uzak durmasina sebep olmustur. Maarif Vekili Hamdullah Suphi Beyin bir mektupla 
Mehmet Akiften hususT olarak ricasi ve nakdT mukafat konusunun istedigi sekilde halledilecegi 
seklindeki vaadi uzerine Mehmet Akif, istiklal Marsi'ni yazmaya karar vermis ve birkag gun igerisinde 
tamamlamistir. Bu siirin Turkiye Buyuk Millet Meclisi'nde hemen higbir muhalefetle karsilasmadan 
ittifakla kabul edildigini de biliyoruz. Bu yuzden biz yazimizda bu hususlann aynntisina girmeyecek, 
Mehmet Akifin butun siirlerini kronolojik olarak takip ederek istiklal Marsi'nda ozellikle vurgulanan 
"millet" kavrami ve bununla baglantih olarak "istiklal" ve "hurriyet" kavramlan gergevesinde istiklal 
Marsi'ni agiklamaya galisacagiz. 



275 



istiklal Marsi'ndan onceki siirlerinde Mehmet Akifin "millet" sozuyle sadece Turk milletini 
kastetmedigi, bu kavrami, Turklerin de iginde bulundugu butun dunya Muslumanlarim kapsayacak 
sekilde kullandigi kuskusuzdur.6 

Bu tanim gergevesinde Akifin "millefin hali ve istikbali konusunda karamsar bir tavir igerisinde 
oldugu ve birgok siirinde "millef'ten tahkir ve tezyif edici ifadelerle soz ettigi gorulmektedir. Ornegin 
Suleymaniye Kursusu'nde adh, bir vaizin kiirsuden verdigi bir vaaz bigiminde kurguladigi eserinde, 
islam dunyasinin gesitli bolgelerini dolastiktan sonra istanbul'a gelen soz konusu vaiz, milleti 
olusturan unsurlan, yani din adamlan, aydinlar, baska bir deyisle askerT ve sivil burokrasi ve genis 
halk kitlelerini olumsuz bir bakisla tasvir eder. "Kisla yok, daire yok, medrese yok, mektep yok;/Ne 
kihg var ne kalem... Her ne sorarsan hep yok!"tur. Askerde "terbiye kalmamis"tir. ilmiye smifi 
"bayagidan da asagi"dir. Siyasetgiler "curnalci, muzevvir, adT... bir suru hirsiz getesi", halk (avam) ise 
"vurdumduymaz"dir:7 

Oyle dalgin ki, megersurunu israfil'in, 

isitip, yattigi yerden azicik silkinsin! 

Yuruyor, alti guruk topraga gelmis, seyyar 

Bir mezarhk gibi: Her nasiye bir seng-i mezar! 

Duymamis kaygi denen duyguyu vicdanmda. 

Okunur her birinin cebhe-i husraninda, 

"Ne gelenden haberim var, ne gidenden haberim; 

Serseri kevne geleliden beri sersem gezerim!" 

Eskiden kalma bu soz, sanki o cansiz beyinin, 

Dest-i kudretle yazilmis ezelT hatirasi! 

Yine ayni eserde, islam dunyasinin gesitli bolgelerini dolasan ve Rusya ve Qin'deki 
Muslumanlann vaziyetinden de umutsuzluga dusen vaiz, Hindistan'da iken istanbul'da II. Mesrutiyet'in 
ilan edildigini haber ahr. Fakat padisahin dump dururken bu karari vermeyecegini, daha once 
"vurdumduymaz" olarak niteledigi milletten ise bu yolda bir baskinin gelemeyecegini dusundugu igin 
bu habere inanamaz:8 

Verdi kanun-i esasT... Bu, gikar ruya mi? 

Yok canim oyle degil: Milletin istirhami, 



276 



Sekl-i tehdid alivermis, o da muztar kalmis... 

Hangi millet acaba? Her ne isitsen yanhs. 

Millet hakkindaki bu karamsarhk, Mehmet Akifin 1915'ten onceki siirlerinin gogunda 
bulunmaktadir. Canakkale Savasi'ndan onceki tarihlere ait siirlerinin birgogunda onun, iginde 
bulundugu feci durumu kavrama ve gelecegi du§unerek endiselenme yetisinden mahrum 
bulundugunu dusundugu milleti "yigin", "cenaze", "les", "dilenci", "meyyit" ve "yureksiz" gibi sifat ve 
imajlarla birlikte andigi gorulmektedir. Hakkin Seslerinde yer alan, Yusuf suresinin 87. ayetinin 
serbest bir yorumu mahiyetindeki siirde, umutsuzluk iginde bulundugunu gozlemledigi milleti bu 
olumsuz sifatlarla tasvir eden misralar vardir:9 

Ey dipdiri meyyit! "iki el bir ba§ igindir" 

Davransana... Eller de senin ba§ da senindir! 

His yok, hareket yok, aci yok... Les mi kesildin? 

Hayret veriyorsun bana... Sen boyle degildir. 

Kurtulmaya azmin niye bilmem ki sureksiz? 

Kendin mi senin, yoksa, umidin mi yureksiz? 

(...) 

Evler tunek olmus, otuyor bir sum baykus. . . 

Sesler de: "Vatan tehlikedeymis... Batiyormus!" 

Lakin hani milyonlan orten su yigindan, 

Tek kol da "Yapissam..." demiyor birtarafindan! 

Ayni kitapta yer alan, Zumer suresinin 9. ayetinin yorumu seklindeki siirde de "les" imajiyla 
karsilasinz:10 

Ey millet, uyan! Cehline kurban gidiyorsun! 

islam'i da "Batsin!" diye tutmus, yediyorsun! 

Allah'tan utan! Bari birak dini elinden... 

Gir les gibi topraklara kendin, gireceksen! 



277 



Fatih Kursusu'nde adh eserde sair, millet igin yine "les" ve "cenaze" imajini kullanir. Soz konusu 
eserin anlaticisi durumundaki vaiz, islam dunyasini olusturan milletleri "Cenazeden o kadar farki 
olmayan canlar" halinde gorur. Yine bu milletler "esaretiyle mubahfdirler. "Damarlanndaki kan adeta 
irinlesmis"tir ve butunuyle islam dunyasi "bir yigin les"ten ibarettir. Milletlerin igindeki yeri "dilenci 
mevkii"dir. Sadece gunu kurtarmak igin "seref, san, sehamet, din, iman, vatan, hiss-i hamiyet, hak, 
vicdan..." gibi butun mukaddeslerini terk etmistir.11 

Mehmet Akifin Asim adh eserinde, gelecege umutla bakan Hocazade ile umudunu buyuk 
olgude yitirmis olan Kose imam gatisma halindedirler.12 Bu siirde de, Akifin karamsar tarafini temsil 
eden Kose imam, milleti "les"e benzetir. Fakat Akifteki iyimser ruh halini yansitan Hocazade buna 
itiraz eder. Ona gore millet "dipdiri"dir. Sadece biraz "dalgin"dir, elinden tutan ve yol gosteren oldugu 
takdirde kurtulusunu gergeklestirecektir.13 1919 yihnda Sebilu'r-resat'ta nesrine basladigi14 ve 1924 
yihnda tamamladigi Asim, Mehmet Akifin millete bakisindaki degisimin izlenebilecegi bir eserdir. 
Qanakkale sehitleriyle ilgili abidevT misralann da bulundugu Asim'da Akifin millet konusundaki 
olumsuz ve karamsar tavrinin yukanda bazi orneklerini verdigimiz Hakkin Sesleri ve Hatiralar adh 
kitaplannda yer alan siirlerle karsilastinldiginda degismeye basladigini goruyoruz. Bu degisimin ve 
umudun zirvesi istiklal Marsi'dir. Artik millet les, dilenci, meyyit, cenaze vb. degil, "istiklal"i hak eden 
kahraman bir "irk"tir. Ve istiklal Marsi'nda artik "millef'le "irk" ayni anlama gelecek sekilde 
kullanilmistir. Qunku Mill? Mucadele'yi veren Turk milletidir ve savundugu yurt da Turk milletinin vatani 
olan Anadolu'dur. Dolayisiyla istiklal Marsi'yla Akif, islam? duyarhgini korumaya devam etmekle 
birlikte, artik islam dunyasinm degil Turk milletinin sozcusu durumundadir. 

Mehmet Akifin siir ve dusunce dunyasinda "ordu" ve "millet" birbirinin iginde ve birbirini 
tamamlayan kavramlar olarak yer almaktadir. Bu yuzden onun siirlerindeki, orduyla ilgili deginmeleri 
milletten bagimsiz olarak dusunmek mumkun degildir. Ornegin Hatiralann ilk manzumesi olan, 
Bakara suresinin 286. ayetinin yorumunda sair, milletinin yuzyillar boyunca islam'in koruyuculugunu 
yaptigini hatirlatarak, Allah'in "bir emrine ecdadi da ahfadi da kurban" oldugu halde bugun felaketten 
felakete suruklenmesinden duydugu aciyi anlatir ve "Balkan'daki yangin daha kul baglamamisken" 
yeni bir savasla karsi karsiya kalmasinin bir bakima bu milletin hak etmedigi bir sonug oldugunu 
soyler. Fakat -Birinci Dunya Savasi'ni kastederek- "bu cehennem"in bile onu yildiramadigim, "kum 
dalgalanndan", "goller"den, "kar kutlelerinden" "bir gaglayan gibi" gegmekte oldugunu belirtir. Boylece 
milletten soz edilen misralarla baslayan siir, milletin orduya donusmesiyle, Allah yolunda korkusuzca 
olume atilan ordunun zaferi hak ettigini belirten misralarla sona erer:15 

Bir boyle sehidin ki mukafati zaferdir, 

Vermezsen ilahT dokulen hunu hederdir! 

Siirin bu ikinci kismi, daha sonra Asim'da gorecegimiz, Qanakkale sehitlerine hitap eden parga 
ve istiklal Marsi ile benzerlik gostermektedir. Suleymaniye Kursusu'nde, Fatih Kursusu'nde ve Hakkin 



278 



Seslerindeki manzumelerde gorulen karamsarhk, boylece tedricen dagilarak yerini umut ve 
iyimserlikle degistirir. 

Berlin Hatiralanndaki, Qanakkale'yi savunan ordudan soz eden misralar da Akifteki bu 
donusumu garpici bir sekilde yansitir. Yine karamsarhkla baslayan ve islam dunyasinin ozellikle son 
yuzytlda gektigi acilari terennum eden misralarla suren siir, Qanakkale savunmasimn yarattigi umut 
ve iyimserlikle sona erer. Siirin sonunda, Qanakkale'de geri gekilmeyen "Muazzam ordumuzun en 
muazzam evladi", saire, "Korkma!" Cehennem olsa gelen gogsumuzde sondururuz" seklinde seslenir. 
Askerin bu hitabi "Yakinda kurtulacaktir bu cephe" misrasiyla sona erer ve sair bu hitabi, inanilmasi 
gug bir mujde olarak degerlendirerek siiri su misralarla tamamlar:16 

-Kurtulacak?. 

Demek yikilmayacak kiblegah-i amalim... 

Demek ki olmuyoruz... 

Haydi arkadas gidelim! 

Bu siirde, ordunun saire ve sairin sahsinda millete seslenerek soyledigi "Korkma!" haykinsi, 
istiklal Marsi'nda sairin orduya -siirin orduya ithaf edildigini hatir- 

layahm- ve millete seslenisine donusecek ve boylece sair, ordu ve millet birlesecektir. 

Uzerinde duracagimiz kavramlardan ikincisi "istiklal"dir. Mehmet Akif bu kavrami gogunlukla 
"izmihlal" kavramiyla birlikte kullanmistir. Bunlann hemen yam basmda, istiklalle ayni anlam 
dairesinde bulunan "hurriyet" ve anlami izmihlale yakm olan "istibdad" kavramlan vardir. Bu kavramlar 
gergevesinde de Mehmet Akif'i, Safahat'taki birgok siirinde onceleri karamsar bir yaklasim iginde 
goruyoruz. istiklal Marsi'na takaddum eden siirlerde bu karamsarhk dagilmaya baslar ve sairimizin 
iyimser ve umutlu ruh hali galip gelir. 

Birinci Safahat'taki, ilk kismi Mithat Cemal'e ait olan Acem Sahi bashkli siirde izmihlal, istibdadin 
bir sonucu olarak gosterilmistir. Siirin butununden gikan anlam, hurriyetin yoklugunun birtoplumun da 
felaketi olacagidir. Bu yuzden istiklal Marsi'ndaki "Ben ezelden beridir hur yasadim huryasanm/Hangi 
gilgin bana zincir vuracakmis sasarim" misralari ile "Ebediyyen sana yok, irkima yok izmihlal" ve 
"Hakkidir hakka tapan milletimin istiklal" misralarmi birlikte dusunmek gerekir. 

Suleymaniye Kursusu'nde adli eserde sairin konusturdugu vaiz, II. Mesrutiyet'ten sonra istiklal 
ve hurriyetin degerini anlamayan toplumu elestirir ve onlara ozgurlugun degerini bilmelerini, bunun 
igin esaret altindaki milletlerin hayatina, izmihlalin "gehre-i mes'umuna" bakmalanni salik verir:17 

Azicik bilmek igin kadrini istiklalin, 

279 



Bakiniz gehre-i mes'umuna izmihlalin 

Mehmet Akif, Hatiralardaki, Al-i imran suresinin 102. ayetinin yorumlandigi siirde18 toplumu 
ahlakT bir izmihlal iginde gorur ve "en muthi§ izmihlal" olarak gordugu bu diJsusun "milliyet" ve "istiklal"i 
de ortadan kaldiracagini belirtir. Yine ayni kitaptaki, "Muslumanlik nerede! Bizden gegmis insanlik 
bile..." misrasiyla baslayan siirde19, toplumun "his denen devletliden" nasibi kalmadigini soyleyen 
sair, bunun doguracagi sonucun topyekun bir felaket olacagini belirterek "Davranin haykirmadan 
nakds-i izmihlaliniz..." der. Ayni kitaptaki, "Muslumanlik huyun guzelliginden ibarettir" hadis-i serifinin 
yorumu mahiyetindeki siirde de20 milleti "tek bir dalganin pamal-i izmihlali" ve "mahkumiyetin timsali" 
olarak niteler. El-Uksur'da21 siirinde ise islam dunyasini "iginden bir gun heva-yi istiklal" esmemis bir 
kitle olarak gorur. Daha da gogaltabilecegimiz bu orneklerde goruldugu gibi Mehmet Akifin 1915'ten 
onceki siirlerinde istiklal ve hurriyet, islam dunyasimn eskiden sahip olup sonradan kaybettigi degerler 
arasinda yer almaktadir. §airin bu donemde "millefe bakisinda oldugu gibi hurriyet ve istiklal 
konusunda da karamsar ve hatta umutsuz oldugu gorulmektedir. Bu karamsar ruh hali Qanakkale ve 
Milli Mucadele ile dagilmistir. Millet igin artik izmihlal yoktur ve millet ortaya koydugu mucadele ile 
hurriyet ve istiklali hak etmistir: "Hakkidir Hakk'a tapan milletimin istiklal." 

Mehmet Akifin ilk siirlerinden itibaren uzerinde israrla durdugu istiklal kavraminin mill? 
marsimizin yazildigi donemde adeta buyulu bir kavram haline geldigini de belirtmek gerekir. Turkiye 
Buyuk Millet Meclisi'nin sairlerimizden yazilmasini istedigi marsin adi adeta toplumsal bir mutabakatla 
"istiklal Marsi" olarak belirlenmistir. Maarif Vekaleti'nin agtigi musabakaya katilan ve ilk elemeden 
sonra mecliste gorusulmek uzere tespit edilen alti siirden birinin adi istiklal Turkusu, bir digerininki 
istiklal Marsi'dir. 

Bashgi bulunmayan dorduncu siir "Ey Musluman, Ey Turk oglu/Agildi istiklal yolu" misralanyla 
baslamaktadir. Besinci siirin bir misrasi "Atil, ez, vur senindir istiklal" seklindedir.22 Gazi Mustafa 
Kemal'in de, istiklal Marsi'nin ilk kez meclis kursusunde okundugu gun yaptigi konusmada istiklal ve 
izmihlal kavramlanna vurgu yapmis olmasi, istiklal Marsi'nin yazildigi donemin ruh hali hakkmda bir 
fikir vermektedir:23 

"Muhterem arkadaslanm, butun bir millet olumle goz goze baktigimiz mutareke gunlerinden 
baslayarak bugune kadar kat' ettigimiz mesafeleri, atladigimiz sayisiz muskulati bir defa daha 
beraber tahattur edelim. Ne vakit basladigi bilinmeyen zamanlardan beri seref-i istiklal ile yasayan 
milletimiz en feci bir izmihlal ile nihayet buluyor gibi gorunmus iken kayd-i esarete karsi evladini 
kiyama davet eden ecdad sesi kalplerimiz iginde yukseldi ve bizi son halas mucadelesine davet etti." 

Yine ayni siirlerde "millet" ve "Turkluk" kavramlannin da -istiklal Marsi'nda oldugu gibi- one 
gikmasi dikkat gekicidir. ilk elemede segilen siirlerden Huseyin Suad'a ait olani "Turkun evvelce buyuk 
bir pederi/Cekti sancaga hilal-i seheri" misralanyla baslamaktadir ve nakarat misralan "Yuru ey 
milletin efradi yuru/Ak sut emmis vatan evladi yuru" seklindedir. A. S. imzali siir "Millet aski, din aski, 
vatan aski uyansin" misrasiyla baslar. Ayni siirin nakarat kitasi "Turk ogludur bu millet/Turkundur bu 

280 



memleket/Turk ogludur bu millet/Turkundur bu memleket" seklindedir. Kemalettin Kami'nin siirinde 
Turkun kolunun bukulemezligine, Turk milletinin "her milletten ulu" olduguna vurgu yapilmaktadir. 
iskender HakT'nin siiri "Ey Musluman, Ey 

Turk oglu" misrasiyla baslar, "Turk ordusu"na duyulan guveni, "Turk vatani"nin guzelligini 
anlatan misralarla devam eder. M. imzah siirde de "Kahraman Turk", "Ey buyuk unlu milletim" gibi 
ifadeler vardir. Son olarak Mehmet Muhsin'in siirinde de ayni sekilde Turk ordusu ve milleti 
yuceltilmektedir. Bu siirin nakarat misralan "Ey kahramanlar ordusu, ey yildinm-sitab/Goster cihan-i 
magribe bin sanh inkilab" seklindedir. Bu siirlerden higbiri elbette edebT ve estetik bakimdan Mehmet 
Akifin siiriyle karsilastinlacak duzeyde degildir. Fakat istiklal Marsi'nda one gikan kavramlann bu 
siirlerde de hemen hemen ayni bakis agisini yansitacak sekilde yer almis olmalan devre hakim olan 
ruh halini gostermesi bakimindan dikkate deger. 

Elbette devir bir istiklal mucadelesinin verildigi devirdir ve dolayisiyla Mehmet Akifin siiriyle 
birlikte mill? mars olmak uzere kaleme alinan bu siirlerde de mill! bagimsizlikla ilgili kavramlann one 
gikmasi da tabiTdir. Fakat -yukanda gostermeye galistigimiz uzere- Mehmet Akifin siirine bu 
kavramlar yeni girmis degildir. 1908'de yayimlamaya basladigi ilk siirlerinden itibaren millet, istiklal ve 
hurriyetin yoklugunun yasini tutan Mehmet Akif, milletin dirilisi ve hurriyet ve istiklaline sahip gikismin 
coskusunu da milletinin en yetkin bir kalemi olarak dile getirmistir. 

Turk edebiyatmda Mehmet Akif kadar yasadigi donemde toplumu derinden etkileyen ve sarsan 
olaylarla iliskili olan az sair vardir. istiklal Savasi oncesinde ulkenin yasadigi facialar Akifi buyuk 
olgude umutsuzluga dusurmus, fakat kuvvetli bir imana sahip oldugundan, bir bakima Allah'a isyan 
anlamina geldigini bildigi bu umutsuzlugu imaniyla yenmeye galismistir. Birinci Safahafta yer alan 
Tevhid Yahud Feryad ve insan manzumeleri, Akifte esasen insanin varolusuna dair iki farkli ruh hali 
veya dusuncenin bir arada bulundugunu gostermektedir. ilk siirdeki, iginde bulundugu evrenle ilgili 
higbir tasarruf hak ve yetenegine sahip bulunmayan bir insan anlayisina karsihk ikinci siirde insan, 
azim ve iradesiyle dunyayi hatta evreni degistirme iradesine sahip bir varhk olarak tanimlanir. istiklal 
Marsi'na kadar yazdigi siirlerin birgogunda bu iki farkli ruh hali gatisma halindedir. Sozgelisi, Birinci 
Safahaftaki Azim ve Geginme Belasi siirleri, Safahaf in ikinci kitabi olan Suleymaniye Kursusu'nde 
adh eser, Hakkin Sesleri'ndeki siirlerin hemen tamami, Hatiralardaki manzumelerin gogu bu gatisan 
ruh halini yansitir. Akifin saheseri olan, Hocazade ve Kose imam adh iki kisinin karsihkh konusmalan 
seklinde duzenlenmis Asim da soz konusu iki sahsiyet sairimizin igindeki gatismanin iki farkli kisi 
halinde disa vurulusudur. 

Bu gatismanin, Akifin siirinin, -yukanda belirttigimiz gibi- doneminin olaylanna bagh olusundan 
kaynaklandigi kuskusuzdur. Qanakkale Savasi'ndan itibaren karamsarhgini buyuk olgude yenen ve 
bu iyimserlik ve umutla Milli Mucadele'ye katilan Akif, onceden yazdigi siirleri ile bir bakima istiklal 
Marsi'ni yazmasi gereken sair oldugunu kabul ettirmisti. 



281 



O, istiklalin milletinin hakki oldugunu soyledi. Turkiye Buyuk Millet Meclisi de, temsilcisi oldugu 
millet adina, ona istiklal Marsi sairi olma hak ve onurunu verdi. 

1 Osmanhcilik ideolojisinin tanimi ve gergevesi igin bkz. Sukru Hanioglu, "Osmanhcihk", 
Tanzimat'tan Cumhuriyet'e Turkiye Ansiklopedisi, c. 5, s. 1389-1393. 

2 islamcihk ideolojisi konusunda bkz. Serif Mardin, "islamcihk", Tanzimat'tan Cumhuriyet'e 
Turkiye Ansiklopedisi, c. 5, s. 1400-1404; ismail Kara, "Tanzimat'tan Cumhuriyete islamcihk 
Tartismalan", a.g.e., s. 1405-1420. 

3 islamci ideolojinin Yeni Osmanlilarla iliskisi konusunda bkz. Mumtaz'er Turkone, SiyasT 
ideoloji Olarak islamciligin Dogusu, istanbul, 1991, ozellikle bkz. s. 93-143. 

4 Turkguluk konusunda bkz. §ukru Hanioglu, "Turkguluk", Tanzimat'tan Cumhuriyet'e 
Turkiye Ansiklopedisi, c. 5, s. 1394-1399. 

5 Bu konuda aynntih bilgi igin bkz. Hasan Bash Qantay, "Mill? istiklal Marsi Nasil Yazildi? 
Nasil Kabul Edildi?", Akifname, istanbul, 1966, s. 62-73. 

6 Esasen kelimenin o donemin yazi dilindeki kullaniminin da dint aidiyeti ifade edecek 
sekilde oldugu belirtilmelidir. 1900 yilmda yayimlanan Kamus-i TurkT'nin millet kavrami igin yaptigi 
tanim bunu dogrulamakta, fakat kelimenin anlam degismesine ugramaya basladigini da 
gostermektedir: "Millet: 1. Din, mezhep, kis: Millet-i ibrahim; din ve millet ikisi birdir. 2. Bir din ve 
mezhepte bulunan cemaat: Millet-i islam; milel-i muhtelife ruesasi (Lisammizda bu lugat sehven 
ummet ve ummet lugati millet yerine kullanihp mesela "milel-i islamiye" ve "Turk milleti" ve bilakis 
"ummet-i islamiye" diyenler vardir. Halbuki dogrusu "millet-i islamiye" ve "umem-i islamiye" ve "Turk 
ummeti" demektir. Zira millet-i islamiye bir ve umem-i islamiye yani din-i islam'a tabi akvam ise goktur. 
Tashihen istimali elzemdir.)". 

7 Safahat, Eski ve Yeni Harfli Metinler ile Tenkidli Nesir (Edisyon Kritik) Bir Arada, (Hz. M. 
Ertugrul Duzdag), iz Yayincilik, istanbul, 1991. 

8 Safahat, s. 1 60. 

9 Safahat, s. 192-193. 

10 Safahat, s. 1 97. 

1 1 Safahat, s. 236-237. 

12 Orhan Okay'in da isabetle belirttigi gibi bu eserde "Kose imam, Akifin Qanakkale 
Savaslanna kadar bedbin olan ruh halidir. Kose imam'i tenkit eden, onu haddinden fazla karamsar 
bulan, onun mensup oldugu medrese takimini da zaman zaman suglayan, yer yer milletimizin sanli 

282 



mazisinden ve ecdadindan bahsederek yeniden o gunlerin gelecegi umidini veren Hocazade ise 
Akifin, Canakkale Savaslanm gorerek umitsizlikleri imanla degistiren ruh halidir." Orhan Okay, 
"Sehitlikte BirSair: Mehmet Akif", Sanat ve Edebiyat Yazilan, istanbul, 1990, s. 168. 

13 Safahat, s. 394. 

14 Sebilu'r-resat, c. 17, nr. 441, 22 Zilhicce 1337/18 Eylul 1919, s. 201. 

15 Safahat, ss. 277-279. 

16 Safahat, s. 325. 

17 Safahat, s. 1 65. 

18 Safahat, ss. 282-283. 

19 Safahat, ss. 284-285. 

20 Safahat, ss. 288-289. 

21 Safahat, ss. 292-297. 

22 Soz konusu siirlerin metinleri igin bkz. M. Ertugrul Duzdag, Mehmed Akif Hakkinda 
Arastirmalar I, 2. bs., istanbul, 1989, ss. 126-131. 

23 Aktaran; Esref Edib, Mehmed Akif, C. 1, istanbul, 1962, s. 160. 



283 



Yahya Kemal ve Eski §iirimiz / Dog. Dr. Nezahat Oztiirk [s. 166-169] 

Celal Bayar Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Yahya Kemal, siir zevkini ve siir dilini Eski Siirimizde bulmus, divan siirini halis siir olarak kabul 
etmistir. Yahya Kemal'in bu siir anlayisini, dogdugu sehir, yetistigi muhit ve ilk siir karalamalan 
olusturur. Bu tercih oylesine dogaldir ve Yahya Kemal'in yapisina sinmistir. Hatiralannda, dogdugu 
sehir Uskup igin "son zamanlara kadar ilk asirlardaki gesnisini tamamiyle muhafaza etmis bir Turk 
sehriydi. Murad-i Sam devrinin canh bir resmi gibiydi. Halk hala o lehgeyle konusur, o turlu esvaplar 
giyer, o devirdeki gibi yasardi." satirlarim kaydeder. Yahya Kemal'e gore bir istanbullu, Uskup'un 
yashlarim gorse Naima tarihinden firlamis tipler sanir, genglerini ise yenigerilere benzetirdi. 

Yahya Kemal on bes yasinda iken aruzla siir yazmaya baslar. Ebced hesabim ogrenir. 
Uskup'teki Sadi Dergahi'mn semahanesine tarih dusuriir. Vezin hatalanm RifaT Seyhi Sadeddin 
Efendi'ye tashih ettirir. Siir konusundaki belagat bilgilerini Muallim Naci'nin eserlerinden alir.1 Muallim 
Naci'yi muteakip Recaizade Ekrem'in Talim-i edebiyatim okur, ayni zamanda RuhT Divam uzerinde 
gahsir. On bes yasimn siir dunyasina, az sonra Abdulhak Hamit Makberi'yle katilacaktir. Yahya Kemal 
bu sirada vezinlerin birgogunu kullanabildigini kafiyelerinin acemilikten kurtuldugunu, rindane siirler 
yazmaya basladigini kaydeder.2 Yahya Kemal, Selanik idadisine gonderildiginde "Selanik gok daha 
medenT bir sehir" olmasina ragmen, kohne Oskup'u camileriyle, sadirvanlanyla, ruhanT haliyle ozler, 
bu hasretle siire yonelir. 

1902'de istanbul'a geldiginde, istanbul Edebiyati, Servet-i Funun Edebiyati demektir. Yahya 
Kemal bu ilk genglik yillannda, Selanik'teki hocalarmin etkisiyle Jon Turklere hayranlik duymaktadir. 
istanbul'da Tevfik Fikret ve Cenap Sahabettin'in siirlerini taniymca Muallim Naci ve Recaizade 
Ekrem'i artik eski bulur. Kendi ifadesiyle "bir kelime Fransizca bilmeden alafranga olmus"tur. 

istanbul'da bir sene kalir, kagarcasina Paris'e gider. Paris'te hem Fransizca ogrenir hem de 
atesTn bir merakla Fransiz siirini inceler. Bu yillarda artik Servet-i Fununculan da begenmez. Onlan 
Fransiz siirinin taklitgisi, ihtirassiz, koksuz ve acemice bulur. Zihninde daima "Yeni Turkgeyle, kendi 
duygumuzun ifadesi, halis ve samimi bir siir nasil yazilabilir"3 dusuncesi vardir. iste bu noktada 
Parnasgi sair Jose Mari de Heredia'nin siirleri Yahya Kemal'e isik tutar. Bu siirlerle hemhal olurken 
Yunan ve Latin siirinin tadini ahr. Oteden beri aradigi siir dilini buldugunu kesfeder. Bu yeni Turk 
siirinin dili, Yunan ve Latin siirinde tecessum eden antikite heykellerinin kusursuz yontusu ve 
yahnhgina sahip "beyaz lisan" dedigi bir dil gibi olmalidir. Boyle bir Turkge ve siir dili eski siirin 
berceste (sigramis) misralannda vardir. Bu misra-i bercesteler yalin bir Turkgeyle bizim duygulanmizi 
ifade ederler. Mesela: 

"Aglanm hatira geldikge gulustuklerimiz" 

"Bugun sadim ki yar aglar benimgun" 

284 



"Gittin amma ki kodun hasret ile cam bile 

istemem sensiz olan sohbet-i yarani bile" 

misralan boyle beyaz birTurkgedir. 

Eski siir, hatiralan bir musikT notasiyla cisimlestiren bir lisana sahiptir. §iirde musikT, bir diger 
deyisle derunT ahenk, dilin yarattigi siirsel musikTnin olusmasi, konusunda Yahya Kemal'i uyaran 
sembolist sairler Mallarme ve Verlain'dir. Yahya Kemal aradigi derunT ahengi Divan siirinde bulur. 

Goruldugu gibi Yahya Kemal, Divan siirinde aradigi iki ozelligi bulmustur: 

I. Konusma Turkgesine dayanan yahn dil "beyaz lisan"; bunun misra-i berceste ve beytu'l- 
gazellerde oldugundan emindir. 

II. Bize has duygulann muzigini, notasim veren siirsel musikT dili. Bu da eski siirimizde sesleri, 
hece ve kelime olarak yatay ve dikey bir sekilde istif etmek ozelligidir. Bu ozellik BakT, 

NesatT, §eyh Galip gibi sairlerde agikhkla gozlemlenir. 

Yahya Kemal, Faruk Nafiz'e Varsova'dan gonderdigi mektupta "siir kalpten gegen bir hadisenin 
lisan halinde tecelli edisidir; hissin birdenbire lisan olusu ve lisan halinde kahsidir. Dusunduklerimizi 
vezinle ve lisanla ifade edisimiz siir degildir. DerunT ahenk ile ifade edilmisse siirdir. Fakat 
duyulmaksizm yalniz vezin ve lisan mumaresiyle soylenen soz siir olamaz" der.4 

Yahya Kemal, "§iir Okumaya Dair" makalesinde Nedim'in "Dokulen mey kinlan sise-i rindan 
olsun" misrasinda "bu kelimelerin higbiri fazla veya eksik degildir; altisi birden musikT cumlesidir. 
Bastaki "dokulen", bin turlu manada kullandigimiz "dokulen" degildir. Nedim'in tarn o sevk anini ifade 
ettigi birtinnetdedir. Kelimelerin istifini bozarsak o derunT ahenk kaybolur"5 satirlanni kaydeder. 

Yahya Kemal, "halis siir nadir bir madendir. §iir gufteden once bestedir. Misralannda nagme 
hissedilmeyen bir manzume sadece bir guftedir nesir sahasina atilmahdir"6 der. Bu anlayisini bir 
gazelle dile getirir: 

"Bir si'r mest edince sarab-i ezel gibi 

Her misraiyla vehm olunur en guzel gibi 

Ostad elinde ser-te-ser ahenk olur lisan 

Mizraba ses verir kelimatiyla tel gibi 

Elhan duyulmadikga belagat giran gelur 

Laf u guzaftan mutehassil kesel gibi 

285 



Bir tek gazel biraksa yeter bir gazel-sera 

Her beyti olmali beytu'l- gazel gibi 

Ber-ceste si'r baska mesel baskadir Kemal 

Pesten teranedir nice sozler mesel gibi"7 

Yahya Kemal'in eski siirde buldugu diger onemli bir ozellik, eski Turk toplumunun ruhunu dile 
getirmesidir. Kihgi, kiyafeti, dusunusu ve yasayisiyla zevk u sevkini yansitir. Butun toplumun 
terennumudur. Toplumdan kopuk degildir.8 Sair, divanini yazip bitirdikten sonra hattata verir. Hattat 
ta'lik hattin kivrakhgiyla sanatini ortaya koyup mucellide gonderir. Muzehhip ve mucellid 
yeteneklerinin en guzel islemlerini ortaya koymaya gahsarak kitabi tamamlarlar. Sairin divanindaki 
gazellerden bazilan musikTsinaslar tarafindan bestelenerek Rumeli ve Anadolu konaklannda, 
kahvehanelerde, kervansaraylarda, kislalarda dilden dile sazdan saza dolasir. Sair camilere, 
gesmelere, imaretlere, sebillere, kasrlara tarih dusurur, kitabe yazar. Tas ustalan bunlan sulus ve celt 
sulusle taslara hakkederler. Sair, sultanlann, devlet adamlannin basarilarim, savaslanni kaside ve 
fetihnamelerle dile getirir. Halkin begenmediklerini hicveder. Yonetim elden ele dolanan siirlerle tenkTd 
edilir. Devlet torenleri, saray torenleri, halkin eglenceleri surnamelerle anlatihr. §ehirler, sehrengizlerle 
tasvir edilir. Eski siir boylesine hayatin igindedir. Artik bu ruh olmustur. Ancak henuz yerine yenisi 
kurulamamistir. Edebiyat artik atesTn bir hayattan fiskirmaz, zemini goraktir. Bu yeni siirde insanlar 
"igrenir", hayran olmaz "tiksinir", zevk almaz "eglenir". Askin manasi "alaka", hayatin manasi "nefsin 
arzulanna teslim olmus" gibi kabul edilir.9 

Bu noktada Yahya Kemal nasil bir siir istiyoruza gelir. Evet siir her seyden once musikTdir. 
Beyaz lisanla bu musikT yaratilmalidir. Ama Yahya Kemal'in "ruh olmazsa siir olmaz" dedigi "yeni 
ruh"tan anladigi nedir? Buna 

Yahya Kemal "Vatanin Kainati" admi koyar.10 Turk Edebiyati vatanin kainatindan ibaret bir 
daire olmahdir. Bizim kainatimizi Malazgirt'ten sonra bin yilhk Turkiye tarihi yaratmistir. Ondan onceki 
tarihimiz sadece bir mukaddimedir. Yahya Kemal'in bu gorusu, gok etkilendigi Fransiz tarih gorusu 
olan "Fransa'yi bin yilhk Fransiz topragi yaratmistir" cumlesidir.1 1 

Bizde Turkiye'yi vatan yapanlar, Alpaslan ve Yavuz Sultan Selim gibi akinci hukumdarlardir. 
Yahya Kemal onlan tebcil eder. Yahya Kemal'e gore Muslumanlik, halkimizin saf ruhunun yapicisi ve 
sahih aynasidir. Siirlerinde boyle bir musluman hayat tarzini anlatmaya gahsir. Muslumanligin mistik 
yorumu melamik ve kalenderilik, Anadolu halkinm yasayisinda ozgun bir renktir. "Vatanin Kainati"nda 
tarih, cografya kultur sentezinin ortaya koydugu onemli bir diger tip, bu mistik ozellikleri tasiyan rind 
tipidir. Yahya Kemal rindane siirlerinde eski siirin dilini ve ruhunu yakalar; aynca bu eski mistisizmi 
kaybetmenin huznunu dile getirir. 

Fer almisken tulu-i kibriyadan 

286 



Bugun bT-vaye kalmis herziyadan 
Bu mulkun farki yok birtengnadan 
Nigin nur inmiyor artik semadan 
Bu sek, bagnmda her gun gah u bTgah 
Dolastim "hu" deyup dergah dergah 

Aba var post var meydanda er yok 

Horasan erlerinden bir haber yok 

Uzun yollarda durdum hig eser yok 

Diyar-i Ruma gelmis evliyadan 

Tecelligah iken binlerce rinde 

Melamet sondu sarkin heryerinde 

Bu devrin gergi son sohbetlerinde 

Nefesler dinledik saz-i Riza'dan12 

Yahya Kemal, lindane siirlerinde tasavvuf felsefesinin ruhunu yakalamistir. Bu siirler ruh ve dil 
olarak eski siirin tadindadir. 

iksTri igenler ezelT sagardan 

MestT-i melametle gegerler serden 

Bir kerre ene'l-hak diyen erbab-i dile 

Hallak-i avalim gorunur her yerden13 

Seyreyledigim sema-i Mevlanadir 

Devreyleyen ecram-i cihan-aradir 

Sag elden uzattiklan peymanelere 

Gulrenk sebulardan akan sahbadir14 

287 



Tanpinar, Yahya Kemal'in Tanzimat'tan beri edebiyatimizin Eski siirden ayrilma, uzaklasma 
imkanlan arayacagi yerde eski siire yaklasma, onun arkasindan gitme garelerini aradigini 
kaydeder.15 Yahya Kemal, BakT'deki, NesatT'deki, §eyh Galip'teki lirik sesi ister. Eskiler bu sesi bize 
ait lirizmle, sesleri sedali ve sedasiz olarak yatay ve dikey tekrarlayarak, bunlara en uygun terkipleri 
bularak, edebT sanatlan, vezni, kafiyeyi, redifleri goz onune alarak meydana getirirler. Yahya Kemal, 
bu sesi tutkuyla ister: 

Yarab ne musavati ne hurriyeti ver 

Hatta ne yoldan gelecek sohreti ver 

Hep nesve veren aski terennum dilerim 

Yarab bana bir ses yaratan kudreti ver16 

Basta Tanpinar olmak uzere Yeni Edebiyatgilar Yahya Kemal'in eski mazmunlarla yeni imajlar, 
yeni terkipler yaptiklanni soyleseler de Yahya Kemal, eski siiri hem duygu hem ses olarak 
yakalamistir: 

Virane cihanda ne sahiz ne bendeyiz 

Rind-i aba be-dus fakTr-i revendeyiz 

PTr u civan bahar bahar eyleriz sefer 

Hem dem otag-i Cemle diyar-i Qemendeyiz 

Yattik bulend servlerin golgesinde sad 

Dehrin bu hay u huyundan mecbul-i handeyiz 

Demdir yanar, remad olamaz seb-gerag-i dil 

Demdir ki ays u nus ile ifna-yi tendeyiz17 

Yahya Kemal'in bu gazelinde BakT, RuhT, NesatTve Naili'ye ait siirdilini ve sesini duymaktayiz: 

RuhT: 

Bu alem-i fanide ne mTr u ne gedayiz 

A'lalara a'lalaninz pest ile pestiz18 

BakT: 

Ezelden §ah-i askin bende-i fermamyiz cana 

288 



Muhabbet mulkunun sultan-i alT-samyiz cana19 

NailT: 

Heva-yi aska uyup kuy-i yare dek gideriz 

NesTm-i subha refikiz bahara dek gideriz 

Palas pare-i rind? be-dus u kase be-kef 

Zekat-i mey verilir bir diyara dek gideriz20 

Nesati: 

§evkiz ki dem-i bulbul-i seydada nihaniz 

Hunuz ki dil-i gonce-i hamrada nihaniz 

Olsak nola bT-nam u nisan suhre-i alem 

Biz dil gibi birturfa muammada nihaniz 

Yahya Kemal adeta tayy-i zaman ederek eski siirin ruhunu ve dilini yakalar: 

Qik tayy-i zaman et agilir her perde 

Bir devir gegir istedigin her yerde 

Ben hicret edip zamanimizdan ya§adim 

istanbulu fethettigimiz gunlerde21 

Yahya Kemal eski siirdeki kompozisyon butunlugunu de gozden kagirmaz. Divan siirinde birim 
beyit olmakla beraber, gazellerde bir tern ve kompozisyon butunlugu daima vardir. Bunun en agik 
delili rediflerdir: 

O dem ki bir sevk taban olur gonul gonule 

Bila-irade sitaban olur gonul gonule 

Gorunce ayine-i nesvesinde lahutu 

Kemal-i vecd ile kurban olur gonul gonule22 

Yahya Kemal, "gonul" redifli bu gazelindeki tasavvuff nesveyi terennum ederken §eyh Galip'ten 
farkh degildir. Ancak §una dikkat gekmeliyiz ki Yahya Kemal tayy-i zaman edip tarihi yasarken 

289 



kullandigi kelime, kelime grubu ve sentaksa ya§adigi gagin anlam derinligini de katar. Parnas ve 
Sembolist §iir deneyimiyle gazellerini yazarken "Cem bezmi"nden bahsedi§inde eski diyonizyak 
torenlerini bulmak da mumkundur. Hulyah, ay i§ikh, kizil atmosferli gazellerinde sembolizmin 
mubhemiyeti de du§unulebilir. Yahya Kemal tasavvufT terimleri kullanirken sadece LahutT anlam 
vermez. BakT'nin kullani§i gibi dunyevi anlamlar da yukler. Mesela: 

SakT, panldasin §afak-i meyle camimiz 

Mutrip de kim cihanda murad uzre kamimiz 

Bizler, kadehde aks-i ruh-i yari g6rmu§uz 

Bundandir i§te lezzet-i §urb-i mudamimiz23 

Yahya Kemal, ta§tir24 ve tahmislerinde ele aldigi gazellerle butunle§ir. Hem dil hem mazmun 
olarak onlara tetabuk eder. 

BakT'nin gazeline ta§tir: 

Ferman-i a§ka can iledir inkiyadimiz 

Purdur hayal-i yar He her lahza yadimiz 

Mevkufdur o maha samTm-i fuadimiz 

Ahirvannca haddine hestT-i §adimiz 

Hukm-i kazaya zerre kadaryok inadimiz25 

Ne§atT'nin gazelini tahmis: 

Ye'se gark etti felek kulbe-i ahzani bile 

Ate§im gegti cehennemdeki nTrani bile 

Cu§ edup sonduremez gozya§i tufani bile 

Gittin amma ki kodun hasret ile cam bile 

istemem sensiz olan sohbet-i yaran-i bile26 



290 



ikinci Yeni Turk §iiri / Yrd. D05. Dr. Turan Karata§ [s.170-175] 

Gaziosmanpasa Oniversitesi Fen-Edebiyat Fakultesi /Turkiye 

Her milletin edebiyat tarihinde oldugu gibi Turk edebiyati tarihinde de muhtelif donemlerden, 
devirlerden, mekteplerden, ekollerden, hareketlerden, topluluklardan, gigirlardan kisacasi her birinin 
etkisi ve etkinligi digerinden farkli olan olusumlardan soz edilir. Genel manasiyla bir butun olan bir 
millet edebiyatinin daha iyi anlasilmasi igin, bu kabil 'aynmlar'a haddizatinda ihtiyag vardir. Turk siir 
tarihi iginde kayda deger olusumlardan biri olan ikinci Yeni siiri, edebiyat tarihimizin muhim bir 
meselesidir ve bu yazinm konusunu teskil etmektedir.1 

Turk siirindeki geleneksel sesi ve bigimi yikan, gegmisten gelen degerleri inkar eden ve ozellikle 
"kuguk insan" tipinin, daha bilinen bir ifadeyle isgi sinifinm siiri olmayi amag edindigini dillendiren 
Orhan Veli siirinin (Garip Akimi), 1950'li yillarm baslannda modasi gegmeye baslaymca, daha 
dogrusu bu yoldaki urunlerin 'suyu gikinca' ona tepki olarak Attila ilhan siiri, diger ve daha kapsayici 
adiyla Mavi Hareketi zuhur etmistir. Attila ilhan salt yazdigi siirlerle degil, yazilanyla da Garip siirine ilk 
agik ve sert tepkiyi gostermistir.2 

ikinci Yeni sairlerine gore, Attila ilhan'in getirdigi bu siir tarzi da 'butunlenen dunya' karsisinda, 
kisa surede kendini hizla eskitmis ve tuketmistir. (Parantez agip belirtmek durumundayiz ki, boyle bir 
iddiaya katilmak gugtur. Qunku Attila ilhan'in siiri, bugun bile yasayan siirimizin onemli damarlanndan 
biridir. Turk siirinde bir duraktir. Oyle ki, 'sol cenah'ta seyr-u sefer eyleyen birgok geng sair, donup 
dolasip Attila ilhan siirinde nefeslenir, bu siirle ilhamini tazeler. Kanaatimizce, Attila ilhan siiri onemli 
biryapi tasidir, modern Turk siirinde.) 

Bu ve benzeri tartismalann yapildigi, eskinin suglanip yeninin alkislandigi goz gozu gormez bir 
'siir tufani'nda, siyasal3 ve sosyal manzaraya da mutenasip olarak, Turk siirinin son buyuk atihmi 
kabul edilen ve 'vaftiz' adi ikinci Yeni olan siir dogar. Bu adi, Muzaffer Erdost koymustur.4 

ikinci Yeni siirinin adi etrafinda oldugu gibi mahiyeti ve 'ne idigu'ne dair de oldukga fazla ve 
birbirinden farkli gorusler ileri surulmustur. Qunku ikinci Yeni sairlerinde ne bir isbirligi ne de bir 
eszamanhlik gorulur. ilk donem siirlerinde bile birbirinden farkli yollardan siir dunyasina adim atan bu 
sairler, tek tek bir arayis igine girmisler ve kisisel sezgileriyle orda burda, daginik "uglar verdikten" nice 
sonra, benzerlikleri dolayisiyla, ortak ozellikleri tespit edilmeye, kurallara baglanmaya gahsilmistir. Bu 
gunden bakinca, bu siir olusumunun ortak ozelliklerini goz onunde bulundurarak adi gegen sairlerin 
bir grup olusturduklanni, dogrusu bir arada bulunduklanni gormek ve soylemek daha kolaydir. 

Bu hareket iginde yer alan sairlerin baglandiklan ortak bir manifesto, hepsinin paylastigi ortak 
siir ilkeleri olmadigi igin bir 'ekol' ya da 'akim' niteligi tasimaz. Bu sebeple de, 'hareket', 'atihm', 
'topluluk', gibi adlarla anilir. ikinci Yeni'nin nigin akim olmadigina dair degisik gorusler vardir. Mesela, 
Asim Bezirci, "ikinci Yenici sairler arasinda tarn bir tutarlik bulunma"digi igin bu siirin bir ekol olma 

291 



ozelligi gosteremedigini ileri surer ve der ki: "Aynca ikinci Yeni'ye iliskin ozellikler de tutarh bir butun 
meydana getirmezler: Bazi ozellikler ne birbiriyle kaynasirlar ne de birbirini pekistirirler. Bu sebepten 
ikinci Yeni'yi bagdasik bir akim degil, ortak bir hareket saymak daha dogru olur."5 

Edip Cansever de, hemen hemen ayni kanaattedir. Yergekimli Karanfil sairi, ikinci Yeni'nin bir 
akim olmadigina, olamayacagina dikkati geker: "ikinci Yeni diye bir akim yoktu, olamazdi. (...) bu 
agihm birtakim sairlerin bir araya gelip, egilim, yonelim ve belli bir dunya gorusunden hareket ederek, 
kisaca bir on andlasma duzeyinde baslatmadiklanni iyi biliyorum. (...) distan bakilan, yahnlastirilmis, 
hatta basite indirgetilmis 'kuguk insan'dan 'insan'a, insanin karmasik yapisina, onun ayni zamanda 
toplumun bir birimi olmasina karsin bireyligine de agirhk verme girisimidir..."6 

Cansever, ikinci Yeni'ye bir akim niteligi kazandirma gayretlerinin, ikinci bir yanilgiya dusmek 
olacagini da belirtir ve "O, degisik sairlerin, degisik kisilikler kurdugu bir yenilesme alanidir olsa 
olsa.'V der. 

Bu hareket iginde yer alan ve ugtahklanyla dikkati geken sair Ece Ayhan da, ikinci Yenilerin 
gokluguna deginir: "imdi. Sadece 1955-58 yillan arasinda siir oynadiklan gerekgesiyle, Orhan 
Velilerden ayndirlar gerekgesiyle, bu ozanlan, ayni bir Futbol Takimindan saymak mumkun degildir 
diyorum ben. (...) Bir degil, birgok ikinci Yeniler vardir. Sahis sirketleri, menfaat gruplan degil, birgok 
siirfakulteleri vardir."8 

Kanaatimizce, bu konudaki dogru tespitlerden birini Eser Gurson yapmistir: "...bir akim siirinin 
degil, bir degisim siirinin adi oluyor ikinci Yeni, yogun bir hava butunlugunun adi oluyor. (...) Cunku 
onun belirli sinirlan yoktur. Her bir sairi, kendi benimsedigi olanaklann, kendi tuttugu siir gizgisinin 
ustasi olmustur (ya da olabilir)."9 

Konuyla ilgili olarak gorus ortaya koyanlann kimilerine gore bir "azinhgin siiri" olan ikinci Yeni, 
kimilerince de "ikinci diktatorlugun" (Demokrat Parti'nin) siiridir. Ne denirse densin, ikinci Yeni, turn 
kusurlanna ragmen, bir inkitadan sonra "siire yeniden donus"tur. Bir diger ifadeyle ikinci Yeni, 
"Tarihimizde ilk kez parasiz yatihlarin, tasra dogumlulann, higbir bir zaman 'umran' gormemislerin bir 
'sigramasi'dir. "Yani kisacasi, 'bakisimsizhk'lar, 'sivillik'ler, 'ugtahklar', 'atonalhklar' bin yildan bu yana 
ikinci Yeni'yle ilk kez gundeme geliyordu."10 

ikinci Yeni admin ortaya atilmasi, taraftar bulmasi, yerlesmesi ve gelismesinin, Sartre, Camus, 
Kafka gibi Bati Avrupa yazarlannin, Fransiz gergekustuculerinin ve T. S. Eliot, Dylan Thomas, E. E. 
Cumming gibi gizemci ya da bigimci sairlerin Turkiye'de taninmaya baslamasiyla paralellik tasidigi 
soylenir ki, yabana atilacak bir tespit degildir bu. iyi derecede Fransizca ya da Bati dillerinden birini 
bilen ikinci Yeni sairlerinin kaynaklanndan biri de, suphesiz Bati siiridir. Yani, ikinci Yeni'nin ortaya 
gikmasinda, Bati siirinin ve o gunku dunya siirinin etkisi buyuktur. 

Edebiyat arastirmalannin ahsilmis, kolayci/genel pencerelerinden bakihnca ikinci Yeni, Garip 

Akimi'na bir tepki olarak dogmustur. Bu siirin, Garipgilerin karsi olduklan birgok ogeye sahip giktigi, 

292 



onlarin savunduklan birgok ogeyi ise reddettigil 1 dogrudur ne var ki, derinligine arastinldiginda bu 
olusumun bir tepki siirinden gok, bir karsi §iir,12 bir yenilenis ve arayis siiri oldugu anlasilir. Baska bir 
soyleyisle ikinci Yeni'nin ilk vasfi bir tepki siiri olmadigidir. 

Bu siirin kesin belirtileri, yani ilk ornekleri 1955-1956 yillannda Yeditepe dergisinde gorulur 
diyenler, Sezai Karakog'un 1953-54 yillannda istanbul dergisinde gikan siirlerinden habersizdir. Yahut 
da bu ornekler, gormezlikten gelinmistir. Halbuki, ikinci Yeni diye bahis konusu olan siirin ilk ornekleri, 
kanaatimizce Karakog'un yukanda adi gegen dergide yayimlanan siirleri olmahdir. 

ikinci Yeni siirinin gelismesi, dal budak salmasi, Pazar Postasi'nda13 gorulur. Belli bir sure bu 
gazete/dergi etrafinda toplanan Oktay Rifat (1914-1988), ihan Berk (dog. 1918), Turgut Uyar (1927- 
1985), Edip Cansever (1928-1986), Ece Ayhan (dog. 1931), Cemal Sureya (1931-1990), Sezai 
Karakog (dog. 1933), Kemal Ozer (dog. 1935), Ulku Tamer (dog. 1937) ikinci Yeni siirinin onde gelen 
isimleri olmuslardir.14 Bu siirin tipik/ozgun orneklerini igeren ve bu donem sairlerinin en ortak 
ozelliklere sahip urunleri su kitaplarda bulunabilir: Oktay Rifat: Pergemli Sokak (1956), Edip Cansever: 
Yergekimli Karanfil (1957), Cemal Sureya: Uvercinka (1958), ilhan Berk: Galile Denizi (1958), Turgut 
Uyar: Dunyamn En Guzel Arabistani (1959), Sezai Karakog: Korfez (1959), Kemal Ozer: Gul Yordami 
(1959), Ulku Tamer: Soguk Otlann Altinda (1959), Ece Ayhan: Kinar Hanimin Denizleri (1959). 

ismet Ozel'in hemen her anisinda israrla '1954-59 atihmi' diyerek bes yilhk bir zaman dilimine 
sigdirdigi/sikistirdigi ama kanaatimizce yaklasik on yilhk bir sure iginde (1953-1963) gelisip serpilen, 
siir tahtina oturan ve siirimize yon veren; bu donemdeki ve sonraki yillarda birgok sairi etkileyen ikinci 
Yeni siirinin belli bash ozelliklerini Asim Bezirci soyle ozetler: 

"- imgeye kapilan yeniden ve sonuna kadar agmak. 

- EdebT sanatlara ozgurluk tanimak. 

- 'Basitlik, aleladelik ve sadelik'ten aynlmak. 

- Konusma diline, ortak dile sirt gevirmek. 

- Halkin hayatindan ve kulturunden uzaklasmak, 'folkloru siire dusman' bellemek. 

- Sehirli, 'kuguk adam'a, tip gizmeye bos vermek. 

- Nukte, sasirtma ve tekerlemeden kagmak. 

- Siiri ustan ve anlamdan kaydirmak. 

- Duyguya ve gagnsima yaslanmak. 

- Konuyu, hikayeyi, olayi atmak. 

293 



- Fakir ekseriyete' degil, 'aydin azinhga' seslenmek vb."15 

Edebiyat ve ozellikle siir arastirmalan, degerlendirmeleri gokluk oznellikle igigedir. (Bizim burada 
yaptigimiz degerlendirmelerde bile bunu hissetmek mumkundur.) Arastirmacimn dunya gorusu, edebT 
zevki ve birtakim hassasiyetleri ortaya koyacagi tespitlere, goruslere adeta mudahil olur. ikinci Yeni 
meselesinde de farkli dusuncelere, birbirinden uzak tespitlere, dahasi taban tabana zit goruslere 
tesaduf etmek mumkundur. Herkes kendi zaviyesinden baktigi ve kendi segtigi orneklerden yola 
giktigi igin farkli sonuglara ulasilmistir. Ya da Eser Gurson'un belirttigi gibi, "ikinci Yeni kurami diye 
one surulen yazilann" hemen hepsi, bu siir hareketinin gergek verileriyle ilgisini kesmis ve ondan uzak 
dusmustur. Yahut ancak bir iki sairden yola giktiklan igin butuncul olamamislar, "hava butunlugunij 
haksiz yere pargalara ayiran kurgusal ve duruk kahplar" olmaktan oteye gidememislerdir.16 

ikinci Yeni'yle ilgili olarak su tespitleri nesnellige yakin buldugumuzu ve onemsedigimizi 
belirtmeliyiz: "Bati'yla da bagintisi olan genis bir siir olanagi, gagdas yakinlasmalar iginde 
paylasilmistir. Soyutlamak, kapali olmak, anlami bulandirmak, karanhga gizlenmek, gergekustunden 
asilanmak, yasami pargalanndan gok butunuyle vermek, duygusal anlami ussal anlama yeglemek, 
imgeyi onemsemek, ozde, bigimde, dilde deformasyona gitmek, dogal dilden gok yapay dile egilmek, 
siir yalinhgina (1. Yeni yahnligi anlaminda) karsi koymak, ikinci Yeni sairlerinin bol bol kullandigi 
olanaklardir. Bu ozelliklerinin her birinin basina, 'yeryer' ya da 'zaman zaman' deyimlerini eklemeliyiz. 
Qunku her sairde butun bu saydigimiz ozellikleri bulmamiz mumkun olmayabilir."17 

Bir goruse gore (Asim Bezirci) "anlamsizhgi deneyen" ikinci Yeni siiri, karsit goruse gore de 
(Behget Necatigil) "en yahn orneklerinde bile, anlamsiz degil"dir. Fakat gaprasik bir siirdir.18 Bu 
baglamda, Muzaffer Erdost'un ikinci Yeni siiri igin sarfettigi "anlamsiz", "anlamsizhgi ilke olarak 
savunma" "rastlantisal" gibi ifadelere katilmak mumkun gorunmuyor.19 Eger bu hukum ikinci Yeni 
diye piyasaya surulen tecrubesiz siir heveslilerinin urunleri igin soylenseydi, buna bir itirazimiz 
olmazdi. Ancak, butun ikinci Yeni siiri ornekleri igin, hele hele bu siirin usta sairlerinin eserleri igin ayni 
seyi soylemek mumkun degildir. ikinci Yeni siiri anlamsiz degildir suphesiz. Daha gok, kapali bir 
siirdir. Bir baska deyisle, 'populist' endisesi yoktur. Dogrusu, "okuyucudan genis olgude anlama 
gabasi bekleyen bir siir olusu"dur. 

Behget Necatigil, Ece Ayhan'in "Kanto Agaci" siirindeki "sen karanhga giderayak bir kanto agaci 
gizmistin yusuflardan once/gelip kanto agacini kesmisler kantolanni delik desik etmisler/hadi seni yine 
pandomima sahnelerinde dusunelim aglamadan kanto agaci/hadi sen de dusun bizi bakahm gocuklan 
alkazan aglamadan kanto agaci"20 dizelerde ve ikinci Yeni'nin diger ug orneklerinde "gene de bir 
gergek sezdiriliyor" der ve devamla dikkate deger iki cumle kaydeder: "ikinci yeni tamamiyla bir sey 
soylemeyen siir olmuyordu. Yalniz siirin butununden sezgi yoluyla yan karanhk bir anlam, gizli bir 
guzellik gikarmak, okuyucunun hazirhgina bakiyordu."21 

Sezai Karakog'un uzun soluklu siiri "K6puk"teki kimi dizelere de ayni dikkatle baktigimizda, 
Necatigil'e hak veririz: 

294 



Bir kadini havhyor tasiyor o issiz kopekler ki 
Kirmizi bir karpuzun ortasindan kesilen o kopekler ki 

Bu kopekler neyi havluyor hangi kadini 

Bu horozlar neyi urperiyor gocuklan mi22 

Her ne kadar siir bu dizelerde sairinin ifadesiyle "anlam tatilleri" yapsa da, sezgi yoluyla bu 
pargalan, siirin butunundeki anlam halkalanna baglamak mumkundur. Kaldi ki bu ornekler, yukanda 
da vurguladigimiz gibi, ikinci Yeni'nin belki de en ug ornekleridir. 

ikinci Yeni'yi degerlendirirken ilk planda bu hareketin usta sairlerinin, onde gelen sairlerinin 
eserlerine bakmak gerekir. Bu sairlerin kapali gibi gorunen siirlerinde bile 'anlamsizhgi denemek' ya 
da "anlamsizhgi ilke olarak savunmak" gibi bir kaygi goremeyiz. Bir fikir vermesi bakimindan Kemal 
Ozer'in "Agit" isimli siirini asagiya aliyoruz: 

annem mi bir kadin 

geciken bir kadin geceyatisina 

olum kendini gostereli babamin saglanndan 

gunubirlik bir kadin 

uskudar'la istanbul arasinda 

babamdi sakahydi babamin 

bir aksam gole batirdi 

gikmamak uzere bir daha 

hepsi de ekmek kokardi 

sayisi unutulan parmaklannin 

aksam bir attir butun ulkelerde 

serin esmer bir attir 

terkisine gocuklann bindigi23 



295 



Oktay Rifat'in Pergemli Sokak kitabimn ilk siirinden aldigim su dizeleri de ayni baglamda 
okunmalidir: "Bulutlann gikininda/Mis kokulu guvercinleri gokyuzunun/Qildirtirlar insan gozlu 
kedileri/Ay dogar kuyulara yalm ayak/Telgraf tellerinde gemi lesleri". 

ilk bakista anlamsiz gibi gorunen yukandaki siiri, dizeleri ve ikinci Yeni siirinin diger orneklerini 
daha iyi kavramak igin, siirin arkaplanindaki 'espri'den, ona ug veren ilham kaynagindan ve yahut 
'ibda' sebebinden haberdar olmak gerekir. Aynca, siirin gerisindeki kulturel birikimi ve ona yon veren 
asil kaynagi da gozardi etmemek gerekir. Sezai Karakog'un asagiya bir kismmi aldigimiz Liliyar 
siirindeki anlam katmanlanni zihnimizde berrak duzlemler bulup yerle§tirmek, §iirden gelen mana 
filizlerine mevcut bilgi donanimimizdan kivilcim gaktiracak kar§iligi bulabilmek igin §uphesiz eserin 
mulhimesi olan 'amil'in tarafimizca bilinmesine ihtiyag vardir. 

Bu kuklalann kukla olmadigi besbelli 

Ne soyledilerse tipitipina gergek besbelli 

Altin saglanni yana atisi yok mu Lilinin 

Lilinin yagdan kil gekercesine inanisi 

Lilinin yagdan kil gekercesine yasayisi yok mu 

Kuklalar titremesin ne yapsin 

Adam konusmasim bilmezse ne yapsin 

Kuklalann kukla olmadigi besbelli 

Lilinin gekip gidecegi besbelli 

Lilinin donup gelecegi besbelli 



Lilinin gunesin altinda durusu yok mu 

Perdeleri siyinp girkin adami burnundan yakalayisi yok mu 

Eline bavulunu alisi yollara koyulusu yok mu 

Qirkin adamin guzel adam olusu yok mu 

Yaklasip onu saglanndan yakalayisi 

Uzaklasip yollarda yol olusu yok mu 

296 



Lilinin birtavsan gibi kosusu 

Keklik gibi donup bakisi ve yildinm gibi kosusu yok mu 

Adam da tam o zaman kapidan gikmaz mi disari 

Lilinin adamin boynuna gocukga ve gilginca atihsi yok mu 

Ben konusmasim bilmem Lili24 

ikinci Yeni siiri, tema'si apagik belli olan, bir yerde baslayip bir yerde biten siir degildir. ilhan 
Berk'in deyisiyle 'oykulu siir' de degildir.25 Butun guglugune ve kapalihgina ragmen, yuzu manaya da 
donuktur bu siirin. Hareketin iyi sairleri, guzelligi yani estetik begeniyi siirin birinci amaci olarak 
benimsemisler, sanata baglihklarini ortaya koyduklan edebT urunleriyle ispat etmislerdir. Bir bakima 
ikinci Yeni, "salt siiri"26 arayis ve onu gergeklestirme tesebbusudur. ikinci Yeni hareketinin 
yanhslannda israr etmeyen, siirlerini daha saglikh bir gizgide surduren sairlerin hemen gogunda bu 
egilim dikkati gekmektedir. Cagimiz siirinin onemli unsurlanndan biri olan imgeyi butun imkanlanyla 
siire tasimak; zeka ve espriye, sasirtmacaya, basitlige, aleladelige sirt gevirmek; "duyarhgi, gagnsim 
ve bigimi one gikarmak", edebT sanatlara goz kirpmak, sairanelige meyletmek gibi ozellikleriyle ikinci 
Yeni siiri, bu vadide guzeli, mukemmeli yakalama gayretindedir. 

Sezai Karakog'un "nekahet donemi" siiri dedigi ikinci Yeni, O'nca, "savasa sartlanmis insanin 
yeniden dunyaya ahsma denemeleri siiridir. Ekmek meselesinin disinda da meseleler bulundugunu 
yavas yavas gormeye baslayan insanin siiri. (...) bir sese ve bigime ihtiyag hissetmis bir siir. Bu siir bir 
kopru siir, bir arayis siiri oldugu igin birgok kotu ornekler vermistir. Anlam ve bigim safsatalan 
orneklerine bol bol rastlanir. Ama bu ekolun esas kuruculan olan sairler, bir nekahet doneminin butun 
duyarhgini yuklemesini bilmislerdir siirlerine. §iirimizden kovulan kelimenin haysiyeti, imaj gibi 
kagimlmaz sanat yonlerini tekrar geri getirmeye gahsmislardir."27 Karakog'a gore, ikinci Yeni siiri, bir 
"ideolojiler" sergisi gibidir. Bu siirlerin iginde marksist gizgiler tasiyanlar oldugu gibi, "Hiristiyan 
edebiyati"nin unsurlanni, mistik ve metafizik unsurlan da gizli gizli "duyumsatanlar" vardir. Kisacasi, 
"belli bir genel sivi iginde her turlu 6z"un yer aldigi bir siirdir ikinci Yeni. Bu sebepten 6z ve etkileyis 
bakimindan bir butunluk tasimaz. "Oz bakimindan tek ortak yan ahlakgi bir edebiyat olusudur." Garip 
Akimi'nin butun gegmis edebiyata ve genel gidise karsi aykin bir yol tutmasina ve prensipsizligine 
ragmen, ikinci Yeniciler genel bir "moralist egilim" igindedirler. Her sair, kendi benimsedigi dunya 
gorusunun ve poetik dusuncenin ahlak prensiplerine bagh gorunur.28 

ikinci Yeni sairlerinin "dilde deformasyona gitmek", "anlatimda kanstirimlara basvurmak", "ozgur 
gagnsim yontemini kullanmak", "soyuta yonelmek ve onem vermek", "gug anlasilmak" gibi 
ozelliklerine tipik ve ug bir ornek olarak Ece Ayhan'in "Ecegiller" bashkh siirini verebiliriz: 

sam yeli de dalginliklarla bir gocukmus 

297 



igilip bansliklar gizermis evler uzerine 

nasil bir agagdiysak gocukken 

tumceleri ozneleri nasil unuttuysak denizde 

turung olmak istiyoruz yine turunguz da29 

ikinci Yeni siirinde gevreden uzaklasmak ve kagis gibi "sairi baglayan" hususi davramslar da 
gorulur. ikinci Yeni sairi, okuru ziyadesiyle onemsemez, yani evvela okur igin yazmaz. Okur, en gok 
da ilhan Berk ve Ece Ayhan'm umurunda degildir. 

ikinci Yeni siiri, aykinliklar arz eden, son sinirlan zorlayan bu gibi seyrek gorulen ozellikleri ve 
zayif sairlerinin kotu ornekleri yuzunden birgok olumsuz elestiriye maruz kalmistir. ikinci Yeni'nin 
kuramcisi Muzaffer Erdost bu "kotuler" igin su agiklamalarda bulunur: "Savundugumuz siire degil, 
savundugumuz bu imkana, bu rahatliga, bu cesarete ornek verdigimiz bir iki misranin arkasindan 
sokun eden birkag ozan, anlayamadiklan, ama salt bir akim olarak beliren siire bilingsizce katildilar. 
Savundugumuz siiri degil savundugumuz imkanlan amag bilerek birgok seyler yazdilar. Baslangigta 
ben bu ozanlara imkan verdim, siirlerini yayinladik. Ama onlar savundugumuz siiri degil, 
savundugumuz siirin bir imkani olan yanini yazmakla yetindiler, kendilerini gikmaza soktular."30 

Buraya kadaryazdiklanmizi ozetleyecek olursak, ikinci Yeni, adi gibi, donemi igin yeni birsiirdir; 
hala da oyledir. Dunya siiri ile, ozellikle Bati sanat ve dusunce kaynaklanyla derinlikli bir ilgi ve 
tanismadan sonra ortaya gikan, modern dunya siirine paralel olarak modern Turkiye'nin kendi sesini 
buldugu bu yeni siir, "duygu ile dusunce arasinda eriyen" bir §iir olma vasfini da bunyesinde 
tasimaktadir. iginde dogdugu donemin realiteleri olan bireycilik, absurdite ve inkarcihk agismdan 
bakildiginda, yirminci yuzyihn en gagcil siiri olma ozelligine de sahiptir. Ortak bir manifestolarimn 
olmayisina karsihk, ikinci Yeni sairlerinin gogunun, kismen ortak birsi- 

Bir zevkinde/anlayisinda birlestikleri soylenebilir. Bireycilik, gizemcilik, kapahhk, muglakhk, 
edilgenlik, ige kapanikhk gibi ozelliklerin olusturdugu bu "anlayis", "temelini idealist dunya gorusunde" 
bulur.31 Bir ekol diyenlere karsihk (ilhan Berk, Sezai Karakog, Muzaffer Erdost), bu siirin "kendini 
arayan siirimiz"de yeni "bir damar" oldugu, edebT manasiyla bir hareket oldugu en isabetli tespittir. Bu 
hareket iginde ilhan Berk ve Ece Ayhan gibi ug sairlere karsihk, '40 kusagimn "olum dosegTne 
dusurdugu Turk siirini adeta "dirilten" Sezai Karakog, Cemal Sureya, Turgut Uyar ve Edip Cansever 
daha gok ilgi odagi olmustur. Nihayet, ikinci Yeni, siirimize yeni tadlar getiren, "ozsuyuyla gunumuz 
Turk siirini besleyen" ciddi bir atihmdir. 

1 ikinci Yeni siiri hakkinda yapilan tartismalar, konuyla ilgili simdiye kadar yayinlanan 
mustakil kitaplar, yuzlerce yazi ve nihayet akademik galismalar bile bu "harekefin siirimiz igindeki 
onemini gozler onune sermektedir. Bir bilgi vermek amaciyla konuyla ilgili olarak gikan kitaplan ve 
akademik galismalan burada zikretmekte yarar vardir:. 

298 



Asim Bezirci: ikinci Yeni Olayi, Tel Y., ist. 1974. 

Attila ilhan: ikinci Yeni Savasi, Bilgi Y., 3. bs., ist. 1996. 

Muzaffer ilhan Erdost: ikinci Yeni Yazilan, Onur Y., Ank. 1 997. 

Memet Fuat: ikinci Yeni Tartismasi, Adam Y., ist. 2000. 

Ramazan Kaplan: §iirimizde ikinci Yeni Hareketi, Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, 
Ank. Universitesi, Ank. 1981. 

Suheyla Donmez: ikinci Yeni Hareketi'nde Dil Problemi, Yayimlanmamis Yuksek Lisans 
Tezi, Gazi Oniversitesi, Ank. 1993. 

Cevat Akkanat: Gelenek ve ikinci Yeni §iiri, Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, 
Kinkkale Universitesi, Kinkkale 2000. 

2 Bu konuda genis bilgi arayanlar, Attila ilhan'in Mavi dergisinde (ilk sayi: 1 Kasim 1952) 
gikan "Sosyal Realizmin Munasebetleri yahut Baslangig" (S. 21, Temmuz 1954) baslikh yazisma; 
Ahmet Oktay'in "Oman Veli'nin Yen" baslikh yazisma (Mavi, S. 26, Ocak 1955) bakabilirler. 

3 ikinci Yeni siirinin ortaya gikmasinda, Demokrat Parti iktidan'nin baskici tutumundan soz 
edilir ki, bu tespit bir dereceye kadar dogru kabul edilebilir. Bu tesbiti su sekilde ifade etmek daha 
dogru olur kanaatindeyiz; ikinci Yeni sairinin karsisina aldigi/karsi koydugu donemin siyasal ve 
toplumsal sartlannin, "egemen kosullandirmalari"mn ve "yerlestirilmek istenen deger yargilan"nin bir 
yonuyle de ortaya koydugu eserlere etki ettigidir. 

ikinci Yeni'nin olusum sureci ve donemin siyasT manzarasi igin Cevat Akkanat'in "ikinci 
Yeni §iiri, Olusumu ve Sonrasi. " (Turk Dili, S. 595, Temmuz 2001) baslikh incelemesine bakilabilir. 

4 Asim Bezirci'ye gore "ikinci Yeni" yanhs bir adlandirmadir. "Cunku, siirimizin Tanzimat'tan 
beri gegirdigi yenilik olaylan goz onunde tutulursa, ikinci Yeni'ye ancak sekizinci yeni demek uygun 
duser." (ikinci Yeni Olayi, s. 7.). 

Bu siire yeni gergekgi (neo-realist) siir diyen Sezai Karakog, Bezirci'nin yukandaki 
itirazlarmi hakh bulmaz: "Orhan Veli ve arkadaslannin siiri, yeni siir ise, bu yeni siir igin, yeninin yenisi 
farkina, ikinci Yeni demek kadar dogru ne ola? Boyle hukum, boyle hipotezin basindan artik. Bazilan, 
yeniligi, boyle, 1, 2, 3. vs. numaralamamn sagma oldugunu, bunun bir hayal kithgindan dogdugunu 
soylemeye kadar vardinrlar isi. isin iginde bir sagmahk, bir hayal kithgi varsa bu, Orhan Veli ve 
arkadaslannin siirine 'yeni siir' demekteydi. Zaman ve esya boyunca daha baska bir siir yokmus ve 
olamazmiscasma bir siire yeni siir ismini verenlerin, onun yenilenisinden ibaret ikinci bir akima Ikinci 
Yeni' denilmesine ahnmalan olur sey degildi. Hem bu Ikinci Yeni' sozu, bir birincisini, bir uguncusunij 



299 



hatirlatmak bakimindan, 'yeni siir' sozunun mutlak deyisine gore, daha algakgonullu ve daha namuslu 
degil miydi? Hem, alt tarafi bu bir isim degil miydi?" (Edebiyat Yazilan II, Dirilis Y., ist. 1986, s. 31.). 

5 ikinci Yeni Olayi, s. 26-27. 

6 Edip Cansever, "ikinci Yeni Uzerine Bir Sorusturma", Turk Dili, S. 309, Haziran 1977. 

7 Gul Donuyor Avucumda, Adam Y., ist. 1987, s. 46. 

8 "Nereden de Andim §imdi", Pazar Postasi, S. 48, 30 Kasim 1958. 

9 "Devinim 60'in Yeri Yurdu", Devinim LX, S. 1, §ubat 1965. 

10 Ece Ayhan: "Siki Bir DusiJnurya da Ugbeyi", Gunes Gazetesi, 17 Ekim 1987. 

Ece Ayhan, ikinci Yeni'yi anlatmaya devam ediyor: "Bana baka; Ikinci Yeni' (ben, 'Siki 
§iir' diyorum simdi buna; o baska, ya da 'Sivil §iir) 1950'lerden sonra, Turkgede tasradan gelmis ve 
gok geng parasiz yatihlann olusturduklan hig beklenmedik, garip bir bigimde de ozgun, gagdas, gagcil 
ve onemli bir siir ve dusunce 'sigrama'sidir; yani 13/15 bir akim. Cok ozgul bir anlamda belki de bir 
Mulkiye hareketi, hig degilse ilging bir Ankara siir olayi." (§iirin Bir Altin Cagi, s. 15.) Ece Ayhan'in 
ikinci Yeni ve sairleri hakkindaki ilging tespitleri igin ayni kitabina bakilabilir. 

1 1 Cevat Akkanat: "ikinci Yeni §iiri, Olusumu ve Sonrasi.", Turk Dili, S. 595, Temmuz 2001 . 

12 Bu karsi olusu ilhan Berk su sekilde ozetler: "1. ikinci Yeni'nin kendinden onceki bu siir 
[Garip siiri] anlama dayanan birsiirdir. ikinci Yeni ise bu anlama karsidir. 2. Orhan Veli, Melih Cevdet, 
Oktay Rifat siiri konusma diline dayanir. ikinci Yeni konusma diline karsidir. 3. Orhan Veli, Melih 
Cevdet, Oktay Rifat siiri salt siirden yana degildir. ikinci Yeni, salt siirdir." (§airin Topragi, Simavi Y., 
ist. 1992, s. 95.) Ya da Mehmet H. Dogan'in tespitiyle "Garip siirinin yozlasmis uzantismin eskittigi, 
orta mail durumuna getirdigi siir diline karsi gikis. imgesiz, siradan gunluk dile yaslanan, 'basitligi, 
aleladeligi' olgu olarak alan, kisa sasirtici olayi anlatmayi siir sayan bir anlayism yerine, siiri sozcuge, 
imgeye dayamaya gahsan, ise soyleyisteki rahathgi bozarak baslayan bir siir anlayisi koymaya gahsir. 
" (§iirin Yalnizhgi, Broy Y., ist. 1986, s. 70.). 

ikinci Yeni'yi yanh ve yer yer ustunkoru ele alan Asim Bezirci ise, bu siir "tutumu"nu, Garip 
Akimi'na busbutun karsit saymanin dogru olmadigini savunur. Dahasi, Bezirci, bu iki siir anlayisi 
arasinda "bazi yakinhklar" bulundugunu da soyler. ikinci Yeni Olayi kitabinda siir gelenegimizle 
baglanni koparmak, misraci siire karsi gikmak, ideolojik baglanma'ya yanasmamak, toplum 
sorunlanyla ve ulke gergekleriyle ilgilenmemek, an siire varmaya gahsmak, bigime oncelik tanimak, 
igerigi geregince onemsememek, gozlerini gokluk Bati'ya gevirmek, modern sairlere ozellikle de 
gergekustuculere ilgi gostermek seklinde ozetledigi bu ortak egilimlerin hemen gogunda Asim 
Bezirci'nin yanildigini, Garip siirine asina olanlarve bu yaziyi okuyanlar anlayacaktir. 

300 



13 Pazar Postasi, haftada bir yayinlanan siyasal, aktuel bir dergidir. Gazete de denebilir. 
Cunku dergi boyundan biraz buyuk, gazete ebatlanndan kuguk, igerik olarak her iki turun de 
ozelliklerini yansitan bir periyodiktir. Sahibi, Cemil Sait Barlas'tir. Derginin ortasinda, Muzaffer 
Erdost'un yonettigi, gogunlukla dort sayfalik yani iki yaprak, bazan gazetenin diger sayfalanna da 
tasan bir sanat-edebiyat bolumu vardir. Sezai Karakog'un dedigine gore, birgok okuyucu, Pazar 
Postasi'ni sirf bu kismi igin alir, o iki yapragi ayirdiktan sonra gerisini burusturur atarmis. ("Hatiralar", 
Dirili§, S. 73, 8 Aralik 1989.). 

Pazar Postasi'nin Cumhuriyet siir ve dusunce tarihinde 1956'dan 1959'a kadar gok onemli 
bir islevi ve etkinligi oldugunu belirten Ece Ayhan, dergiyle iligili ve derginin gagnstirdigi bazi 
dusuncelerini su sekilde nakleder: "Pazar Postasi denilince; benim aklima (asagi yukan) 'ug', 'dort' ya 
da 'bes' adam gelir; ayakta ve kendi alanlannda at kosturan. "Mahserin Dort Atlisi" demistim; 
('dusunce'de) Muzaffer Erdost; ('dusunce' ve siirde) Cemal Sureya; (siirde 'ekuri' (tavla) degistirmeyi 
bir yana biraktigimizda) ilhan Berk; (ya da 'dusunce' ve siirde Sezai Karakog). 'Mahserin Dort Atlisi' 
igin soyle de diyebilirdik: Cemal Sureya, Sezai Karakog, Muzaffer Erdost (ya da ilhan Berk)" (Siirin Bir 
Altin Cagi, Yapi Kredi Y., ist. 1993, s. 20.). 

14 ikinci Yeni'nin "kesinlesmis bir kadrosu" olmasa da yukandaki isimlere Yilmaz Gruda (dog. 
1930), Tevfik Akdag (1932-1993) ve harekete sonradan katilan Ozdemir ince (dog. 1936), Nihat 
Ziyalan (dog. 1936), Ercument Ugan (dog. 1928), Turgay Goneng (dog. 1939) gibi sairleri de eklemek 
gerekir. 

15 ikinci Yeni Olayi, s. 8. Bezirci'nin siraladagi bu ozellikler nispeten kapsayicidir. Ancak, 
"halkin hayatindan ve kulturunden uzaklasmak" ve "siiri ustan ve anlamdan kaydirmak" ifadeleri 
yoruma muhtagtir. 

16 "Devinim 60'in Yeri Yurdu", Devinim LX, S. 1, Subat 1965. 

1 7 Eser Gurson: Ayni yer. 

ikinci Yeni siiri nedir, ya da 'ne degildir' sorusuna agikhk getirecegi dusuncesiyle, bu 
hareket iginde yer almis olan iki sairin bir sorusturmaya verdikleri cevaplardan birer kuguk pasaj 
veriyoruz: "Benim iginden geldigim, orada beslenip buyudugum o gunku toplumcu siire de karsi bir 
siir. (...) ikinci Yeni, iste bu tikanikhgin, tekduzeligin onunu agmak, daha genis alanlara akmak igin 
gikti. Usun, dilin, bilincin, aliskanliklann ustune yurudu. (...) Tekduzeligin ustune gitti. Butun bunlar 
bazilannin sandigi gibi de topluma sirt gevirmek, baskilardan kagmak igin yapilmadi. Siir adina 
yapildi. (...) Demek ki yazilan siire karsi gikmadir bu yonelme. Bir gerekseme. Onu en uglara 
gotururken, yine de yeterince gozu pek olmadigim kanisindayim." (ilhan Berk: "ikinci Yeni Uzerine Bir 
Sorusturma", Turk Dili, S. 309, Haziran 1977.). 

"ikinci Yeni, yakin akrabalan sahip gikmadigi igin, olusu belediye tarafindan kaldinlan, 
ama mirasi yenilen bir garip akrabadir. (...) bir bunahm doneminin siiridir; yani toplumsal geliski ve 

301 



bunalimin bireyin varhgma, sanat alanina sigramasidir; birakilmishga, gegimsizlige, kultur ikilemine, 
insanin yozlasmasina, toplumsal erozyona, somuruye, kapkaggi ekonomik duzene, baskiya karsi bir 
baskaldindir. (...) 1954-60 arasi ikinci Yeni siiri nihilist bir siir olarak tanimlanabilir. (...) ozuyle nihilist, 
bigimiyle siir gelenegimize aykin gibi gorunen, olusune kimsenin, mirasina ise herkesin gizli gizli sahip 
giktigi bu samar oglani siirin sadece gunumuz siirine degil turn sanat ve kultur yasamina taze kan 
getirdigi, bir itici gug oldugu gorulecektir. (...) ikinci Yeni'yi. Jdanar'un terazisiyle, Jean Freville'in 
ozetgi terazisiyle tartmislar, semalardan yola gikip yanhs ve yaniltici yargilara varmislardir. " (Ozdemir 
hce; Ayni yer. Bu alintinm son cumlesindeki 'yanli§ ve yaniltici yargilara varmislardir' ifadesiyle 
kastedilen kisi Asim Bezirci olmahdir.). 

18 Genis bilgi igin bakiniz, Behget Necatigil: Duzyazilar l-Bile/Yazdi Yazilar, Cem Y., ist. 
1983, s. 266-272. 

19 Yayimlandigi donemde ve sonraki yillarda Erdost'un bu dusunceleri, epeyce tepkiyle 
karsilanmistir. Sezai Karakog'un dedigine gore, Muzaffer Erdost, yillar sonra, ikinci Yeni'yi hig 
anlamadan, kendince, yani keyfince degerlendirdigini itiraf etmistir. ("Hatiralar", Dirilis, S. 73, 8 Arahk 
1989.). 

20 Pazar Postasi, S. 1 3, 24 §ubat 1 957. 

21 Bile/yazdi, s. 270. 

22 §iirler III: K6rfez/§ahdamar/Sesler, s. 7-8. 

23 Ataol Behramoglu: Son Yuzyil Buyuk Turk Siiri Antolojisi II, Sosyal Y. s. 729. 

24 Siirler III: Korfez/Sahdamar/Sesler, s. 75-76. 

25 Bu hareket iginde yer alan kimi sairlerin bu donemde yazdiklan iginde "oykulu §iir"e 
rastlanabilecegini ama hasseten sonraki yillarda bu turden siire meylettiklerini belirtmek gerekir. 

26 ilhan Berk, Edgar Allan Poe'nin bir sozunden yola gikarak salt siiri soyle tammlar: "Siiri 
duzyazmin ilkelerinden kurtarmak, siiri kendi 6z yapisiyla basbasa birakmak. (...) salt siirin asil 
savasi, gergekten, duzyaziya karsidir. Bu, siirin amacini gizmek, ozellikle de alanini belirtmek 
demektir." (§airin Topragi, s. 1 1 1 .). 

27 Edebiyat Yazilan II, s. 38. 

28 A.g.e., s. 44. 

29 Pazar Postasi, S. 14, 31 Mart 1957. 

30 "Siirimizi Goturenler", Pazar Postasi, S. 42, 27 Ekim 1957. 

302 



31 Memet Fuat, "Kimi bastan sona, kimi belli bir doneminde, kimi imgeler dunyasina gekerek, 
kimi simgelerle orterek toplum sorunlanna hep kafa yormuslardi." diyerek (Cagdas Turk Siiri 
Antolojisi, Adam Y., ist. 1985, s. 42.) ikinci Yeni sairlerinin, bu yeni ve biraz da aykiri siir anlayisi 
iginde bile toplum sorunlanndan uzaklasmadiklarim soyler ki, bunun, ihtiyatla karsilanmasi gereken 
bir hukum oldugu asikardir. Cunku ikinci Yeni siirinin ozunde evvela ve daha gok "insan" vardir, her 
yonuyle ve turn cepheleriyle insan. Birey olma savasi veren insan. 

AKKANAT, Cevat, Gelenek ve ikinci Yeni Siiri, Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Kinkkale 
Universitesi, Kinkkale 2000. 

, "ikinci Yeni Siiri, Olusumu ve Sonrasi. . .", Turk Dili, S. 595, Temmuz 2001 . 



AYHAN, Ece, "Nereden de Andim Simdi", Pazar Postasi, S. 48, 30 Kasim 1958. 

, "Siki Bir Dusunurya da Ugbeyi", Gunes Gazetesi, 17 Ekim 1987. 

, Siirin Bir Altin Cagi, Yapi Kredi Y., ist. 1993. 

BEHRAMOGLU, Ataol, Son Yuzyil Buyuk Turk Siiri Antolojisi, 2 C, Sosyal Y., ist. 1987. 

BERK, ilhan, "ikinci Yeni Uzerine Bir Sorusturma", Turk Dili, S. 309, Haziran 1977. 

, Sairin Topragi, Simavi Y., ist. 1992. 

BEZiRCi, Asim, ikinci Yeni Olayi, Tel Y., ist. 1974. 

CANSEVER, Edip, "ikinci Yeni Ozerine Bir Sorusturma", Turk Dili, S. 309, Haziran 1977. 

, Gul Donuyor Avucumda, Adam Y., ist. 1987. 

DOGAN, Mehmet H., Siirin Yalnizhgi, Broy Y., ist. 1986. 

DONMEZ, Suheyla, ikinci Yeni Hareketi'nde Dil Problemi, yayimlanmamis yuksek lisans tezi, 
Gazi Oniversitesi, Ank. 1993. 

ERDOST, Muzaffer ilhan, "Siirimizi Goturenler", Pazar Postasi, S. 42, 27 Ekim 1957. 

, ikinci Yeni Yazilan, Onur Y., Ank. 1 997. 

GURSON, Eser, "Devinim 60'in Yeri Yurdu", Devinim LX, S. 1, Subat 1965. 

iLHAN, Attila, "Sosyal Realizmin Munasebetleri yahut Baslangig", Mavi, S. 21, Temmuz 1954. 

, ikinci Yeni Savasi, Bilgi Y., 3. bs., ist. 1996. 

iNCE, Ozdemir, "ikinci Yeni Uzerine Bir Sorusturma", Turk Dili, S. 309, Haziran 1977. 

303 



KAPLAN, Ramazan, Siirimizde ikinci Yeni Hareketi, Yayimlanmamis Yuksek Lisans Tezi, Ank. 
Universitesi, Ank. 1981. 

KARAKOC, Sezai, Siirler III: Korfez/Sahdamar/Sesler, 3. BS., Dirilis Y., ist. 1978. 

, Edebiyat Yazilan II, Dirilis Y., ist. 1986. 

, "Hatiralar", Dirilis, S. 73, 8 Aralik 1989. 

KARAT AS, Turan, Dogu'nun Yedinci Oglu Sezai Karakog, Kakniis Y., ist. 1998. 

Memet Fuat, Qagdas Turk Siiri Antolojisi, Adam Y., ist. 1985. 

, ikinci Yeni Tartismasi, Adam Y., ist. 2000. 

NECATiGiL, Behget, Duzyazilar l-Bile/Yazdi Yazilar, Cem Y., ist. 1983. 

OKTAY, Ahmet, "Orhan Veli'nin Yeri", Mavi, S. 26, Ocak 1955. 



304 



Afiklik Gelenegi ve A§ik Edebiyati / Dog. Dr. Erman Artun [s. 176-204] 

Cukurova Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Asikhk gelenegi, Turk kulturunde onemli bir yer tutmaktadir. Asik, bulundugu toplumun 
sozcusudur. Asikhk gelenegi, yuzyillann deneyimlerinden suzulerek bigimlenmis, belirli kurallan olan, 
siirin kahci ve etkileyici ozelliginden yararlanarak kusaktan kusaga aktanlan bir degerler butunudur. 
Asik edebiyati sozlu gelenekte yasatilan butun urunlerle beslenir. Asik siirinin ozunde bagli bulundugu 
kulture ait ornek degerler ve ahlak anlayisi yatar. Din, gelenek ve guncel yasam, asik edebiyatini 
besleyen diger kaynaklardir. 

A§ik edebiyati, kendisini besleyen butun kaynaklann yonlendirmesi ve mutlak guzellige ulasma 
gabasi ile ilahi aski, dTnT-tasavvufT siirlerle yuceltir, gunluk yasamin ozelliklerini ve begenisini over, 
acilanni dramatik dille vurgular, toplumsal ve kisisel garpikhklan taslamalanyla gozler onune serer. 
Anadolu insaninm dunya gorusunun yam sira estetik modeller de bu urunlerde temsil edilir. 

Asiklar, sazli (telden), sazsiz (dilden), dogaglama yoluyla, kalemle (yazarak) veya birkag ozelligi 
birden tasiyan gelenege bagli olarak siir soyleyenlere "asik", bu soyleme bigimine "asikhk-asiklama", 
asiklan yonlendiren kurallar butunune de "asikhk gelenegi" adim veriyorlar. 

Asikhk gelenegindeki tammlamaya gore asiklar; saz galip galamama, atisma, karsilasma yapip 
yapamama, dogaglama siir soyleyip soyleyememe, usta-girak iliskisi iginde yetisip yetisememe vb. 
gibi geleneksel olgulerle birbirlerinden ayrihrlar. Asikhk geleneginin olusmasinda ve bu gelenek iginde 
yetisen asiklann sekillenmesinde gegmisten gunumuze kalan tarihi ve kulturel mirasin onemli bir rolu 
vardir. 

Asikhk Gelenegi, Asik 

Edebiyatimn Olusumu ve Gelisimi 

islamiyet oncesi Turk edebiyati hakkinda bilebildiklerimiz kadar bilemediklerimiz vardir. 
Turklerin, islamiyet oncesi donemlerde dint inanislanm yerine getirirken yaptiklan torenlerde ozanlann 
da bulundugunu kaydeden Koprulu, bu sanatgilann toplumda onemli bir yerleri oldugunu 
belirtmektedir.1 

Fuat Koprulu, islamiyet oncesi Turk edebiyatini tanitirken genel surek avlanndan ve solenlerden 
sonra ozanlann kahramanhk konulu destanlar okudugunu incelemelerinde yazarak Turk edebiyatimn, 
Turk kulturu igindeki surekliligini ortaya koymaktadir. Aynca ozanlann orduda gesitli sosyal ve kulturel 
etkinliklerde bulunmak gibi islevlerinin oldugunu 6greniyoruz.2 DinT-tasavvufT halk edebiyatimn 
olusumundan sonra da tekkelerle bagi bulunan ordu asiklarimn, ozanlann gorevlerini ustlendiklerini 
biliyoruz. 



305 



Asiklar hakkinda yeterli kaynak yoktur. §eriye sicillerinde gok kisa da olsa asiklar hakkinda 
bilgilere rastlanir. Aynca Evliya Celebi Seyahatnamesi'nde de asik adlanna rastlanir. BektasT 
tekkelerinde tutulan defterler ve conkler, duzenli degilseler de kaynaktir.3 Bu alanda onemli kaynaklar 
olarak sairnameleri gosterebiliriz: "§airnameler, asiklar tarafindan genellikle on bir hece ile 
yazilan/soylenen, gagdasi yahut kendilerinden once yasamis olan asiklann mahlaslanna ve onlan 
niteleyen birtakim niteliklerine yer verilen siirlerdir. 

Asiklar, "Asiklara Methiye, Asiklar Destani, Asiklar Serencami, Asikname, Ozanlar, Ozanlar 
§iiri, Tekerleme, §airler Destani, §airname", gibi adlarla anilan sairnameler, divan sairlerinden 
bahseden §uara Tezkireleri kadar olmasa da asiklann memleketi, adi, tarikati, fiziki ve ruhi yapisi gibi 
niteliklerini yansitmalan, asil onemlisi de bir asigin baska asik tarafindan degerlendirilmesi 
bakimindan onem kazanirlar. Sozu edilen asiga ait ipuglan bir araya getirildiginde, o asik hakkinda 
yeni bilgiler elde edilebilir. Aynca, hangi asiklann kendisinden sonraki asiklarca tanindigini ve sohret 
buldugunu, hangi niteliklere sahip oldugunu bu eserlerde gorebiliriz. §airnamelerde, sozu edilen belli 
bir asiga ait ipuglan bir araya getirildiginde, o asik hakkinda yeni bilgiler elde etmek mumkundijr.4 

Osmanh tarihgileri, asiklan gergek asik kabul etmedikleri igin eserlerinde onlara yer vermezler. 
16. yuzyil tarihgilerinden Mustafa AN, ilk Osmanh padisahlan zamaninda yetisen "varsagi" 
soyleyicilerinden soz ederse de onlan sairden saymaz. Divan edebiyatinin ana kaynaklanndan biri 
olan tezkirelerde divan sairleri konu edildigi halde nadiren asiklardan soz edilir.5 2. Murat'in sarayinda 
bir ziyafette bulunan seyyah Betrandon de la Broquiere'nin halk sairlerini dinledigini 6greniyoruz.6 

Anadolu'da yeni bir kultur senteziyle olusan Turk edebiyati, divan edebiyati, asik edebiyati, dinT- 
tasavvufT Turk halk edebiyati gibi disiplinlere aynlmasina ragmen ayni kultur kaynaklanndan 
besleniyordu. Bunlar; Kuran ve hadisler, peygamber ve evliya menkibeleri, tasavvuf, §ehname, Arap, 
Fars ve Hint edebiyatlanndan aktanlan gesitli eserler ve bunlara ek olarak yerli ve mill? malzemelerdi. 
Bu ortak malzemenin edebiyata yansiyis bigimi Anadolu'da farkli edebiyat disiplinlerinin dogmasina 
neden oldu. Fakat sanatgilann hayati algilayislan gok farkli degildir.7 

12. yuzyilda Turkistan'da ortaya gikmis ilk Turk tarikati olan "YesevTcilik" ile islam? bilgi, ahlak ve 
tasavvuf prensiplerini genis halk kitlelerine ogretip telkin eden Ahmet YesevT ve halifeleri olmustur. 
YesevTcilik dusuncesine bagh dervis ve ozanlar, 11. yuzyildan itibaren Anadolu'ya geldiler. 13. 
yuzyilda Anadolu'daki siyasT ve ekonomik gokuntu ortaminda dinT-tasavvufT dusuncelerle beslenen bir 
zemin uzerinde Mevlana ve Yunus Emre gibi iki buyuk sanatgi yetisti. Klasik islam kulturune bagh 
Mevlana, Farsga yazdigi siirlerle aydin gevrelerde, Yunus ise Turk diliyle yazdigi siirlerle halk 
gevrelerinde buyuk etki birakti. Bu donemde dint konular dismda siir soyleyen ozanlann yam sira dinT- 
tasavvufT dusuncelerini tekkeler gevresinde sistemli bir sekilde yaymaya galisan birtakim dervislerin 
yeni bir siiryarattigini goruyoruz. 

Bu tarzin ilk ve en buyuk sairi Yunus Emre'dir. Yunus Emre, divan, asik ve tekke edebiyatlanni 
etkilemistir. Tanzimat'tan beri halk edebiyati olarak adlandinlan edebiyat ug farkli bigimde 

306 



sekillenmistir. Turklerin ilk anayurtlan olan Orta Asya Turk edebiyati gelenegi, islamiyet, Anadolu 
kulturu, Arap-Fars kulturu iginde yeni ihtiyaglara, talep ve zevklere gore gelismis ve yeniden 
sekillenmistir. Turk halk edebiyati, Osmanli kulturunu sekillendiren butun kaynaklardan beslenmistir. 
Bunlar: Kur'an, hadisler, peygamber ve evliya hikayeleri, tasavvuf ve tarikatlar, iran ve Arap 
edebiyatlanndan tercume edilen divan edebiyati yoluyla halk edebiyatina aktanlan eserler ve sozlu 
kulturun tasiyicihgiyla beslenen yerli, milIT malzemelerdir.8 

Hicretin ilk yuzyilindan itibaren bir zuht ve takva anlayisi iginde ortaya gikmaya baslayan 
tasavvuf hareketi, miladi 9. yuzyildan sonra genis ve renkli bir dusunce sistemi olmustur. XI. yuzyilda 
tarikatlann kurulmasiyla tasavvuf butun islam alemine yayilmistir.9 Turklerin islamTyet'i kabul ettikleri 
9. yuzyildan Tanzimat'a kadar suren edebiyatlannda ortaya konulan eserlerin ortak niteligi dini 6z 
tasimalandir. islamiyet sonrasi gelisen butun edebiyatlarda islam? dunya gorusu hakimdir. Asik 
edebiyati da yazdigi ve beslendigi kultur birikimi nedeniyle din disi karakter tasimaz. Ortak 
cografyada yasayan insanlann duygu ve tasalan, deger yargilan bir birikim sonucu olusur.10 

Turk edebiyati, islamiyet'in kabulunden ve orta donem Turk tarihindeki siyasT-sosyal gelisme ve 
degismelerinden dolayi iki farkh bigimde sekillenmistir. Bunlar; Arap-Fars geleneklerine dayali olarak 
dogup, gelisme sureci iginde millilesen divan edebiyati ve Turklerin ilk mill? edebiyat geleneklerine 
bagli gelisen, yeni ogelerle zenginlesip gesitlenen Turk halk edebiyatidir. 

13. yuzyilda, ozellikle ikinci yansinda Turk siirine baktigimizda siirin, nazim sekli ve vezin, 
tercume ve bir de konu olmak uzere ug kolda gelistigini goruruz. Bu durum 13. yuzyilda yazih 
edebiyatin kultur malzemesinin Farsgadan kurtulup Turk diline donmesidir.11 Divan edebiyati dil ve 
anlatimda halktan gittikge uzaklasmakla birlikte halk edebiyatini fikir ve anlatim yoluyla surekli 
beslemistir. Divan siiri, mill? ve yerli kaynaklardan uzaklasip dis kaynaklardan etkilenmis, halk siiri ise 
mill? ve yerli kaynaklara belli olgude bagli kalip dis kaynaklardan daha az etkilenmistir.12 13-15 
yuzyillar Turk edebiyatinin gegis donemidir. islamiyet oncesi edebiyatin yansimasi kuvvetlidir, eski 
edebiyatin birgok ogesi korunurken islam? ve mill? ogeler yeni kulturde basanyla birlestirilmistir. 

Divan sairleri ve asiklar, ortak yasadiklan kulturu, aldiklan egitime bulunduklan siir gevresine, 
seslendikleri kultur gevrelerine, geleneklerine ozgu edebT sekillerle ortaya koymuslardir. Farkh siir ve 
kultur gevrelerinde bulunmalan nedeniyle aralannda estetik fark vardir.13 Asigin siirlerinde, asigin 
dunyasi ve seslendigi toplum gizlidir. Asiklar, divan sairlerinin aksine Turk, Arap, iran asilh tarihi ve 
mitolojik kahramanlan sembolik bir oge olarak anarlar.14 

islamiyet sonrasi ilk donemde, islam? kulture ragmen islamiyet oncesi yasama bigimiyle olan 
baglar korunmustur. §iirde de Turk kultur tarihi iginde zincirleme surekliligi bulabiliriz. islamiyet oncesi 
siirler yerini dint konulu siirlere birakmis ya da bunyesine yeni ogeler alarak islam? yapiya 
burunmuslerdir.15 Bunun yaninda din? menkibeleri, kissa ve destanlan anlatan meddah, kissahan 
adh sanatgilar edebiyatimiza islam? kaynakli konular tasimaktaydilar.16 Yeni cografyada bir yandan 
tercumelerle Arap ve iran edebiyatlanna uygun yeni bir edebiyat anlayisi olusurken, diger yandan 

307 



Arap ve islam edebiyatlanndan gelen kahramanlik hikayeleriyle dinT-destanT edebiyat ve genis halk 
kitlelerine seslenen Turk siiri gelenegi suruyordu.17 Eserlerdeki islamT ogeler Turk dunya gorusu ve 
kulturuyle yeniden sekillenmistir. 

Asik edebiyati, ozan-baksi edebiyati geleneginin islamiyet'ten sonra tasavvufT dusunce ve 
Osmanh yasama bigimi ve kabulleriyle birlesmesinden dogmustur. Onceleri dinT-tasavvuff halk 
edebiyati olarak gelisen milIT Turk edebiyati 15. yuzyihn sonlanndan sonra sosyal ve siyasT 
nedenlerden dolayi yeni bir olusum igine girerek asik edebiyati olarak sekillenmeye baslamistir. 
Bunda ug sureg etken olmustur. Bunlar: Kutsalliktan annma, kulturel farkhlasma ve halkin yeni 
cografyada yerlesik duzenle bireyselsellesmesidir. 

15. yuzyihn ilk yansinda Hurifilik, BektasT tekkelerine, oradan da yenigeri ocaklanna girince, din 
disi ogeler, zahiri bir tasavvuf rengi altinda daha serbest bir gorusle asik siirine girdi. Birgok asik tarzi 
edebiyat alaninda galisan arastirmaci, asik tarzi siir geleneginin BektasT edebiyatindan dogdugu 
gorusunde birlesirler. Asik edebiyatinda BektasT dusunce ve egilimlerinin izleri gozlenir. Asiklar, 
BektasTlik disi tarikatlara mensup olsalar da asik edebiyatinda BektasT edebiyatinin ruh ve edasi 
gozlenir. 18 

15. yuzyilda orduda, koy, kasaba gibi kirsal yorelerde asik edebiyati adi verilen bir gelenek 
olusmaya basladi. Divan edebiyatinin ust kulture seslenmesine karsihk, asik edebiyati bolgesel, dogal 
ve bir olgude somut ozellikleriyle belirginleserek genis halk kitlelerine seslenir. Asikhk gelenegi her 
bolge ve yorenin kultur, dil ve begenisiyle olusur. Bireysel yasantinin toplumsal ornekleri olan anonim 
urunler asik gelenegini besler. Anadolu halkinin dunya gorusunun yam sira estetik modelleri de asik 
siirinde temsil edilir. Kultur gevresi degistikge toplumsal kurallan etkileyen koklu farkhhk ve degisimler 
asik siiri gelenegine kademe kademe yansir.19 

Asik siiri, 13. yuzyildan itibaren Anadolu dervis edebiyatindan gelen motiflerden etkilenmeye 
baslamistir. Asigin olaganustu guglerle donatilmasi, onun sanatini hazirlayan dolu igme torenlerinin 
yapisi, bizi Orta Asya inang sistemlerine kadar goturur. Asik tipi, Allah'la mistik birlik arayan tekke 
asigindan ve muzik, dans esliginde yan sihirbaz, bilici, destan soyleyici ozan-baksi tipinden aynhr. 
Asik kutsal olmayan yerlerde kahvehanelerde, hanlarda, dugun evlerinde halki eglendirmekle gorevli, 
bir guzele baglilik gibi din disi konulan isleyen bir sanatgi tipi olmustur. 20 14-16. yuzyillar arasi 
yasayan ozan-baksilara ait metinlerin olmamasi bizim bu konuda saglikh degerlendirme yapmamizi 
engellemektedir.21 

Turk kulturu, yeni yurt edindigi Anadolu cografyasinda yeni bir kulturel kimlik kazaninca, mill? 
oze bagli epik siirler soyleyen ozan-baksilann yerini islamT oze bagh lirik siirler soyleyen asik aldi. 
islamiyet oncesine ait bazi pratikler, islamT renge burunerek tarikatlara tasmdi. Anadolu'da sekillenen 
asik edebiyati, bir yonuyle islamiyet oncesi Turk siirine, diger yonuyle BektasT siirine dayanir. Bu 
sentez daha sonralan ozgun bir sekil ve oze sahip olmustur. Anadolu'da olusan yeni kulturel kimlik 



308 



halk siirinde yeni bir sanatgi tipini dogurmustur. Epik siir gogebe kulturun, asik siiri de Anadolu 
yerlesik duzeninin urunudur. Epik siir kaybolurken lirik siir ortaya gikmistir. 

Asiklann koku, islamiyet oncesi ozanlara kadar dayanir. Ozanlar, islamiyet'ten sonra da bir 
muddet islevlerini surdurmuslerdir. Selguk ordulannda 9-12. yuzyillarda ozanlar kopuz denen muzik 
aletlerini galarak epik siirler soylerler, askerleri eglendirirlerdi. 16. yuzyildan sonra ozanlar artik 
gorulmez olur. Onlann yerini asik alir. Gogebelikten yerlesik hayata gegerek yeni bir toplum duzeninin 
kurulmasi, sehir ve kasabalann buyuk olgude olusumu, destan anlaticisi ozanin yerine asik tipinin 
gegmesini hazirlayan en koklu etkendir. Destan anlatan epik siirden, gunluk hayata yonelen 
"kosma"ya gegis bu yolla olmustur. Asiklar, kopuz yerine saz galmaya, epik siir yerine yerlesik hayata 
bagli tablolar isteyen halka kosmalar soylemeye baslamislardir.22 

Epik siir, nasil ki gogebe bir toplumun urunu ise, asik siiri de yerlesik duzenin siiri olmustur. Epik 
siir kaybolurken asik siiri ortaya gikmistir. Sosyal yapidaki bu degisimden sonra ozanlar artik 
gorunmez olmus ve onlann yerini asik almistir. Yerlesik hayatin duzeni iginde asik, 15. yy.'da ortaya 
gikar. Epik siir kaybolurken asik siiri belirmeye baslar. Denilebilir ki, asik tipi, yeni kultur ve edebiyat 
anlayismin getirdigi bir gereksinimden dogmustur. 

Asik siirini, 13. yuzyildan itibaren Anadolu dervis edebiyatindan gelme motifler etkilemeye 
baslamistir. Asigin olaganustu guglerle donatilmasi, onun sanatini hazirlayan dolu igme torenlerinin 
yapisi, bizi Orta Asya inang sistemlerine kadar goturur. Asik tipi, Allah'la mistik birlik arayan tekke 
asigmdan ve dans, muzik esliginde yan sihirbaz saman ozan tipinden aynlir. Asik, kutsal olmayan 
yerlerde, kahvehanelerde, hanlarda, dugun evlerinde halki eglendirmekle gorevli, bir guzele baghlik 
gibi din disi konulan isleyen bir sanatgi tipi olmustur.23 

Gogebenin konmasi, kisinin ev, tarla ve toprak gibi tasinmaz mallara sahip olmasi, hayvan 
yetistirmenin yanina ya da yerine giftgiligin gegmesi, koklu kultur degismesini getirir. Savas, bir gegim 
araci olmaktan gikar. Yerlesik hayat tarn tersine bans ister. Yerlesik hayatta gegim kisinin omuzlanna 
yuklenmistir. Boylece gogebe toplumunda topluluktan aynlmayan insan, kendi kisiligini gelistirmeye 
baslayarak yerlesik kulturun etkisine girer.24 

ilhan Basgoz'un yukanda verdigimiz dusuncesi, aslinda Fuat Koprulu'nun bu konudaki 
goruslerinden fazla farkli degildir. Fuat Koprulu, asiklann islamiyet oncesi ozan ve baksi olarak 
adlandinlan sair tipinin devami oldugu gorusune karsidir. Koprulu, asik tipini yerlesik uygarliga ozgu 
yeni bir olusum olarak kabul eder.25 

Eski Turk Edebiyat geleneginin bir uzantisi olan Asik edebiyati, BektasT tarikati mensuplan 
arasinda yayihp yesermis, yeni kultur ve dinin etkisi altinda bir olgude degiserek yeniden sekillenip 
gelismistir. 12. ve 13. yuzyillarda Horasan Bolgesi'nden Anadolu'ya kadar yaygin bir sahada urunleri 
gorulen dinT-tasavvufT nitelikteki edebiyatin, 16. yuzyilda sekillenen asik edebiyatinin olusmasinda 



309 



etkin rolu dikkati geker. 12 ve 13. yuzyillarda tekke mensubu sairlerin unvani olan asik, sonralan hem 
asik edebiyatina hem de sanatgisina verilen ad olmustur. 

Asik edebiyati gergevesindeki asiklann, dint olmayan konulan genis bir sekilde islemelerine 
ragmen dinT-tasavvuff edebiyat dairesindeki sairlere ad olan asigi kullanmalan dinT-tasavvufT fikirlerin 
ve hareketlerin, bu edebiyatin olusumundaki etkisini gosterir. Boylece islamiyet oncesi sairlere ait 
ozan ve baksi terimlerinin yerini tamamen asik almis, ozan kelimesi de geveze, sagma sapan soz 
soyleyen ve galgici anlamlanna gelmeye baslamistir. Aynca asiklar dinT-tasavvufT edebiyat etkisinde 
kalarak "kul" lakabini da kullanmislardir. 

Tekkelerin kuruldugu ve gelistigi sehir ortamlannda asiklar, usta-girak iliskileri iginde, tekke ve 
medrese kulturuyle yogrularak 19. yuzyilm sonlanna kadar geleneksel tavirlanni surdurmuslerdir. 
Medrese ve tekkelerin devam ettirdigi islam kulturu ve 19. yuzyildan kalan asiklann yasatmaya 
gahstigi edebT gelenek, bu zumrenin gittikge gug kaybetmesini onleyememistir. Yenigeri ocaklarinm 
kapatilmasi, tekkelerin zamanla islevlerini yerine getiremez hale dusmeleri ve kapanmalan 
sonucunda asiklann onemli yetisme kaynaklan ortadan kalkmistir.26 

Her edebT gelenek, belli bir kultur birikimi, dunya gorusu ve inang sisteminin, yasama bigiminin 
sanatgilartarafindan ozumlenip, yorumlanmasiyla ozgun anlatimlara kavusur. Anadolu halk edebiyati, 
ozan-baksi geleneginin genis anlamda degisen zaman, zemin, inang sistemi, dunya gorusu ve 
yasama bigiminin degismesiyle olusmustur.27 Asikhk gelenegi yeni cografyada yeni bir bakisa, yeni 
bir hayat anlayisma ve zevkine cevap verecek bir bigim ve 6z kazanmistir. Tasavvuf diger edebiyatlan 
oldugu gibi Anadolu'da olusan asik edebiyati sekillendiren bir yol, bir yasama bigimi olmustur. 
Anadolu'da ozan-baksi gelenegi yerini yeni kulturle olusan yeni bir sanatgi tipine ve bu kulturun 
begenisine cevap verecek "asik siiri" olarak adlandinlan bir gelenege birakmistir. 

15. yuzyildan sonra "ozan"in yerini "asik", kopuzun yerini "karaduzen, baglama, gogur, tambura, 
cura vb." almistir. 15. yuzyila gelinceye kadar dinT-tasavvufT halk edebiyatinin yam sira sanatgilarma 
ozan, baksi vb. adi verilen destan gelenegi vardi. Ozan-baksilar, bildigi duydugu kahramanlik 
olaylanni, zaferleri, felaketleri ve toplumu yakindan ilgilendiren sorunlan derleyip duzenleyerek bunlan 
ozel durum ve toplantilarda kopuz esliginde soyluyorlardi. Ozanlarm anlattigi doganin, guzelin ve 
guzelligin anlatimi siirde lirizmi saglamistir. Ath-gogebe kulturun temel temasi olan kahramanlik, ozan- 
baksilar tarafindan kusaktan kusaga aktanlarak destan gelenegi olusmustur. Efsaneyle tarihin 
kaynastinldigi destan kulturu, sozlu gelenekte olusmus, ozan-baksilarca tasinarak aktanlmistir. 

15. yuzyilda islamiyet'in Turkler arasinda tarn olarak kabul edilmesinden ve toplumsal 
gelismelerin yasanmasindan dolayi zevk yonunden farkli iki zumre ortaya gikmistir. Bunlar kendi 
zevklerine gore soylenmis siirleri dinleyip okumuslar ve desteklemislerdir. Buna gore sairler yuksek 
sinifa ozel siirler yazan klasik sairlerle, halka sazlanyla gahp soyleyen asiklar olmak uzere ikiye 
ayrildilar. §ehir kulturune agik yerlerde klasik edebiyatin asik edebiyati uzerine etkisi daha yogun 
olmustur. Bu hem dilde hem de siir imajlannda kendini gosterir. Asik, mistik birlik arayan dervisle, 

310 



dans ve muzik esliginde saman kulturunun izlerini yasatan ozan-baksilardan islevsel olarak aynhr. 
Asiklar din disi siirler soyleyen eski ozan-baksi tipinin gorevlerinden armmislardir. Bazen yalnizca 
halki eglendirme, halkin sesini siirlerinde duyurma islevini ustlenirler. Asik soyut ve ulasilmaz sevgili 
tipiyle mistige baglamr. 

Bugunku asikhk geleneginde eski inanis ve geleneklerin izlerini bulmak mumkundur. Turklerin 
islamiyet'i kabul etmelerinden sonra edebT sekiller, yeni ozle islam? renge burunerek varhklanni 
surdurmuslerdir. Ozan-baksilann soyledikleri mitlerle orulu destan siirleri Anadolu'da yeni kultur 
geregi islam? ogelerle bezenen asik siirlerine donusmustur. 

Yeni kultur ve uygarlik dairesinde kugumsenen ozanlar, yavas yavas islevlerini kaybetmislerdir. 
Anadolu kulturunde yeni yasama bigimi asikhk gelenegini ve asik adi verilen yeni sanatgi tipini ortaya 
gikarmistir. Asiklar, atalan ozanlann Anadolu'ya getirdigi destan gelenegiyle beslenerek ask, tabiat, 
kahramanhk siirlerini saz esliginde soylemisler, halkin ogrenme ve eglenme ihtiyacini da 
karsilamislardir. Kopuz esliginde soylenen destanlann yerini saz esliginde soylenen gesitli 
konulardaki halk hikayeleri almistir. 

Asik edebiyati, 12. yuzyildan beri suren tekke edebiyatindan aynlarak 16. yuzyilda ayri bir 
edebiyat olmustur. Tekke kurumu, Turklerin islamiyet'i kabulunden sonra sosyo-kulturel hayati 
duzenleyen merkezlerden biridir. Dinsel islevinin yam sira birgok etkinligi de bunyesinde toplamasi, 
tekkeleri egitim yonu de olan etkin bir sosyal kurum haline getirmistir. 

Asikhk gelenegi ve asik edebiyati, bagimsiz bir sosyo-kulturel kurum kimligiyle ortaya giktigi 16. 
yuzyildan gunumuze kadar, Turk kultur yasami iginde yer alan butun ogeleri igine alan Turk 
kulturunun butun katmanlannca ozumsenen ve gaglar suren toplumun ortak kultur kodlanni olusturan 
onemli bir kurum olmustur. Turk sosyo-kulturel yapisi iginde olusan serbest ve zorunlu kultur 
degismeleri toplumsal dokuyu sekillendirmis, yapisal ve islevsel yonden asikhk gelenegine onemli 
kaynak olmustur.28 

Asikhk gelenegi, Anadolu'da ozan-baksi gelenegi ve tekke edebiyatinm yapisal ve tematik 
verimlerinden yararlanarak yeniden yapilanmistir. Asik edebiyati ozel bir edebiyat bigimidir. 16. 
yuzyilda basladigi kabul edilen asik edebiyatinm bu yuzyilda baslayis nedeni toplumun toplumsal 
degisim ve gelisimi ile agiklanabilir. 16. yuzyil, divan edebiyati igin de onemli bir yuzyildir. Yeni yurt 
tutulan Anadolu'da kulturlesmeyle yeni bir yasama bigimine gegilmis, Anadolu'da yeni bir Turk kulturu 
olusmustur. Divan edebiyati, gegis donemi olan 13-15. yuzyillardan sonra Arap ve ozellikle Fars 
edebiyati etkisinden buyuk olgude kurtulan Turk divan edebiyati olarak adlandirabilecegimiz bir 
donem baslamistir. Asik edebiyatinm 16. yuzyilda baslamasi bir tesaduf degil, bir degisimin 
sonucudur. Yeni kultur dairesiyle birlikte yeni bir edebiyat ve sanatgi tipinin ortaya gikmasi dogaldir. 



311 



Asikhk gelenegi, Anadolu cografyasi dismda AzerT ve Turkmen sahalannda da yasamaktadir. 
Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati Osmanh imparatorlugu'nun yayildigi butun topraklarda ve Turkiye 
sinirlannin dahilinde incelenecektir. Asikhk gelenegi, Balkanlar'da da yayilmis ve gelismistir. 

Asiklann ozan-baksilarm devami oldugu gorusune karsihk Fuat Koprulu, asik tipini yerlesik 
uygarliklara ozgu bir olusum olarak kabul eder. 12-13. yuzyillardan itibaren Osmanh Devleti'nde 
gelismeye devam eden askerT ve siyasT merkezlerde, buyuk kervan yollan uzerinde kurulan kasabalar 
ve buralarda insa edilen medreseler, tekkeler, diger kultur kurumlannda, asker ocaklan gevresinde 
belli bir kultur hareketi olusup yayginlasmistir. Bu kultur gevrelerinde yetisen gogu tasavvuf nesvesiyle 
yogrulmus bir kismi okuma yazma dahi bilmeyen kisilerin, Turkge anlatim malzemesini isleyerek 
genis kitlelere seslendikleri gorulmektedir. 

Asik edebiyatinin Anadolu'da olusumu uzerinde gesitli gorusler vardir. Anadolu'da degisen 
degerlerle ozan-baksi geleneginin son ornekleri olan ozanlar, buyuk sehirlerden kasabalara, koylere, 
konar-gogerlere kadar gekilmis olmalidir. Ozan-baksilann, seslendigi kitlenin yeni bir sanatgisi olmasi 
gerekiyordu. 

Asikhk gelenegi, ozan-baksilann bir devami midir? Tekke edebiyatindan mi dogmustur? Yoksa 
Anadolu'da yeni kulturun olusturdugu bir edebiyat gelenegi midir? 13-15. yuzyillar arasinda Yunus 
Emre vd. asiklann olgunlasmis bugun bile ornekleri verilemeyen sekil, igerik ve estetik olgunlugun 
dorugundaki siirlerini dinT-tasavvufT halk edebiyati siirleri olarak alip, ogutleme, ahlak vd. konulu 
siirlerini asik siiri olarak almayip gormezlikten mi gelecegiz? 13-15. yuzyillar arasi asiklann dinT- 
tasavvufT siirlerinin dismda soyledikleri tasavvuf disi siirlerini asikhk geleneginin hazirlik donemi 
ornekleri olarak degerlendirebilir miyiz? Ancak bu yillardaki bazi siir ornekleri olgunlasma donemi 
ozelligi gostermektedir. Bu durum bizi daha gerilere goturmekte, asikhk geleneginin ne zaman 
basladigi sorusunu da beraberinde getirmektedir. 

Asik edebiyatinin, ozan-baksi geleneginden, anonim edebiyattan, tekke edebiyatindan ve divan 
edebiyatlanndan sonra olusmasi beraberinde etkilenme ve birbirinin devami olup olmadigi sorununu 
da getirmektedir. Koprulu ve takipgileri, asikhk geleneginin, ozan-baksi geleneginin devami olmadigi 
Anadolu'da olusan yeni bir edebiyat oldugu gorusundedirler. HurufTligin etkisiyle din? konular dismda 
da siirler yazmaya baslayan BektasT edebiyati tekke edebiyatindan aynlarak yeni bir zumre edebiyati 
olmustur. Koprulu, dint siirden din disi siire gegis kurahndan yola gikarak asik edebiyatinin 
olusumunda BektasT edebiyatinin etkili oldugu gorusundedir. Asik edebiyatinin olusumunda birgok 
etken vardir. Asikhk geleneginin kendisinden onceki edebiyatlardan etkilenmesi kagimlmazdir. 

Ozkul Qobanoglu, 16. yuzyihn ikinci yansinda tekkelerin yam sira kahvehanelerin sosyal kurum 
olarak ortaya giktigini, topluca eglenilen, gesitli sosyo-kulturel faaliyetlerde bulunulan yer olarak 
tekkelerdeki uhrevi bir nesve ile yapilan toplu eglenmelerin kahvehanelerde dunyevT bir karakter 
kazandigini belirtir. Kahvehanelerin sosyo-kulturel degismelerin merkezi olarak Osmanh Devleti'nde 
serbest bir kurumsal yapi ve din disi bir kamuoyu olusturma mekanizmasimn olustugunu, halk kulturu 

312 



ve diger geleneklerin yam sira ozan-baksi ve tekke kultur gelenegi uzerine bagimsiz bir edebiyat 
bigimi olarak asiklik geleneginin ve asik edebiyatimn gikisim kahvehanelere baglar.29 Koylerde, 
kahvehane gelenegi gok yakin zamanlarda ortaya gikmistir. Koy odasi ve evler asiklann toplandigi 
yerlerdir. §ehirle baglan gok az olan kapali toplum ornegi gosteren konar-gogerlerdeki asiklik 
geleneginin kokenini nereye baglayacagiz? Osmanh donemine ait kahvehanelerde olusan asiklik 
gelenegi ile bilgilerimiz daha gok asik edebiyatimn olusum donemlerinin sonrasina ait bilgilerdir. 
Kahvehaneleri asik edebiyatimn olusumunda etkili olan bir sosyal kurum olarak almamiz yerinde 
olacaktir. Aksi halde asik edebiyatimn sehirlerde baslayip koylere kadar yayildigim kabul etmemiz 
gerekecek. 

Asik siiri, sozlu kultur ortaminda ortaya gikan bir gelenektir. Asiklik gelenegi tekke edebiyati ve 
ozan-baksi gelenegiyle beslenmis olmakla beraber kendine ozgu bir icra toresi olan bagimsiz bir 
edebiyattir. Tekke edebiyati, ozan-baksi gelenegi uzerine temellenmistir. Toplumun genel kabulleri 
dogrultusunda yeni kultur geregi islam? motiflerle bezenip islevini kaybetmistir. Daha onceleri ozan- 
baksilann kopuz esliginde anlattigi destanlann Anadolu'da yeniden yapilanan sekilleri olarak kabul 
edebilecegimiz Dede Korkut Hikayeleri'nin elimizdeki metni islam? renge burunmus seklidir. Bu ornek, 
Anadolu'da edebiyatin gelisimi igin guzel bir ornektir. Degisen begeni ozanlan dislamistir. Asik 
edebiyati 16. yuzyilda olusup 17. yuzyilda olusumunu tamamlamistir. 

Asik edebiyatim ozan-baksi geleneginin devami sayamayiz. Asik edebiyati, kendinden onceki 
ve olustugu zamandaki butun edebiyatlarla beslenmis bagimsiz bir gelenektir. Asik edebiyati islam? 
kultur dairesine girdikten sonra din disi karakter kazanan ozan-baksi gelenegi ve yenigeri ocaklanmn 
kurulmasindan sonra ordu sairi olarak ortaya gikan Bektas? tarikati mensuplarimn ve diger tekke 
mensuplarimn siirleriyle sekillenmis ve bagimsiz bir edebiyat olmustur. Yenigeriligin kurulusuyla 
yenigeri ocaklan Haci Bektas Veli Tekkesi'ne baglanmistir. Bektas? edebiyatimn tavn tekke 
edebiyatinda farkli bir boyuttur, birgok yonuyle asik edebiyati tavnyla benzesir. 

Asik edebiyatina ve saza tepkinin altinda din? karakterli tekke ve medrese gelenegi karsisinda 
asikhk geleneginin din disi karakter tasimasi ve eglence amagh bir kurum olmasi yatmaktadir. Asik 
edebiyatimn siir gevresinin ust kulturu temsil eden medrese ve tekkelerden farkli olarak Osmanh halk 
kulturunun davrams kahplarim tasimasi, iki farkli yasama bigiminin ortaya gikmasi sonucu Osmanh 
aydinlan, asiklan kuguk gorerek asagilamislardir. Halkin begenisini kazanan asiklar tekke 
edebiyatimn nasihat gelenegini koruyarak kosmalarla, guzellemelerle siire yeni bir kapi agmislardir. 

islamiyet oncesi Turk edebiyatimn bir uzantisi olan asik siiri gelenegi, yeni cografyada mill? 
ozden kopup, islam? oze baglanarak en gok Bektas? tarikati mensuplan arasinda kabul gorup 
gelismis, Bektas? tarikatimn dunya gorusuyle beslenerek yayilmistir. Ozan-baksi gelenegi her ne 
kadar asik tarzi edebiyati beslese de iki ayn kultur dairesine ait olduklan igin mill? oze bagh ozan- 
baksi tipi, asiktipinin prototipi degildir. 



313 



Asiklar girakliktan baslayarak asik oluncaya kadar belli bir egitimden gegerler, fasillara katihrlar, 
ustalanndan mahlas aldiktan sonra asik olurlardi. Sehir hayatmin kultur havasi iginde klasik siire ve 
musikiye, tasavvuf dusiJncesine, islam tarihine, evliya menkibelerine, iran ve Turk edebiyatinda 
gorulen motiflere ait birgok bilgi edinirlerdi. Sehirli asiklann kultur duzeyleri klasik medrese ve tekke 
kulturuyle temas halinde olduklanndan, koyde yetisenlerden dil, sanat ve anlatim agisindan baskahk 
gosterir. 

Asik edebiyatinin mill? ve koklu bir gelenegi vardir. 16. yuzyildan baslayarak yakin zamana 
kadar Osmanh topraklannda yasayan Ermenileri de etkilemistir. One ulasmis birgok Ermeni "asug", 
asik edebiyati geleneklerini benimseyerek asik siiri soylemistir. Bunlardan Asug Mecnuni'yi, Asug 
Vartan'i, Asug Civan'i sayabiliriz. 

Asik edebiyatinin temel ozelliklerinden en onemlisi sozlu olusudur. Bu yonuyle anonim Turk 
edebiyati gelenegin birgok ozelligini tasir. Sozlu gelenegin kural ve ilkelerine asik da baghdir. Asiklik 
geleneginde soz heceyle tartihr, dortluk iginde anlamsal bir butunluge kavusur, dize basi ve sonu 
kafiyelerle ritm kazanir. Asik edebiyati urunleri siirler ve anlati turu olarak ikiye ayrihr. Anadolu'da 
asiklar toplumsal, tarihsel olgular karsisinda epik diye niteleyebilecegimiz, bireysel olgu ve durumlar 
karsisinda lirik bir soyleyis gelistirmislerdir. Asik bir aktarmacidir, once gelenekte usta mail diye 
adlandinlan usta asiklann urunlerini soyler, sonra dili gozuldugunde asiklik gelenegi gergevesinde 
kendi siirlerini soyler. Genellikle dogaglamayla yaratilan, sozle ve sazla yayilan asik siiri ozgun 
bigimiyle yaziya gegirilemedigi, yeni eklemeler ve gikarmalarla degistirildigi igin yazih edebiyat urunleri 
gibi tarn bir kesinlik tasimaz. 

Asik edebiyati, divan edebiyati, dinT-tasavvufT halk edebiyati, Anadolu'da bir gelenek 
olusturunca sanatgilanna da asik, hak asigi, sair gibi adlar verilmistir. Bu yeni disiplinler, ayni kultur 
kaynagindan beslenmelerine ragmen farkh siir gevreleri olusturmuslar, farkli kitlelere seslenmislerdir. 
Asigin olaganustu guglerle donatilmasi onu sanata hazirlayan dolu igme torenlerinin yapisi, bizi 
saman kulturunun pratiklerine kadar goturur.30 

Asiklar, oncelikle usta mail siirler soyleyerek tasiyicihk gorevini ustlenirler. Belli bir asamadan 
sonra yaratici olup kendi siirlerini dillendirirler. Asiklar, siirlerini dogaglama yarattiklan, sozle ve sazla 
yaydiklan igin ekleme ve gikarmalarla siiri hep degistirirler. Bu siirin olgunlasma asamasidir. ilk 
soylendigi bigimde yaziya gegirilemedigi igin yazih edebiyat urunleri gibi kesinlik tasimaz. 

Asik siiri, divan siiriyle, tekke siiriyle bag kurarak zumreler arasi alisverisin saglanmasinda kopru 
gorevi yapmistir. Divan sairi, aydinlar arasinda Osmanh kulturunu yayarken asiklar da halk aydini 
olarak Osmanh-Turk kulturunu halk arasinda yaymislardir. Halkin Osmanh-Turk kulturu gevresinde 
toplanmalanna yardimci olmuslardir. 

Asik edebiyati, kendisinin veya baskalannin siirlerini saz esliginde galip okuyan ya da halk 
hikayeleri anlatan ve asik adi verilen saz sairlerinin olusturdugu edebiyattir. Asik edebiyati bes yuz yih 

314 



asan bir zamandan gunumuze Anadolu, Rumeli ve Azerbaycan'da gelisip olgunlasan gogu manzum 
eserlerden bazen de nazim-nesir kansimi hikayelerden meydana gelmistir. Asik edebiyati genis halk 
kitlelerinin dil ve duygu inceligine, heyecanlanna cevap veren bir edebiyattir. Bir topluluk ya da zumre 
edebiyati olarak kabul edilen asiklann eserleri uzun sure halk edebiyati iginde degerlendirilmis ve 
aydinlardan ilgi gormemistir.31 

Asik siiri, asik adi verilen sanatgilann malidir, dili, nazim sekilleri, turleri, hayata bakisi farklidir. 
Gelenege baglidirlar, divan edebiyati etkisinde kalmalan onlan anonim edebiyattan ayirmistir. Asik 
edebiyati anonim edebiyatla, divan edebiyati arasinda bir edebiyattir. Divan edebiyatindan etkilense 
de ozu ve sekli bakimindan anonim edebiyata yakindir. Asiklar insan topluluklannin belirli bir gelisme 
gaginda yasamis olan muzisyen sair tipinin bizdeki benzerleridir. Bunlann koku ilkel toplumlann siir, 
muzik, dans ve sihir gibi birgok sanati baslatan sanatgilanna kadar uzanir. 

Asik edebiyati, yalniz bir sosyal sinifa veya din? bir topluluga ozel bir edebiyat degil; birbirinden 
farkli, gesitli gevrelere, gesitli tarikat ve meslek mensuplanna, farkli begeniye sahip insanlara 
seslenen, gesitli zumreler arasindaki ortak bir edebiyattir. Asik edebiyati islamiyet ve Osmanh 
kulturunun urunudur. 16. yuzytldan 18. yuzyila kadar gesitli kaynaklardan gelen gesitli edebT ve fikri 
ogelerin kaynasmasindan olusmus yeni bir sentezdi. 18. yuzyildan 19. yuzyilin ortalanna kadar 
gegirdigi edebT gelisim sonucunda eski halk edebiyati ogelerinin yerini divan edebiyati ogeleri almaya 
baslamistir.32 

16. yuzyilda Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati 

15. yuzyilda dinT-tasavvufT halk edebiyati yuksek zumre edebiyatindan henuz aynlmamistir. Bu 
bakimdan bu yuzyil, 15. yuzyilin ve Yunus Emre geleneginin devami sayihr. Asik edebiyati 16. 
yuzyildan itibaren yazili kaynaklara aktanlmaya baslanmistir. Anadolu'da ozan-baksi geleneginin asik 
edebiyati baslayana kadar surdugu kabul edilmektedir. Ozan-baksi geleneginin Anadolu'daki ornekleri 
tespit edilememistir. Asik edebiyatm ilk ornekleri hakkinda yeterli bilgimiz yoktur. 16. yuzyil sonlarma 
dogru yazildigini sandigimiz ornekler, ilk ornekler olarak niteleyemeyecegimiz olgunlasmis 
orneklerdir. 

16. yuzyilda Osmanh-Turk kulturu ilerlemis, Anadolu Turkgesi islek bir dil olmustu. Kultur hayati, 
ulkenin butun buyuk sehirlerinde gelisiyordu. 16. yuzyila damgasini vurmus asiklanmiza konu 
olmustur. Bunlan destanlarda gorebiliriz. Bu yuzyilda divan sairlerinin buyuk merkezlerde 
toplanmalanna karsihk, asiklar Anadolu ve Rumeli'den baska Misir, Suriye, Kuzey Afrika gibi 
imparatorlugun uzaklardaki topraklanna kadar yayilmislardir. Bu asiklann buyuk bolumu yenigeri ve 
sipahi asiklandir. 

Bu yuzyilin en onemli olayi, asikhk geleneginin iki ayn cografyada gelisip boy atmasidir. Kuzey 
Afrika'da gogu kahramanhk ve savas uzerine siir soyleyen Garp Ocaklanna mensup bu asiklarda 
Anadolu ve Rumeli asiklannin izlerini goruyoruz.33 

315 



Asiklann ilk donemleri hakkinda tam bir bilgimiz yoktur. Tezkirelerde asiklann biyografilerine ve 
eserlerine rastlayamayiz. Bu nedenle 16. yy. biryonuyle asik siirinin hazirlik donemidir. 17. yuzyil asik 
siirinin altin donemidir. Bu yuzyilda birkag asik harig divan siirinin dil, zevk ve estetiginden 
etkilenilmistir. Ancak asik siirinin hakim niteligi korunmustur.34 

16. yuzyil, Osmanli kulturunun en parlak donemidir. Halk kulturu ve asik edebiyati gelismeye 
baslayip Anadolu ve Rumeli'nin buyuk merkezlerinde, serhat kalelerinde asiklann gogaldigi 
gorulmektedir. Bu asiklardan kalan eserler az olmakla birlikte gelisim hakkinda fikir verecek olgudedir. 
Asiklann siirlerinde halk kulturu ogeleri yuzyil baslannda kuvvetle kendini hissettirir. Yuzyilm ikinci 
yansindan baslayarak divan edebiyati ve 

tekke edebiyatinm etkisi artar. Arapga ve Farsga kelime ve terkip kullammi artar. Oslupta, 
mecazlarda divan siirinin etkisi belirginlesir. 16. yuzyilda tarihT ve edebT kaynaklann artmasi, bu 
donemde asiklann genellikle ordu iginde olmasi bu yuzyil asiklik gelenegi hakkinda bilgi sahibi 
olmamizi saglamistir.35 

15. yuzyilm ortalanna kadar devam eden ozan yerine islam tasavvufundan gelen etkiyle "asik" 
adi yayilmaya basladi. 16. yuzyildan gunumuze kadar gelen zengin halk kulturu siir geleneginin 
yaraticilan veya tasiyicilan genellikle hece olgusunu kullanmislardir. Biraz egitim gorenler aruz 
olgusuyle de siir soylemislerdir. Asiklann bir bolumu AlevT-BektasT dusunce ve zevkinden uzaklasarak 
dinT-tasavvufT konular disinda halk diliyle eserler vermislerdir. Bu asiklar sazlanyla koy, kasaba ve 
sehir gevrelerinde gesitli ezgileriyle genis kitlelere ulasmislardir. 

16. yuzyilda ask, kahramanlik, tabiat vd. konulann yam sira yerlesik hayata ait ozellikler de 
tablolar halinde asik edebiyatina girmeye baslamistir. Asik edebiyati Osmanli toplumunun 
Anadolu'daki koklu kultur ve yapi degisikligine ugramasi sonucu olusmustur. Buyuk sehirlerin 
gevresinde olusan ust kultur mimaride, muzikte, edebiyatta yeni bir bakis agisi, yeni bir yasama 
bigimi, yeni bir zevk olusturmustur. Anadolu'da koy ve konar goger gevrelerde islam? kultur etkisiyle 
Orta Asya Turk kulturunden farkli, fakat buyuk sehirlerin etrafinda olusan ust kulturu de 
yakalayamayan bir kultur olusmustur. Asik siiri ile divan siiri ayni kultur kaynaklanndan 
beslenmelerine ragmen kultur ve siir gevresi farklihgindan dolayi iki ayn disiplin ortaya gikmistir. 
Divan siirinin ust kulturun besledigi siir olarak buyuk sehir ve kultur merkezlerinin disinda kasabalarda 
ust kulturu yakalamis esnaf arasmda bile yaygin olmasi bizi halkla, egitimli kitle arasindaki gizgiyi 
belirlerken gok dikkatli olmaya zorlamaktadir. Asiklar kendilerine ozgu estetik anlayislanna ragmen 
divan edebiyatindan kelime, tamlama, mecaz ve nazim bigimleri almislardir. §ehir kulturunden ve 
divan siir gevresinden uzak yasamis koylu asiklarda etki azdir. 

Bu yuzyilda asiklanmiz hakkinda kesin bilgilere sahip degiliz. Pir Sultan Abdal, Kul Himmet, 
Karacaoglan, Ahmetoglu, BahsT, Bahsioglu, Qirpanli, HayalT, Hiziroglu, Kul Mehmet, Kul Piri, Ozan, 
Oksuz Dede, Koroglu, SururT ve Sukru Mehmet'i Anadolu ve Rumeli'de yasayan asiklann onde 



316 



gelenlerinden sayabiliriz. Armutlu, Dahsman, Geda Muslu, Kul Culha ve Oguz AN de denizasin 
topraklarda yasayan asiklardir. 

17. Yuzyilda Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati 

17. yuzyilda Osmanh imparatorlugu genislemis, Osmanh kulturu ve uygarhgi ileri duzeye 
ulasmistir. Bu yuzyilda klasik siirin siir gevresine yakin yerlerdeki asiklann siirlerinde klasik siirin 
etkileri gorulmeye baslamistir. Dil agirlasmis, bazi asiklar divan siirinin nazim sekillerini ve aruz 
olgusunu kullanmaya baslamislardir.36 17. yuzyildan sonra divan siiri ile asik siiri arasinda bir 
yakinlasma gorulmektedir. Bazi asiklann sehirlere gelip yonetimden sinirh da olsa destek gormeleri, 
medrese ve divan kulturunden etkilenmeleriyle, "kalem suarasi" adi verilen divan siirinin taklitgileri 
diye niteleyebilecegimiz yeni bir a§ik toplulugu olu§tu. Bunlar genellikle saz galmayi bilmezdi. Bu 
a§iklar, a§ik gelenegi ile divan §iiri arasinda bir tur kopru islevi gormuslerdir. 17. yuzyilda 16. yuzyila 
gore daha gok a§ik yetismistir. Yuzyila damgasini vuran asiklann kuguk bir bolumu de "Garp 
Ocaklan" asiklandir. 

17. yuzyilda asik edebiyati gelisimini tamamlamistir. Bu yuzyil asik edebiyati igin altin gagdir. 
Osmanh Devleti'nin genis sinirlan igerisinde binlerce asik yetismistir. Bu asiklann bir bolumu, orduyla 
birlikte savasa katilarak askerlerin cesaretini arttirdigi gibi digerzamanlarda da onlan eglendirmistir. 

Asiklar, 17. yuzyildan sonra teskilatlanmis, "geleneksel asikhk gezileri" diye adlandinlan 
seyahatleri yayginlasmistir. Asik edebiyati edebT ornekleri kadar icra toresi ve gunluk hayatin 
akislerini tasiyan adet ve pratikler butunuyle Osmanh halk kulturunun bigimlendirdigi bir edebT gelenek 
olarak bu kultur birikiminin bashca beige ve birikimi olarak incelenmelidir. 

17. yuzyilda asiklann en buyukleri yetismistir. Asikhk gelenegi bu yuzyilda geliserek sekilde, 
turde, konuda mukemmeli yakalamistir. Asiklar, asikhk gelenegi kurallanni belirleyerek bunlara 
uyulmasim saglamislardir. Asik edebiyati, kendi gelenegi iginde klasiklesmis bir edebiyat oldugu igin 
asiklann soyleyislerindeki benzerlik, divan siirinde oldugu gibi gelenege uyma zorunlulugundandir. Bu 
da siirlerin kansmasina neden olmustur. Asiklar asik, kul, oksuz gibi sifatlan kullanmaya 
baslamislardir. Bir kisim asiklar, yenigeriler, sipahiler, leventler gibi askerT topluluklar arasindan 
yetismistir. 

17. yuzyihn ikinci yansindan sonra gorulen diger asiklarsa daha gok buyuk yerlesim 
merkezlerinde yasamis divan siirinin gevresinde bulunmus asiklardir. Bunlann en onemli temsilcileri; 
Asik Omer, GevherT ve KatibT'dir. Aruz olgusu bildikleri gibi, belli olgude ogrenim gormuslerdir. 
Aralannda saz galmayi bilmeyenler bulunsa da genellikle saz galarlar. Bu donemde bazi divan sairleri 
hece olgusuyle siir yazmayi denemislerse de divan edebiyatinin asik edebiyati uzerinde etkisi daha 
fazla olmustur. Bu etki daha sonraki yuzyillardaki Erzurumlu Emrah, Dertli, Bayburtlu ZihnT ve §em'i 
gibi asiklarda agikga gorulur. 



317 



Bu yuzyilda yasanan tarihi olaylar destanlara konu olmustur. Bunlar tarihin destanlastinlmis 
ornekleridir. Asiklar katildiklan savaslan, duyduklan zafer ve hezimetleri konu almislardir. Asiklar 
zumresi iginde okur-yazarlar gogalmaya baslamis, hatta iyi egitim gorup devlet hizmetinde yer alanlar 
da olmustur. Gevheri, Asik Omer gibi asiklar divan sairlerine ozenerek aruzlu siirler yazmislardir. 
Bunun sonucunda bu asiklann dilleri agirlasmistir. Donemin asiklan hakkinda fazla bilgimiz yoktur, 
bilgilerin gogu conklerdeki siirlerin degerlendirilmesi yoluyla saglanmistir. Birgok conk ve mecmuada 
Asik Omer ve GevherT'nin siirlerinin yer almasi asiklann kendilerini aydin zumreye kabul ettirdiklerinin 
bir gostergesidir. 

Asikhk gelenegi Osmanh kulturunun merkezi olan istanbul'da, klasik muzikten de ogeler almis, 
klasik Turk muzigi makamlan ve aruzlu sekiller, asik fasillannda onemli yer tutmustur. Klasik siir 
gevresinden uzak yasayan asiklann siirlerinde siirin merkezine guzelleri ve bunlara bagh heyecani ve 
duyarhhgi koyup gevrelerini dekor olarak aldiklanni ve dogayla bezediklerini goruyoruz. 

Ayni kultur kaynaklanndan beslendikleri igin, asik siiri ile divan siiri arasmda benzerliklerin ve 
ortakhklarin olmasi kagmilmazdir. Asiklar ve divan sairleri, guzeli ve guzellikleri anlatmak igin gesitli 
kavramlardan yararlanarak, benzetme ogeleriyle sevgili ve gevresini anlatirlar. Bu ogeler, divan ve 
halk siirinin tarihsel gelisimi iginde belli kullanim kahplan kazanarak klise mecazlar haline gelmistir. 
Bunlan da belirleyen siirin sunuldugu kultur gevresinin ortak begenisidir. Gogebe topluluklar iginde 
yetisen asiklarda gogebe kulturu etkisiyle gogebe yasamin ve dogal gevrenin etkisi gorulur. Koy ve 
kasaba kulturunun etkisiyle yetisen asiklar uzerinde, gevrelerine ait ozelliklerin varligi dikkati geker. 

Asiklar ve divan sairleri birgok mazmun, mecaz ve benzetme ogelerini kuguk degisiklikler 
yaparak ortaklasa kullanmislardir. Sanatgilar, bu ortak motifleri kendi geleneklerine uygun bir sekilde 
islemislerdir. Asiklann siir gevresi, kultur ve begeni farkhhgi nedeniyle klasik edebiyatin siir 
gevresinden aynhr. Asiklar, tabiati, insani ve olaylan konusma dilimizin rahathgi iginde ozgun 
imgelerle anlatirlar. 

Asiklar, islamiyet kulturu ve Allah birligine varma yollanni arayan gorusler butunu olan 
tasavvuftan etkilenmislerdir. Tasavvufun, asiklara ve divan sairlerine olan etkisi onlan ortak bir dunya 
gorusunde birlestirir. Ask anlayislan, rintlik dusunceleri, olum ve hayat karsisindaki tavirlan benzerdir. 
Tasavvufta ask, Allah'la butunlesmektir. DunyevT ask gegicidir, kisiyi olgunlastinr, nefsi egitir. MaddT 
a§k, manevT aska gegis igin bir basamaktir. Asiklar, tasavvuf kulturu etkisiyle kendilerini bahtsiz, 
sevgiliyi erisilmez ve vefasiz gorurler. Divan sairlerinin vuslatsiz, paylasilamayan ask acilanyla 
yasamalanna karsin asiklar, sevgiliye ve vuslata taliptirler. Felekten yakinmalanna ragmen, yasama 
sevinci gozlenir. Asiklann islam? motiflere, inang esaslanna, ibadetlere, hukuka ve ahlak konulanna 
degindiklerini goruruz. 

ilk sairname bu yuzyilda yazilmistir. Asik Omer sairnamesinde pek gok asigin adini vermis, 
fakat asiklann ozelliklerini siralamamistir. Aynca bu yuzyildan elimize ulasan conk ve mecmualar bize 
kaynaklik etmektedir.37 

318 



17. yuzyilda Osmanh Ordusu'nun seferlerine katilan siirlerinde bunlan isleyen asiklara "ocak 
asiklan" adi da verilmektedir. 17. yuzyilin onde gelen asiklanm soylece siralayabiliriz. GevherT, 
Timisvarh Asik Hasan, Asik Omer, Kayikgi Kul Mustafa, Ercisli Emrah, KatibT, Bursali Halil, Kuloglu, 
Asik, Asik ibrahim, Asik Nev'i, Asik Yusuf, Benli AN, Berberoglu, Haliloglu, KamilT, Katip Osman, 
Kesff, KirimT, Kul Mehmet, Kul Suleyman, Mahmutoglu, Oksuz Asik, Sun'i, Sahinoglu, UskudarT, 
Yazici vb. 

18. Yuzyilda Asiklik Gelenegi ve Asik Edebiyati 

18. yuzyilin asiklan siyasal tarihimizde gok onemli olaylar olmasina ragmen 17. yuzyilda yetisen 
usta asiklann gucune ulasamamislardir. Asik edebiyati gerilemeye baslamistir. Buna ragmen asiklar, 
divan sairlerine gore daha canh daha hayati konulara yonelen siirler yazmislardir. 

18. yuzyilda asiklar, etkilerini ve varliklanni surdurmuslerdir. Divan edebiyatinin etkisinde 
kalarak kusurlu bigimde aruzu kullanan asiklann sayisi artmistir. Bu donemde kahvehanelerde, 
bozahanelerde, meyhanelerde ve panayirlarda ellerinde sazlanyla siirler soyleyen asiklik 
geleneginden yetisme asiklara her yerde rastlamyordu. 

Asiklik, bu yuzyilda gok yayginlasmistir. Hatta aruz olgusuyle siirler yazan asiklara suara 
tezkirelerinde bile rastlanmaktadir. Nedim'in hece vezniyle bir turku yazmasi bu ilginin bir kanitidir. Bu 
donemde asiklann degeri her kesimde bilinmeye baslamis ancak onemli bir asik yetismemistir. Bu 
yuzyilda siyasT tarihimizin onemli olaylan olmasina ragmen buyuk asik gikmamistir. 18. yuzyilda 
sosyal konular uzerine yazilan destan ve kosmalar ayn bir onem tasir. 

18. yuzyilin onde gelen asiklanni soylece siralayabiliriz: AbdT, Agah, AgahT, Asik AN, Asik 
Bagdad?, Asik DerunT, Asik Halil, Asik Kamil, Asik NigarT, Asik Nuri, Asik RavzT, Asik Sadik, Asik 
Said, Hocaoglu, HukmT, Kabasakal Mehmet, Kara Hamza, KatibT, KiymetT, KusadT, LevnT, Magripoglu, 
NakdT, NesatT, Riza Seteroglu, Sirn, Suleyman, SermT, TalibT, Asik KusurT, Asik KemterTvd. 

19. Yuzyilda Asiklik Gelenegi ve Asik Edebiyati 

16. yuzyildan beri gelisimini surduren asik edebiyati 19. yuzyilda daha buyuk onem kazanmistir. 
Divan edebiyatinda mahallilesme akimi artarken, diger yandan asik siiri divan edebiyati etkisine daha 
fazla girerek halktan ve halk zevkinden uzaklasma egilimi gostermeye baslamistir. Asiklar, Asik Omer 
ve GevherT etkisinde kalarak aruz olgusunu, divan siirinin nazim sekillerini daha gok kullanmaya 
baslamislardir. Hece olgusuyle yazdiklan siirlerde de daha gok Arapga ve Farsga kelime, terkip ve 
tamlamalar kullanmaga baslamislardir. 

Asik edebiyati ve divan edebiyati 19. yuzyilin ikinci yansmda toplumdaki degisim ve gelisime 
paralel olarak gerileyip gelenekten uzaklasmaya baslamistir. Sultan Abdulaziz doneminde BektasT 
tekkelerinin tekrar agilmasiyla gegici bir gelisme gostermis; fakat bu, eski sanat sekillerine donmeye 
yetmemisti. Buyuk sehir merkezlerindeki asik kahvelerinin yerini tutmaya galisan semaT kahveleri 

319 



gelenekten kopmus eski ortak ozelligini kaybederek, dar bir gevreye seslenen bir zumre edebiyati 
karakteri almaya baslayan asik edebiyatmin eski canhhgini kazanmasina yetmedi.38 

19. yuzyilda asik siiri onemli bir gelisme gosterememistir. Eski soylenenlerin tekran yapilmistir. 
Osmanli imparatorlugu'nun hertarafinda asiklann sayisi artmis, asik zumreleri olusmustur. 19. yuzyil 
asiklan hakkinda diger yuzyillara oranla daha gok bilgi sahibiyiz. imparatorlugun pargalanmasi, siyasT 
ve sosyal degisimler siirin konularim etkilemistir. 

Toplumun her kesiminde ve kurumlannda gorulen koklu degisimlerden biri de 19. yuzyilda 
Tanzimat'la ortaya gikti. Bati'da 18. yuzyilda ortaya gikan Fransiz ihtilali, butun dunyayi sarsti. 
Milliyetgilik, ozgurluk, esitlik, hak, adalet gibi yeni kavramlar simgelesti. Fransiz ihtilali'nin etkileri, 19. 
yuzyilin basinda Osmanli imparatorlugu'nda kendini gostermeye baslar. Bireyi ve toplumu derinden 
etkileyen ve yeni bir sanat, edebiyat anlayisi getiren bu donem yine yuzu Bati'ya donuk, ama 
oncekilerden ayn bir yolda olustu. Bati uygarhgi etkisinde gelisen Turk edebiyati, insana ve yasama 
bakis agilanni degistirerek disa donuk konulara yoneldi. 

Tanzimat sonrasi batihlasmaya uyum gosteremeyen yenigeri ocaklannin kapatilmasindan sonra 
gug kaybeden medrese ve tekke, asik tarzi heceyle siir ornekleri vermeye baslamistir. 19. yuzyilda 
Bati'ya agilma Turk sosyo-kulturel yapisini belirleyen kurumlan da etkiledi, degisime ugratti. 
Matbaanm yayginlasip yazih ortamin baslamasi sozlu kultur ortaminin urunu olan asikhk gelenegini 
de etkiledi. 2. Mesrutiyet'le birlikte basindan sansurun kalkmasiyla birlikte gittikge gelisen basin ve 
tiyatro kumpanyalannin faaliyetleri gibi yeni eglence formlan karsisinda 19. yuzyilin sonlanna dogru 
ortaya gikan semaT kahvehaneleri islevlerini kaybederek birer birer kapanirlar. SemaT kahvehaneleri 
ve galgili kahvehaneler istanbul'a ozgu bir zumre olan kulhanbeyi-tulumbacilann kontrolundeydi.39 

Tanzimat'la birlikte, aydinlar arasinda halk edebiyatina gosterilen ilgi artmissa da bu surekli bir 
ilgi olmamistir. Ziya Pasa gergek Turk edebiyatmin halk edebiyati oldugunu soylemis ancak kisa bir 
sure sonra klasik sairlerin asiklan asagilayan sozlerinden daha agir ifadeler kullanmistir. 

19. yuzyilda istanbul, asik edebiyatmin gelismesi bakimindan gok uygun bir gevre olmustur. 
Bunda, 2. Mahmut'un asiklan korumasimn payi buyuktur. Asikhk gelenegi ve asik edebiyati yeniden 
canlanmistir. 19. yuzyilin sonlannda buyuk yerlesim merkezleri ve ozellikle istanbul'daki kuvvetli 
asikhk gelenegi yerini baska bir gelenege "semaT kahvelerine" birakmistir. Bu kahvelerde soz sahibi 
olan asiklar artik gezginci asik degildir. "Meydan §airleri" de denen bu tarzin temsilcileri semaT 
kahvelerinde mani, destan, kosma, divan, semaT, kalenden gibi siirler soylerlerdi. Ramazan, bayram 
ve Cuma geceleri semaT kahvelerinde buyuk toplantilar olurdu. Once klarnet, darbuka ve zilli masa 
gibi galgilarla mizika fash yapihrdi. Alafranga marslardan sonra turkulere gegilirdi. En sonunda asik 
siirleri okunurdu. istanbul'da semaT ocaklan genellikle tulumbaci ocaklanna bagh istanbullu asiklardi. 



320 



19. yuzyilda asikhk gelenegi, zayiflayarak gug kaybetmeye baslamistir. Yenigeri ocaklannin 
kapatilmasi, tekkelerin zamanla islevlerini yerine getiremez duruma dusmeleri ve daha sonralan 
kapatilmalan nedeniyle asiklann yetisme kaynaklanndan gogu ortadan kalkmistir. 

19. yuzyil, asik edebiyatinin istanbul'da saray ve konaklara da girdigi bir donem olmustur. 
Asiklann yetismesinde onemli bir yeri olan yenigeri ocaklanni kaldiran 2. Mahmut asiklan koruyarak 
saraya almistir. 2. Mahmut'tan Abdulaziz'in son zamanlanna kadar duzenli teskilatlan ve esnaf 
loncalanna benzer loncalan vardi. Asik fasillanndan hoslanan 2. Mahmut, Abdulmecit ve Abdulaziz 
donemlerinden sonra sehir gevrelerinde asiklar ve asik edebiyati onemini kaybetmeye baslamislardir. 
Saraylardaki asiklann hukumet tarafindan tayin edilen bir asik kahyalan bulunur bazen hukumet bu 
asiklan kendi propagandalan igin kullanirdi. Diger asiklar ise belli kahvehanelerde toplamp saz ve soz 
fasillan yaparlardi. 

Asiklann urunleri, muzikle siirin bir birlesimidir. Cesitli donemlerde kopuz, kara duzen, bozuk, 
tambura, gogur gibi sazlar kullanmislardir. Usta asiklar ozgun ezgiler, makamlar yaratmislardir. 19. 
yuzyilda istanbul'da Tavukpazan'nda, Tahtakale'de daha gok tulumbacilar ve kabadayilar tarafindan 
isletilen asik kahvelerinde sazli sozlu eglenceler duzenlenirdi. Asiklar kahvenin duvanna asilan odullu 
baglamayi (muamma) nazimla gozmeye gahsirlardi. Baglamayi gozen asigin odulu para, saz, tufek 
vb. olurdu. Bu kahveler, 1826 yilinda yenigeri ocaklannin kapatilmasiyla yiktinldi. Daha sonra semavi 
kahveleri adiyla yeniden agildi. Bunlar da sonradan yerini istanbul'da, Besiktas, Tophane, 
Bogazkesen, Eyup, Hahcioglu gibi semtlerde agilan galgih kahvelere birakti. 1908 mesrutiyetinden 
sonra birer birer ortadan kalkti. 

Asik edebiyati, Osmanli imparatorlugu'nda yasayan, saraylarda, konaklarda, asker ocaklannda, 
sinir kalelerinde, kahvehane ve bozahanelerde, panayirlarda, koylerde ve konar gogerler arasinda 
zevk ve heyecanla dinlenen bir edebiyatti. Asik edebiyati, Osmanli imparatorlugunun sosyal yapisini 
ve hayata bakisini yansitir. Buyuk tarihT olaylar karsisinda halkin sevinglerini, uzuntulerini, devlet 
buyukleri hakkinda duygulanni anlatan destanlar tarihT birer beige niteligindedir. Asik gagina tanikhk 
etmesi, yasanilan hayattan kesitler sunmasi yonuyle islevseldir. Asik edebiyati, kultur tarihine de 
kaynakhk eder. Asik edebiyatinin derinlemesine incelenmesi, yasadigi donem edebiyat anlayisi ve 
insan yapisina ait agik bilgiler vermeyen divan edebiyatinin sosyal gevresi hakkinda da bilgi 
verecektir.40 

19. yuzyilda, 16. yuzyildan beri gelisimini surduren asik edebiyati, onem kazanmistir. Bir 
yandan klasik edebiyat iginde mahallilesme akimi artarken, diger yandan halk siiri klasik edebiyat 
etkisine girerek halktan ve halk zevkinden kopmaga baslamistir. Asik zumreleri olusmus, 
imparatorlugun pargalanmasi, politik ve sosyal degisimler siirin konusunu etkilemistir.41 19. yuzyilda 
en dikkati geken olaylardan biri de asik kolu adini verdigimiz usta-girak iliskileridir. Asikhk geleneginde 
onemli rolleri olan asik kollannin bu donemde yer almasi onemlidir.Bu kollar; 1) Emrah Kolu 2) 
RuhsatT Kolu 3) §enlik Kolu 4) SummanT Kolu, 5) Dertli Kolu, 6) HuzurT Kolu, 7) Dervis Muhammed 

321 



Kolu'dur. Tekkelerin kuruldugu ve gelistigi sehir ortamlannda asiklann, tekke ve medrese kulturuyle 
yogrularak 19. yuzyil sonlanna kadar geleneksel tavirlanni surdurdukleri gorulmektedir. 

Yeni bir estetik ve dogrudan dogruya yasamdan alinan yeni konular, yasam ve gergekle 
beslenemeyen, soyut dusuncelere dayali dusuncelerle igine kapanmis divan siirini sarsti. Tanzimat'la 
birlikte yeni edebiyatin yapismda kullanilacak deger ve kavramlar getirme gabasi, gunluk hayatla ilgili 
herturlu olay, duygu ve dusiJnceyi siirin ve nesrin konusu olarak segen Tanzimat edebiyatini dogurdu. 
Onceleri bigimde eski, ozde yeni siir anlayisiyla baslayan Tanzimat edebiyati, divan siirinden 
aktanlmis degistirilmis ogelerle yenilige baslar. Divan siirinin sebk-i Hindi hayallerinden ve girift 
mazmunlanndan siynlarak, siirde yalm dusiJnce diye niteleyebilecegimiz dogrudan anlatimi 
kullanmislardir. Yeni duygular, yeni heyecanlar, yeni dusunceler divan gelenegine bagli sekil ve 
tekniklerle islenerek yeni hareket baslatildi. Yeni bir hayal dunyasi, yeni bir estetik, renk ve dis alem 
yakalanmaya galisildi. Hayaller, tabiattan ve esyadan gelen duygulara agildi. 

Bu yuzyilda asiklann gogu okur yazardir. Bazi asiklann siirleri klasik kaliplara uymasa da divan 
seklinde basilmistir. Okur yazar asiklann yam sira eski gelenege bagli asiklar dar gevrelerde siir 
soyleyerek asiklar, gelenegini surdurmeye devam etmislerdir. 

19. yuzyihn onde gelen asiklanm soylece siralayabiliriz: Asik §em'i, Asik §enlik, Kagizmanh 
Hifzi, Bayburtlu Celali, Yusufelili HuzurT Habib Karaaslan, MhamT, Posoflu MudamT, Posoflu ZulalT, 
Bayburtlu Celali, Yusufelili HuzurT Habib Karaaslan, MhamT, Posoflu MudamT, Posoflu ZulalT Asik 
TahirT, Bayburtlu CelalT, Bayburtlu ZihnT, CeyhunT, Dadaloglu, Deliboran, Dertli, Erzurumlu Emrah, 
GedaT, HizrT, KamilT, KusurT, MeslekT, MinhacT, MuhibbT, RuhsatT, SerdarT, SeyranT, Silleli SururT, 
SummanT, Tokath Nuri, TifIT, Bezmi, DevamT, Asik Veli, Asik Huseyin, Asik Serdari, Asik Mesleki, Asik 
Gufrani vd.42 

20. Yuzyilda Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati 

20. yuzyilda, asikhk gelenegi eski onemini kaybetmeye basladi. Ozellikle Cumhuriyet'ten sonra 
maddT ve sosyal hayattaki degismeler bu zumreyi yaratan ve besleyen toplumsal sartlan da 
degistirmistir. Yeni iletisim araglanmn ortaya gikisi, sanayilesme, tekke ve medreselerin kapatilmasi 
sistemin degismesiyle asiklar zumresi yavas yavas ortadan kalkarak buyuk merkezlerden kirsal 
kesimlere, gelismenin az oldugu yerlere dogru gitmeye baslamistir. 

Bu yuzyilda millilesme hareketine paralel olarak dil sadelesmeye baslamis, hece olgusuyle mill? 
nazim sekillerimize uygun olarak asiklar siir soylemeye baslamislardir. Gunumuzde eskiye oranla az 
da olsa asiklar vardir. 

Halka dogru hareketinin, halk kulturunu, yasatma hareketinin etkisiyle hala asiklar arasinda 
atismalar yapilmakta, asik eglenceleri duzenlenmektedir. Yuzyihn baslannda, gelenege bagli olarak 
siirler soyleyen asiklar once siirlerine ad vermek suretiyle ilk degisiklige gitmislerdir. Conklerde turku, 

kosma gibi genel adlarla anilan siirler, artik konulanna uygun adlarla anilmaya baslamistir. 

322 



Osmanli imparatorlugu doneminde devlet destegi goren asiklara Cumhuriyet doneminde yardim 
edilmemistir. 1931 yihnda Ahmet Kutsi Tecer, 1964'te ibrahim Aslanoglu tarafindan Sivas'ta 
duzenlenen "asiklar bayrami" ile asikhk geleneginin yasadigina dikkat gekilmistir. 1966 yihnda Konya 
asiklar bayraminin yapihp duzenli hale gelmesiyle asiklar birbirilerini tammis, yerel asikhk 
geleneginden Turkiye asikhk gelenegi surecine gegilmistir. 

Asiklar, gelenegi surdurmeye gahsmaktadirlar. 20. yuzyihn onde gelen asiklarim soylece 
siralayabiliriz. AN izzet Ozkan, Asik FerrahT, Asik Mehmet Yakici, Asik Veysel, TalibT, MeslekT, 
EmsalT, Sefil SelimT, ismetT, Kul Gazi, Bayburtlu HicranT, Davut SularT, EfkarT, GufranT, Kagizmanli 
Hifzi Asik Cemal Hoca, Asik Yorgansiz Hakki Cavus, Asik Andinnh Halil, Asik Yuzbasioglu-MihmanT, 
Asik Posoflu MudamT, Asik ZakirT, Asik Habib Karaaslan, Asik Deli Hazim, Asik Halil Karabulut Asik 
AzerT, A§ik Zulfikar DivanT, A§ik Mevlid ihsanT, A§ik Fehmi Gur, A§ik HasretT, A§ik Huseyin Qirakman, 
A§ik Kul Mustafa, Asik PuryanT Asik Mustafa RuhanT, Asik Kul SemaT, Asik Pervani, Asik DaimT, Asik 
Yasar ReyhanT, Asik FerrahT, Asik Kara Mehmet, Asik SelmanT, Asik ilhami, Asik Abdulvahab 
Kocaman, Asik ismeti, Asik MihmanT, Asik §eref Tashova, Asik Rustem Alyansoglu, Asik Musa 
Merdanoglu Asik Murat Qobanoglu, Asik HudaT, Asik FirganT, Asik FeymanT, Asik MahsunT §erif, Asik 
Nusret Toruni, Asik Haci Karakilgik, Asik CiragT, Asik Ahmet Poyrazoglu, Asik imamT. 

Gunumuzde Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati 

19. yuzyildan itibaren asiklann ordudaki gorevlerine son verilmesi ve tekkelerin kapatilmasiyla, 
asiklar koruyuculanm kaybetmislerdir. Bu nedenle asik edebiyati, bu yuzyilda gerileme sureci igine 
girmistir. Aydin gevrelerde, Bati edebiyati ornek ahnarak gelistirilmeye galisilan yeni edebiyat 
anlayislan da bu sureci hizlandirmistir. Bu arada halk edebiyatmdan yararlanma niyetleri de zaman 
zaman dile getirilmistir. 20. yuzyihn baslannda mill? edebiyatin ancak halkin dili ve edebiyatina 
donulerek olusturulabilecegi gorusu agirhk kazanmis, halk edebiyati anlatim tekniklerinden belli 
segmelerle yararlanilmistir.43 Cumhuriyet doneminde Turk siiri iginde asik gelenegine folklor gozuyle 
bakilmis ancak yine de sanatta gelenekten yararlanma anlayisi dogrultusunda bazi ornekler 
verilmistir. 

Tanzimat, Mesrutiyet, Birinci Dunya Savasi, Turk toplumunu ve gunluk yasamim hizh degisim 
ve donusumlere ugratmistir. Toplumsal yasamda geleneksel yapi yer yer gatlamaya, kinlmaya ve 
yerlesmis degerler sarsilmaya baslamis, gegis donemlerine ozgu ikilemler ortaya gikmistir. Yeni 
kulturle onerilen yeni yasama bigimleri karsisinda halkin uyum gosterememesi, eski yeni gatismasi 
edebiyata da yansimistir. Sorunlar diger sanatgilar gibi asiklar tarafindan da sorgulanmaya baslar. 
Toplumsal ve bireysel galkantilar genis bir perspektifle bakildiginda eski ve yeni arasinda bocalamalar 
halk siirine de konu olmustur. Asigin siirinin eksenini eski-yeni gatismasi olusturur. Asik eskimeye yuz 
tutan gelenekler karsisinda ne yapacagini bilemez. Yeni olusmaya baslayan geleneklere de uyum 
gosteremez. Diger yandan da asigin siirine derin boyutta olmasa da toplum kurallan arasina sikisan 
veya yeni yasamin onerdigi degerleri benimseyip eskinin degerleriyle gatismaya giren insanlann 

323 



mutsuzluklan girer. Asigm tavn kendine gore belirledigi ahlaktan yanadir, gelenekgidir, yeni gelenegi 
ozumleyemeyip taklit eden, davrams ve kisilik bozukluklan gosteren kisileri elestirerek taslar. 

Asik edebiyatinin taslama siirlerinde toplumun gesitli kesimlerindeki dengesizliklerin, geliskilerin 
ustahkla taslamp, elestirildigi gorulur. Asiklarm ogutleme turu kosmalannda halki bilinglendirmeyi, 
aydinlatmayi, bilgilendirmeyi ilke edinen bir tavir ve gaba gorulur. Ashnda asik da ikilem iginde eski ile 
yeni arasinda bocalar. Asik, toplumsal konumunu yukseltme ugrasina giren, gogunu genglerin 
olusturdugu tipleri taslar. Asiga gore yeniyi ozumlemeden kabul eden bu tur genglerin ahlakT degerleri 
asinmistir. Asik bu yonuyle odun vermez ahlakgidir. Asik Tanzimat sonrasi, toplumdaki degisim ve 
gelisimde dogu ile Bati kulturu arasina sikismis, bu ikilem surecinde adeta ayni duygulan yasayan 
Anadolu ruhunun sesidir. 

A§iklar, kan§ik bir sosyal yapidan olu§an Osmanh imparatorlugu'nda ozel bir zumre 
olu§turmu§lardi. Toplumun belli zumrelerinin sanat zevkini kar§ilayan ozel bir topluluktu. 20. yuzyilda, 
bati kulturu etkisiyle yeni birya§ama §ekli arayan Osmanh toplumunda eski gelenekleri surduren, yeni 
gelisim ve degisimi yakalayip izleyemeyen asiklann eski bigimde yasayamayacaklan bir gergekti. 
Turk toplumu Tanzimat'la baslayip, Cumhuriyet doneminde devam eden gelisim ve degisimle yeni bir 
yasama bigimine gegti. Bu yeni yasam, yasama yeni birbakis agisini beraberinde getirdi. Osmanh 
lonca teskilati kadrosunda ozel bir zumre olusturan asiklar, eski asikhk gelenekleriyle yeni toplumda 
yerlerini alamayinca azalmaga basladilar. 

Yasanilan son elli yilda, gaglar boyu suren kultur ikiligi hizla ortadan kalkmaktadir. Bugun koylu 
ve giftgi toplumdan kentli ve sanayilesmis topluma gegmekteyiz. Halkin yansi artik aydinla ayni kultur 
gevresini paylasmaktadir. Koyde kalanlar da ulasim ve iletisim araglanyla kent kulturune 
baglanmislardir. Gunumuz insani artik duste gorulen bir guzelin sevda siirleri yerine, daha somut, 
yeni toplumun yarattigi yeni insan tipinin ozlemlerine cevap verecek yeni duyuslarla orulu yeni siirler 
istiyor. 

Sosyal degisim sonucu asik siiri de en belirgin ozelliklerini kaybetmeye baslamistir. Asik siiri, 
buyuk olgude sozlu yaratihr olmaktan ve sozle yayihr olmaktan gikmistir. Gunumuzde dogaglama siir 
soyleyen asiklar olmakla beraber, saz esliginde topluluk karsisinda dogmaca siirler soyleyen asik 
tipinin yerini yazan, saz galmayi biliyorsa yazdigi siiri sazla soyleyen asik tipi almaya baslamistir. 

Dogmaca siirde, geleneksel siir malzemesini kullanan asik, artik geleneksel baskidan kurtularak 
kisisel yaratmaya dayanan yeni ve degisik siire imzasini atmaya bashyor. Asik siirinin yayilmasi artik 
gagdas araglarla oluyor. Boylece asik siirinin gesitlemelerle yayilma ozelligi de kaybolmaya bashyor. 
Bazi asiklar tapsirma kullanma gelenegini terk ederek siirlerine adlanni soyadlanni yaziyorlar. 
Bazilan da adlannin onundeki asik kelimesini atiyorlar. 

Gunumuzde asik tarzi siir, kitle iletisim araglanyla yayilmaya baslamistir. Bu bir noktada 
teknolojinin sozlu gelenegin islevini ustlenmesidir. Teknoloji, gelenegi yayan gezginci asigin, yerini 

324 



alarak gelenegin dar gevrelerde sikisip kalmasim onleyerek yayilmasini saglamistir. Gunumuzde asik 
tarzi siir yeni ortamlara, yeni sartlara uyum gostermeye, gelenek disi dusuncelerle beslenmeye 
baslamistir. Ozellikle Cumhuriyet'ten sonra koylerden kentlere gog sonunda koy ve sehir kulturu ig ige 
gegmistir. 

1950 yilmdan sonra Turkiye, buyuk biryapisal degisiklik gegirdi. Son 50 yilda koylerden kentlere 
dogru buyuk bir nufus akimi basladi. istanbul, Ankara, izmir ve Adana gibi buyuk kentlerde koyden 
gelenler yasamaya basladi. Buyuk kentlerdeki issizlik, elektrik, su, yol, gecekondulasma gibi sorunlar 
onlan derinden sarsti. Koyden gelip buyuk kentlerde tutunma ugrasi verenlerin sikintilan, ikilemleri 
asiklan da etkiledi. Yeni yasamin getirdikleri de asigin siirine konu oldu. Bu daginik ve duzensiz 
kentlesme koyden gelenleri koy kulturuyle kent kulturu arasina sikistirdi. Bu olgu geleneksel kulturu 
de etkiledi. Koyluyle kentlinin ayni siir ortaminda yasamalan, toplumdaki gok yonlu ve hizli degisim, 
asik geleneginin gok koklu degisikliklere ugramasina neden oldu. Yeni bir olgu olarak ortaya gikan 
yeni sehirli asik, kentlilesme surecini yasayan insanlann acilanni, seving ve mutluluklanni, ozlemlerini 
siirine konu yapti. Bu bir tur kent ortaminda halk kaynagindan yararlanan yeni bir asik tipinin gelenege 
yeni konular, yeni agihmlar saglamasiydi. 

Gunumuz asiklan kendilerine ozan, halk ozani gibi adlar veriyorlar. Fakat bu kelimenin eski epik 
anlaticisi ozanla ilgisi yoktur. 1950 sonrasinin asiklan Turk dilinin sadelesme sureci iginde kendilerine 
ozan diyorlar. Aydin sairlerle, asiklann ayni adi kullanmalan kultur ikiliginin onemli olgude ortadan 
kalktiginin belirtisidir.44 Asik, gunumuz kosma bigimini ve sazi koruyor. Asik siirine geleneksel 
bigimleri uyguluyor. Bu da asik tarzi siirde koklu bir degisimin oldugunun gostergesidir. 

Asik siiri geleneginin 1930'dan sonra Cumhuriyet'in ilkeleri isiginda yeniden canlanmaya ve 
Asik Veysel'le toplumdaki yerini almaya basladigini goruyoruz. Asik siiri son yillarda buyuk kentlerin 
kenar mahallelerinde, kasabalarda ve koylerde az da olsa seslenecek bir kitle bulabilmektedir. 
Cumhuriyetin 10. yildonumu, asikhk geleneginde bir donum noktasidir. 1960-1970 yillan arasmda 
asikhk gelenegi buyuk bir gelisme gosterir. Somut sorunlar siire konu olur. Gelenekteki asiklarda 
gorulen evrensel bans temi gunumuz asiklanna da hakimdir. Hatta insan sevgisi, birlik, kardeslik, 
aynhga karsi olup birlik beraberlikten yana olma dusuncesi, gagdas sairlerden daha belirgindir. 
Gunumuz asiklan bigim agismdan gelenege bagli olsalar da isledikleri temalar bakimindan aydin 
sanatgilara yaklasmislardir. 

Asik siiri gelenegi, belli bir zaman ve belli bir toplum yapismm siiridir. Aydin gevreyle halk 
gevresinin arasmda kultur ikiliginin olustugu donemlerin urunu olan asik siiri, seslendigi dar gevrelerde 
kalmistir. Asik siiri donemi kultur gevrelerinden uzak gevrelerde gelismistir. O, halkin dugunlerine, 
toplantilanna, eglencelerine olumlerine kadar girmistir. Bir gorevi vardir. Her ortamda soylenilebilir. 
Dar gevrelerin temsilcileri olan asiklar, uygarligin koy yasamina kadar girmesi sonucu, toplumun 
geneline agilarak halkin sanatgisi olma yolunu tuttu. Asiklar her gegen gun Cumhuriyet sonrasi hizli, 
kultur degisikliginden etkilenip halk kulturunden ve asik edebiyati geleneginden kopuyorlar. 

325 



Gunumuz asiklan, asik tarzi gelenege sahip olarak edebT gelismelere ne kadar agiktir? insan 
gergegini bireysel ve toplumsal boyutlanyla ne olgude dile getirebilmislerdir? Seslendikleri kitlenin 
kimligini ne olgude ortaya koyabilmislerdir? Asiklar siyasal olusuma paralel olarak topluma 
agilmislardir ama siirleri bireysel yasamin anlatiminda odaklanmistir. Degisim ve gelisime paralel 
olarak toplumdaki degisim ruzganni yakalayamayan asiklar ige donmus, gogu kez tepkisiz kalarak 
toplumdaki yeni degerleri yakalayip, toplumun onune gegerek yeni kitleleri kucaklayacak bir 
yenilesme hareketini baslatamamislardir. 

Asik siiri gelenegi, islevini tamamlayip kultur tarihinin mall olup, tarihteki yerini mi alacaktir? 
Bugun kesin bir yargiya varabilmek igin erkendir. Asigin seslenecegi bir kitle vardir. Halk, ilerleyen 
zaman igerisinde kultur yapisina gore iginden asiklar gikaracaktir. Bir baska deyisle, halkin kulturu 
hangi duzeyde ve konumda olursa olsun kendi yapisini yansitan sanatgilan gikaracaktir. Bir 
toplulugunun kulturu, dunya gorusu ve buna bagh olarak davranislanyla zaman boyutundaki surekli 
olusumdur, statik degil dinamiktir. Bu da bize bir kulturde olusan eserlerin gagin ve seslendikleri 
kitlenin kultur anlayisi ve begenisine gore nasil sekillendigini gosteriyor. Asik tarzi edebiyat, halkin 
edebiyati olduguna gore asiklar halktaki gelisimi ve degisimi yakaladiklannda, yeni ozu ve bigimiyle 
gelenek yasamaya devam edecektir. 

Turk Kulturunde Asik §iirinin Belirleyici Rolu ve islevi 

Asikhk gelenegi, Osmanh Turk kultur varhginin onemli bir bolumunu olusturmustur. Anadolu'da 
Yunus Emre'yle doruk noktasina ulasan dinT-tasavvufT edebiyatin her donemde her zumrede 
Osmanh-Turk kulturunu olusturmakta onemli rolu olmustur. Asik, hem doneminde hem de sonraki 
donemlerde sesini genis kitlelere duyurmus bir sanatgidir. Her edebiyat akimi gibi, asik siiri de kendi 
doneminin zihinsel atmosferinin bir sonucu olarak olusmustur. Asik yasadigi kulturel ortamla ig igedir, 
asik siiri toplumun ihtiyacina bagh olarak ortaya gikmistir. Toplum bilinciyle asik siiri arasinda bir bag 
vardir. 

Asiklar, toplumsal konulan en gok destanlarda kullanmislardir. Gunluk hayatin kuguk 
olaylanndan buyuk sosyal hareketlere kadar destanlar her turden olayi igine ahr. Bir tarihT olayin 
toplum uzerindeki etkisinin bilinmesi onu temellendirmekte onemlidir. Destanlarda tarihT olayin gegtigi 
zamana ait yasayis, dusunus ve inanislann izleri vardir. Toplumlan derinden etkileyen savaslar 
destanlara konu olur. Destanlar bu yonleri ile eski ve yeni kultur arasinda bir bagdir. Destanlarda tarih 
kitaplannda yer almayan halkin duygulanni buluruz. Destanlar toplumun deger verdigi kisi ve olaylan 
anlatan halkin umut ve isteklerini yansitmalan yonuyle hayata agik yapiya sahiptir. 

Destanlarda halkin devleti nasil degerlendirdigine ait ipuglan buluruz. Asiklar devletin iradeli, 
guglu, adaletli, ordusu egitimli ve savas yetenegine sahip oldugunu belirterek devletin bekasi, 
kutsalligi dusuncelerini halka anlatarak Osmanh Turk kulturunun olusmasina olumlu katkilar 
saglamistir. Devletin gucunun toplumun dayandigi ilkeler gergevesinde bigimlendigi dusuncesi halka 
anlatilarak devlete baghlik dusuncesi pekistirilmistir. 

326 



Asik siirinde ogreticilik vazgegilmez ozelliktir. Asik guncel konulan halkin ilgisini canli tutacak 
bigimde isler. Onlar yasadiklan toplumun sozculeridir. Toplumun ortak norm degerlerini siirlerinde 
gunluk olaylarla bag kurarak anlatirlar. §iirlerinde sevgi, kardeslik insanlik gibi evrensel degerleri 
bikmadan usanmadan konu ederek halki insanligin ortak paydalannda birlestirmeyi kendilerine gorev 
sayarlar. Olaylara ayna tutarak insanlan iyide, dogruda, guzelde birlestirmege gaba sarf ederler. 
Toplumda aksayan bir yon gorduklerinde toplumu temsil gorevini ustlenerek dogrulan siralarlar. 
Asiklann ogutlemeleri ayinci, yargilayici degil birlestiricidir. Onlann ogutleri yararh, denenmis, yasam 
kesitleridir. Bu tur siirlerin arka planinda donemin sosyal, ekonomik garpikhklan, yozlasan degerler 
karsisinda farkli davrams bigimleri sergileyen kisiler vardir. 

Asiklar toplumun norm ve degerlerine ters dusen kisileri mizaha konu ederler. Onlann bu turden 
§iirleri bireysel ta§lama, toplumsal ta§lama, ta§lama-takilma, yalanlama-mubalaga §iiri olmak uzere 
dort grupta toplanabilir. Bunlar eglendirme, du§undurme, egitim, ele§tirme amaghdir. insan-insan, 
insan-toplum ili§kilerini irdeleyen, ele§tiren boyutuyla i§levseldir. Halk kulturu geleneginde kissadan 
hisse alma deyimi yaygindir. A§iklar, ogut vermeyi, yol gostermeyi a§ikhgin geregi sayar, halk da 
bekler. A§iklann bu turden §iirlerini inceledigimizde ogudun insan ve toplum uzerine kuruldugunu 
goruyoruz. 

A§iklar bir insanda olmasi gereken ozellikleri §u ba§hklarda toplarlar: Durust, sir saklayan, 
yapici, sozunde duran, buyugunu seven, dosta sadik, zorda kalana yardim eden vb. Bir insanda 
olmamasi gereken ozellikler ise su sekilde siralanir: Gururlu, hirsh, ofkeli, insanlan kuguk gorme, 
emanete hiyanet etme, dedikodu yapma, kotuluge kotulukle karsihk verme, un ve servetin tutsagi 
olma vd. Asiklar, toplumun yapi taslanndan biri olmalan yonuyle islevseldir. Onlar dinT-nasihat konulu 
siirlerinde Allah, Peygamber sevgisini isleyip islam? ahlakin kurallanna uyulmasini ogutlerler. Bunlar; 
kutsal degerlere baghhk, insanlan iyiye dogruya ulastirma gabasi, dinin gereklerini yapma gibi tavir ve 
dusuncelerdir. 

Asiklar yigitlemelerinde halkin ortak duygu ve dusuncelerini dile getirmeleri bakimindan 
Osmanli-Turk kulturunun korunmasinda, yasatilmasinda hizmet verir- 

ler. Onlar vatan, bayrak, ozgurluk gibi yuksek ahlakT degerleri telkin ederler. Savasi konu alan 
siirlerinde halkin duygu ve dusuncelerini yansitarak sosyal tarihe kaynakhk ederler. 

Asik edebiyatinin beslendigi ve geldigi gevrelerin diliyle divan edebiyatinm dili arasinda buyuk 
farkhhklar vardir. Asiklann gunluk konusma dilini kullanmalan, siirlerini saz esliginde soylemeleri, 
divan siirinin ust kulturunu yakalamayan genis halk kitleleriyle kolayhkla butunlesmesini saglamistir. 
Asiklar, Turk dilinin dogal gelisimine ve Turk diliyle saheserler yaratacak edebiyata zemin 
hazirlamislardir. 

Asik siiri, divan siiri, tekke siiri gibi Osmanli-Turk kulturunun en onemli belirleyici 
dinamiklerinden ve bashca anlatim kaynaklanndan biridir. Asiklann siirlerinden soylendigi donem Turk 

327 



halkimn estetik modelini, begenilerini, ahlak anlayisim, insana, topluma, dunyaya bakisim vd. 
ogrenebiliriz. Asiklar, toplumu ornek degerler gevresinde toplamalan yonuyle islevseldirler, adeta 
kulturun olusup, koklesip, yayilmasinda birer kultur gonulluleridir. 

Asiklar, seslendikleri kitlenin onundedirler. Bu yonleri onlan ve ogutlerini daima onemli kilmistir. 
Onlar siirlerinde devletin birligi ve beraberligini isleyerek devletin bekasinin onemini anlatirlar, 
insanhgi sevgi ve kardeslik, insanhk gibi ortak degerlerde birlestirme gabasi verirler. 

Sanat urunleri toplumun yapisindan soyutlanamaz. Bunlar toplumsal iliskilerden dogan 
olgulardir. Her toplumun kendine ozgu acilan, sevingleri, umutlan, ozlemleri, tepkileri kisacasi 
kendine ozgu bir ig dunyasi vardir. Bu ig dunyamn birikimleri sanatgilarca, sanat urunlerinde dile 
getirilir. EdebT eserler yasayan kultur toplulugunun ortak dunya gorusune ve degerler sistemine gore 
sekillenir. Sanatgilar da eserleriyle toplumun kulturune katkida bulunurlar. 

Asiklar halkin ortak duygu ve dusuncelerini ozellikle sosyal ve tarihT konulu siirleriyle dile 
getirerek genis kitlelere yayarak Turk kulturunun tasimacihgini, koruyuculugunu yaparlar. Asik tarzi 
siir toplumun ihtiyacina bagh olarak ortaya gikmistir. Toplum bilinciyle bu siirler arasinda bir bag 
vardir. Bir tarihT olayin toplum uzerinde etkisinin bilinmesi onu temellendirmekte onemlidir. Bu yonuyle 
asik siirinin bir bolumu sosyal tarihe kaynakhk eder. 

Asik siiri eski Turk siiri ogelerini bunyesinde banndinp gunumuze getirerek Turk kulturunun 
surekliligine katki saglamistir. Asiklar siirlerinde tasavvuf dusuncesini halk dili ve kulturuyle 
butunlestirerek islemisler ve Anadolu'da Mogol istilasi sonrasi maddT manevT yikima ugrayan insanlan 
ortak duygularda birlestirerek yeni bir yurt kurulmasinda olumlu bir katki saglamislardir. 

Sonug olarak, asik siiri halk arasinda mayalanmis, halkin kultur yapisini, dokusunu 
sekillendirmekte onemli rol oynamistir. Toplum bilinciyle asik siiri ig igedir. Asik, toplumun yasamakta 
oldugu seruveni sorgulayip anlamaga galisarak Turk insanini her boyutuyla kavrayip aydinlatma 
gabasiyla Osmanh-Turk kulturunun belirleyici dinamiklerinden birisi olmustur. 

Gunumuzde Yeniden Yapilanan Asikhk Geleneginin 

Sosyo-Kulturel Boyutu 

Toplumun her kesiminde ve kurumlannda gorulen koklu degisikliklerden biri 19. yuzyilda 
Tanzimat'la ortaya gikti. Bati'da 18. yuzyilda ortaya gikan Fransiz ihtilali dunyayi sarsti. Milliyetgilik, 
hurriyet, esitlik, hak, adalet gibi yeni kavramlar, yeni degerleri simgelestirmistir. Bati uygarhgi 
etkisinde olusan Tanzimat edebiyati, bireyi ve toplumu derinden etkileyen yeni bir sanat ve edebiyat 
anlayisiyla yuzu batiya donuk ayn bir yolda olustu. Asik tarzi edebiyat da gelisimlerden etkilenerek 
yuzunu insana gevirerek disa donuk konulara yonelmege basladi. Toplumsal sorunlar, asiklar 
tarafindan sorgulanmaga baslar. Asik eskiyen gelenek karsisinda ne yapacagini bilemez, degisim ve 
gelisime uyum gosteremez. Gelenekler, iginde bulunduklan gevrenin sosyo-kulturel durumuna gore 

328 



davrams kalibi gelistirirler. Gunumuz asikhk gelenegi ile ilgili tespitlerimizi ve onerilerimizi ug baslikta 
toplayabiliriz. 

I. Gunumuz Asikhk Gelenegiyle 

ilgili Tespitler 

Asikhk gelenegini besleyen kultur kaynaklannin azalmasiyla asikhk gelenegi gerilemistir, 
nedenlerini soylece siralayabiliriz: 

1- Asikhk gelenegini besleyen sozlu gelenek zayiflamistir. 

2- Usta-girak iliskisi gozulme noktasina gelmistir. 

3- Usta asiklarin yeni asiklar uzerindeki denetiminin azalmasiyla, yeni asiklar gelenegi tarn 
olarak ogrenemeyip uygulayamiyorlar. 

4- Gelenegi bilen dinleyici kitlesi gok azaldigi igin yeni asiklar denetlenemiyor. 

5- Bolgelerde, dar gevrelerde, koylerde yetisip taninan asiklarin siirleri yaziya gegirilmese de 
sozlu gelenekte soylendigi igin gunumuze gelebiliyordu. Sozlu gelenegin zayiflamasiyla bu asiklar ve 
siirleri unutulma tehlikesiyle karsi karsiyadir. Aynca sozlu gelenekteki eski asiklarin siirleri usta mail 
olarak soylendiginde gelenekte usta-girak iliskisi olmasa da yeni asiklarin yetismelerine yardimci 
oluyordu. 

II. Gunumuzde Asik Toplantilan ve §6lenleriyle ilgili Bazi 
Tespitler 

1- Usta asiklarin ve gelenegi bilenlerin denetimi gok azaldigi igin bu toplantilann buyuk bir 
bolumu gelisiguzel, duzensiz ve gelenek dikkate ahnmadan yapilmaktadir. 

2- Asik toplanti ve fasillannda icra ve toreye, gelenege uyma yerine meclisin mesrebine gore 
program yapilmaktadir. 

3- Asiklarin sazin dogal sesiyle galip soylemeleri yerine elektro-saz kullanmalan geleneksel 
ezgiyi bozmaktadir. 

4- Gelenegin tasinmasinda onemli rolu olan usta asiklarin siirlerinin galip soylendigi hatirlatma- 
canlandirma bolumleri gogu kezyapilmamaktadir. 

5- Asik toplantilan ve senliklerinde, yeni asiklarin asikhk gelenegiyle ilgili; kafiye, ayak, redif, 
nazim sekilleri, nazim turleri, asikhk kurallan, asik toplantilan ve fasillannin duzeni vb. konularda pek 
gok temel bilgilerinin eksik oldugu gorulmektedir. 

329 



Asik tarzi siir gelenegi islevini tamamlayip kultur tarihinin mall olup tarihteki yerini mi alacaktir? 
Gunumuz asiklan, edebT gelismeleri takip ettiklerinde, insan gergegini bireysel ve toplumsal boyutuyla 
dile getirdiklerinde, seslendikleri kitlenin kimligini yakalayabildiklerinde, olaylar karsisinda tepkisiz 
kalmayip, toplumsal degerleri yakalayip toplumun onune gegtiklerinde yeni kitleleri kucaklayip, 
yeniden yapilanan asikhk gelenegini yeni ozuyle surdurebilirler. 

iletisim Caginda Asikhk Gelenegi ve Gelecegi 

Anadolu, gegmis zaman iginde gok sayida kulturun dogurganhgim yapmis topluluklara yurt 
olmustur. Bu kulturel miras Anadolu'ya gelen topluluklara aktanlmistir. Bu kultur alisverisi sonunda 
kultur surekli bir biresimin urunu olarak degisimini surdurmustur. Boylece gunumuzde Anadolu'nun 
sosyo-kulturel yapilasmasi ortaya gikmistir. 

Asiklar, kansik bir toplum yapisina sahip Osmanh doneminde, belli zumrelerin sanat zevkini 
karsilayan ozel bir topluluktu. Yeni degisim ve gelisimi yakalayamayan asiklann, eski bigimde 
yasayamayacaklan bir gergekti. Cumhuriyet sonrasi koylu ile kentli arasindaki kultur ikiligi 
kalkmaktadir. Ulasim ve iletisim araglan kultur birligini saglamistir. Asik siiri buyuk olgude sozle 
yaratihr olmaktan gikmistir. Saz esliginde dogmaca siirler soyleyen asik tipinin yerini, yazan asik tipi 
almaga baslamistir. Asik siirinin yayilmasi artik gagdas araglarla oluyor. 

Yeni kulturlesme ve topraga bagli ekonomiden sanayi toplumuna gegis surecinde yore insaninin 
degisim ve gelisim karsisinda sosyo-ekonomik konumu degismistir. Bu hizh degisim ve gelisim genis 
bir zaman boyutunda olmadigi igin yeni yasama bigimi bir bocalama yaratmistir. Buyuk sehirlere 
gogler nedeniyle gesitli kulturler tasinmistir. Koy kultur gevresiyle sehir kultur gevresi ig ige yasamaga 
baslamistir. Farkh geleneklerin bir arada yasamasi halk kulturune yeni bir boyut getirmistir. 

Buyuk sehirlerde sehir merkeziyle kenar semtler arasinda iki ayn kultur yasanmaktadir. Gogle 
gelenler kentlilesme surecini yasamaktadir. Doku kaynasmasi henuz tamamlanamamistir. Buyuk 
sehirlerde tanm oncesi topluluklann rituele dayali dusunce yapismin kahntilarini, tanm topluluklannin 
dint dusunce yapismi, sanayi toplumlannin laik dusunce yapisini ig ige buluyoruz. Toplumsal ve 
kulturel degisiklikler halk kulturu urunlerinin degisip yeniden sekillenmesine neden olurlar. 

Gunumuzde asik siiri kitle iletisim araglanyla yayilmaga baslamistir. Bu bir noktada teknolojinin 
sozlu gelenegin islevini ustlenmesidir. Teknoloji, gelenegi yayan gezginci asigin yerini alarak, 
gelenegin dar gevrelerde sikisip kalmasini onleyerek yayilmasini saglamistir. Asik siiri yeni ortamlara, 
yeni sartlara uyum gostermege, gelenek disi ogelerle beslenmege baslamistir. Son yillardaki koyden 
kente gog olgusu asiklann dogal ortamini da etkilemistir. Sehir kulturuyle beslenmege baslayan asik 
siiri de kaginilmaz olarak degisime ugramistir. Yeni bir olgu olarak ortaya gikan sehirli asik tipi, 
kentlesme surecini yasayan kesimler arasinda siir soylemege baslamistir, artik o ne koylu, ne de 
kentlesme surecini tamamlayamadigi igin sehirlidir. Asiklann sehirdeki bu yasama bigimleri sanatlanni 



330 



da etkilemistir. Artik onlarin seslendikleri kitle eski gevreleri degildir. Yeni insan tipinin sanatgisi da 
farkh olacaktir. 

Asiklar gunumuzde sazi, hece olgusunu ve asik edebiyati nazim bigimlerini koruyorlar. Asik 
siirinin beslenme kaynaklarimn degismesi, yeni gevrede, yeni insan tipinin beklentilerini karsilayacak 
bir yone yonelmege baslamistir. Somut sorunlar siire konu olmaga baslamistir. Hatta bans temi, insan 
sevgisi, birlik, kardeslik vd. konulanna gagdas asiklardan daha duyarlidirlar. Dar gevrelerin temsilcileri 
olan asiklar uygarhgin koy yasamma girmesi sonucu toplumun geneline agilarak halkin sanatgisi 
olma yolunu tuttu. Asiklik gelenegi gevresinden kopus beraberinde birgok sorunu da getirdi. Asik siiri 
dogal ortamindan uzaklasip, halk kulturu kaynagmdan yeterince beslenemez oldu. Gunumuzde 
gelenegi ogrenemeyen, gelenegi yasamadan kulaktan dolma asik siiri bilgileriyle siir soyleyen asiklar 
ortaya gikti. Asik seslendigi kitlenin gerisinde kaldi. Sanatgi seslendigi kitlenin bir adim onunde olmak 
zorundadir. Asik siiri statik duragan bir gelenek degildir. Onun da degisime ugramasi dogasi 
geregidir. 

insanlan sosyal kilan birbirleriyle kurduklan iletisimdir. insanlann yazi, matbaa ve elektronik gibi 
ses ve sozu mekana baglayan teknolojiler kullanmaksizm yuz yuze ve sese dayanarak iletisim 
kurdugu ortama sozlu kultur ortami adim veriyoruz. iletisim amacina yonelik bir arag aracihgiyla 
nakledilerek ve kaydedilerek icradan bagimsizlastinlarak aktanminin saglandigi kaydedilmis icralara 
da kendi iginde yaratildiklan yazih kultur ortami, elektronik kultur ortami adim veriyoruz. 45 

Asiklik gelenegi urunleri gunumuzde sozlu, yazih ve elektronik kultur ortamlannda uretilmekte 
kitlelerle bulusmaktadir. Asiklik gelenegi ve asikliga baslama degisime ugramistir. Gelenegi 
ogrenmek igin girak olup bir ustaya kapilanmamn yerini buyuk sehirlerde saz ve baglama kurslan 
almistir. Bu imkani bulamayanlar kaset dinleyerek, asiklan ve onlarin usta mail siirlerini taklit ederek 
ortulu bir girakhk donemi yasamaktadirlar. 

Asiklik geleneginin dogal ortami disinda yazih ve elektronik ortamin butun olumsuzluguna 
ragmen olumlu yonleri de vardir. Asikliga hevesli geng, girakhk donemimde yalnizca ustasinin bilgi 
dagarcigiyla sinirh kalmayip gesitli yollarla pek gok yorenin yerel ezgilerine ulasarak ogrenir, bu 
zenginliktir. Kaset gikaran asiklar hig yuz yuze gelmedikleri dinleyici kitlelerine ulasiyorlar, onlara 
dogal ortaminin disinda seslenebiliyorlar. Ayrica asikliga baslamanin olmazsa olmaz sarti olan 
gelenekteki ruya gorme ve bade igme motiflerinin yerini artik kaset dinleyerek, klip seyrederek 
asikliga ozenip asikliga baslama ahyor.46 Ayrica asiklann sanatgi kisilige gegtikleri geleneksel 
ortamin yerini elektronik ortam almaktadir. 

Gunumuzde asiklann girakhk, yetisme donemleri degisiklige ugramistir. Asiklar artik asik 
toplantilan yerine kaydedilmis icralar aracihgiyla taniniyorlar. Hatta mahlas almalannda ticarT kaygiyla 
kasetgilerin onerileri one gikiyor. Bugun katilahm katilmayahm asiklik gelenegi yeni bir degisim ve 
donusum igine girmistir. Asiklik geleneginde gagm getirdigi yeni bir gorenek baslamistir. 



331 



Asikhk gelenegi, her gelenek gibi degisen sosyo-kulturel sartlara uyum gostererek degismege 
mecburdur. Gelenek, sosyo-kulturel yapi iginde ancak yeni islevler kazanarak, varolan islevlerini 
koruyarak yasayabilir. Kulturel degisim ve gelisimle yozlasma farkli olgulardir. Asiklar bir degisimin 
farkindadir. Bu degisimi yakalayip halkin begenisini kazanmazlarsa gelenegin eski canhlikla 
suremeyeceginin bilincindedir. Asiklar atalar mirasi asikhk gelenegini her yonuyle ogrenmeli, geng 
asiklara ogretmelidir. Asikhk gelenegi dogal ortamindan aynlmis gelenegi besleyen sozlu gelenek de 
zayiflamistir. Gelenegi bilen dinleyici kitlesi azaldigi igin asiklan denetleme imkani ortadan kalkmistir. 
Asik toplantilan ve fasillannda icra ve gelenek goz ardi edilerek meclisin mesrebine gore 
yapilmaktadir. 

Gunumuzde asiklar hem kirsal kesime hem de sehir gevresine sesleniyorlar. Her ne kadar 
eskiye oranla halk ile aydin kesim arasinda kultur farki azalsa da begeni farkhhgi vardir. Asiklar 
bunun farkindalar. Asikhk gelenegi gaglar boyu onemini korumus, ulusal kulturun korunmasinda ve 
tasinmasinda onemli rol oynamistir. Degisen zaman ve kosullar geregi degisimden etkilenmistir. 
Gunumuzde de seslenecek kitle bulmalan gelenegin surdugunun ve sureceginin en onemli 
gostergesidir. 

Asik, halkin sanatgisidir. Halkin begenisi sanatgi tipini, sanat seklini belirler. Asikhk gelenegi 
gunumuz insaninin begenisine uygun, ozunden sapmadan, yozlasmadan yeniden yapilanmahdir. 
Yeni gelenek, ancak iyi ogrenilen ve uygulanan eski gelenek uzerine bina edilebilir. Asiklar, halktaki 
gelisimi ve degisimi yakaladiklannda yeni ozu ve bigimiyle gelenek, yasamaga devam edecektir. Bu 
da yeni kitleleri kucaklayacak biryenilesme hareketinin baslatilmasina baghdir. 

Asikhk geleneginin devami igin her seyi asiklardan bekleyemeyiz. Bu hususta devletin ve 
kuruluslann da destek olmasi lazimdir. Aksi taktirde hizla gelenegin bozulmaya hatta yok olmaya 
dogru gidecegi asikardir.47 

Asikhk Gelenegi Cirak Yetistirme (Kapilanma) 

Asikhk gelenegi yalnizca gahp soylemege dayanmayan, bir usta tarafindan ogretilmesi gereken 
bir istir. Anadolu'da olusan eski esnaf teskilatlannin hepsinde oldugu gibi asikhkta da girak yetistirmek 
bir gelenektir. Bir kisinin asik olarak nitelenebilmesi igin gaglar boyu gelisen gelenege uymasi gerekir. 
Usta asik, saza ve soze yetenegi olan bir genci girak edinir, yaninda gezdirir. Cirak ustasinin 
olumunden sonra meclislerde, sohbetlerde, onun siirleriyle soze baslar, adini yasatir, izinden gider.48 
Yahut asik olmak isteyen kisi, usta bir asik yanina girak olarak verilir. Buna "kapilanma" denir. Usta 
giraga "meydan agma"yi, gelenegin gereklerini, "divana gikma"yi, yansmayi, hikaye anlatmayi, ayak 
kurallanni ve "asik makamlan"m ogretir. Qirak ustasiyla birlikte gezerek diger asiklan tanir. Onlann 
bilgilerinden yararlanir. Bu devre giragin yetenegine gore surer. Qiragin yetistigine inanan ustasi ona, 
"icazet" vererek tek basina meslegi surdurmesine izin verir. 



332 



Cirakhk, asiklik geleneginin okuludur. Usta asiklar kendi sanatlannin devamini giraklan 
aracihgiyla gelecek kusaklara tasirlar. Gun gelir girak, sazin, izin, ozun sirlanni, saz, soz, makam, 
ayak verme ve atismayi ogrenir. Ustasi gibi, asiklar divani kuruldugunda atismalarda ask, din, 
guzellik, sevgi, insan vd. konulan gonul sesiyle dile getirir. 

Olgun bir asikta musiki, siir ve hikaye anlatmak yeteneginin bir arada bulunmasi gerektigi igin 
girakhk egitimi uzun surer. Cirak ustasiyla dolasirken sazfasillannda ve hikaye meclislerinde bulunur 
Boylece gegmis asiklann eserlerini, ustasinin siirlerini, eger varsa hikayeleri ogrenir. Aynca usta 
giragina asiklik sanatinm siir, musiki ve hikaye anlatmadaki incelikleriyle beraber iyi saz galmayi, 
irticalen siir soylemeyi, usta mall eserleri nakletme teknigini de ogretir. Cirakhk donemini tamamlayan 
asiga ustasi tarafindan bir de mahlas verilerek ustaligi tescil edilmis olur. Kaygusuz Abdal, mursidi 
Abdal Musa'ya kirk yil hizmet eder ve seyhi Abdal Musa'nin yazdigi bir parga kagidi yuttuktan sonra 
sair olur. Yunus Emre de seyhi Tabduk Emre'ye kirk yil hizmet etmistir. 

Gunumuzde koklu usta-girak iliskisi yok denecek kadar azdir. Asikhga hevesli gengler usta 
asiklann meclislerine katilarak belli olgude gelenegi ogrenirler. Usta asiklar, gesitli toplantilarda 
asikhga hevesli genglere rehber olarak gelenegin yasatilmasi igin gaba harcarlar. Asiklar bir usta 
asiga kapilanmadiklan halde bazi asiklan usta kabul ederler. Bu ustalik asiklann etkilenip ornek 
aldiklan usta asiklar anlamindadir. 

Mahlas Alma 

Mahlas, divan edebiyatmda ve asik edebiyatinda sanatgmin benimsedigi, eserlerinde kendi adi 
yerine kullandigi takma adidir. Asiklik geleneginde mahlas kullanma gelenege bagli bir kuraldir. Halas 
kelimesinden gelen mahlasin sozluk anlami ""kurtulacak yer"dir. Safhk halislik, gonul temizligi 
anlamlanna da gelmektedir. Mahlas kelimesi yerine "tapsirma" da kullanilmaktadir. "Kendini tanitma, 
bildirme" anlamina gelen tapsirma siirin son dortlugunde yer alir. §iirin kime ait oldugunun bilinmesi 
ve siirlerin kansmasi kaygismdan dogdugu sanilan tapsirma ya da mahlas, asiklann siirlerinin 
gunumuze gelmesini saglamistir 

islamiyet'in kabulunden sonraki metinlerde, Turk sairleri siirlerinde ad ve mahlaslarim kullanirlar. 
islamiyetten onceki donemde yasayan Pratyaya Sri, Kamala Ananta Sri, Sihg Tigin gibi sairler de 
mahlas kullanmistir. Yusuf Has Hacib ve Edip Ahmet'le baslayan bu gelenek Ahmet YesevT ve Hakim 
Suleyman Ata ile devam etmistir. 13. ve 14. yuzyillardan sonra mahlas alma gelenegi sistemlesmistir. 

Mahlas, zamanla asiklann asil adlanni unutturur. Mahlaslar genellikle usta asiklar tarafindan 
verilir. Gunumuzde girakhk gelenegi gok zayifladigi igin asiklar genellikle mahlaslarim kendileri 
segmislerdir. Bazi asiklar mahlas alislanni ruyaya baglamaktadirlar. Yeni asiklardan bazilan ise, 
mahlas olarak siirlerinde ad-soyadlanni kullanmaktadirlar. 

Mahlaslar, sanatgilann soyu sopu (Dadaloglu), memleketi (Magriplioglu), yasam oykusu ve 
yasam bigimi (Koroglu, SeyranT) meslegi, bilgi ve becerileri (KatibT, SipahT), gorunumu (Benli AN), 

333 



inanci, tarikati (Kul NesTmT, Pir Sultan Abdal) ile ilgilidir. Sanatgi bazen ovunme (BakT, Fasih), 
yakinma (CevrT, Dertli), duygulanni algak gonullulugunij (FakirT) dile getiren mahlaslar benimser. 
Deger verdigi nitelikleri ortaya koyar (AdIT, AvnT). Mahlaslar genellikle son beyit ya da son dortlukte 
bulunur. 

Asik karsilasmalannda hangi asik ayak agtiysa veya onden gittiyse, karsilasmaya tapsirmak 
suretiyle son vermek de onun hakkidir. ikinci asik daha once tapsiramaz. Aksi taktirde mat olmus 
sayilir. 

Asik Musikisi-Saz 

Asiklar, duz konusmayla siir soylemeyi "dilden soylemek", saz esliginde siir soylemeyi de 
"telden soylemek" seklinde ifade etmislerdir. Bununla asigin siirine eslik eden sazin, siirden aynlmaz 
bir unsur oldugu anlasihr. ilk asiklar gogur adi verilen sazi galdiklarmdan kendilerine "gogurcu" adi 
verildigi gorulmektedir. Halk topluluklan karsismda saz esliginde siir soyleyen asiklar, her hangi bir 
konuda topluluk onunde saz galip dogaglama siir soyleme ozellikleriyle ovunurler. 

Asikhk geleneginde sazin onemli bir yeri vardir. Adeta saz ve soz butunlesmistir. Asiklann 
buyuk bir gogunlugu saz galar. Bazi asiklann dogaglamasi vardir, sazi yoktur. Bazilannin ise ne sazi, 
ne de dogaglamasi vardir. Ancak gelenege uygun olarak heceyle siir yazarlar. Koprulu, asikhk 
geleneginde yetismis asiklar arasinda saz galamayan bir asigin dusunulemeyecegini soyler. Asikhk 
geleneginde saz galamayan bazi asiklar, yanlannda "sofu" adi verilen saz galan asiklan gezdirirler. 



Saz galabilmek asiklann onemli niteliklerinden biridir. Asik saz galmayi genellikle ustasindan 
ogrenir. Asik, deyisi belleginde hazirlamak ve sozlerini melodilerle suslemek amaciyla sazini bir ilham 
kaynagi olarak kullanir. Asiklarda ses guzelligi ve sazini ustahkla galma huneri aranmaz. Asiklar igin 
duygu guzelligi onde gelir. Asiklar, genellikle gezgin olduklanndan rahat tasiyacaklan, rahat 
galabilecekleri sazlan segerler. BektasT asiklann sazlannin sekilleri ve sazin pargalan ozel remizler 
ifade eder. Tellerin ug sira baglanmasi; Allah, Hz. Muhammet, Hz. AN uglemesi, sazin on iki teli; on iki 
imam simgesi olarak kabul edilir. 

Asikhk geleneginde siir soylemede oldugu gibi musikide de usta mail kullanihr. Asiklar gerek 
kendi siirlerini, gerekse eski usta asiklann siirlerini hazir ezgi kahplanna doseyerek icra ederler. Bir 
ustaya baglanan girak, ustasindan yalnizca soz soylemeyi degil, sozu melodiyle birlestirmenin 
inceliklerini de ogrenir. EdebT sekillerin kolay ogrenilmesi ve dinleyici uzerinde etkili olabilmesi, melodi 
kahplannin iyi bilinmesine ve musikinin sozle birlikte basanh bir sekilde kullanilmasina baghdir. 
Ozellikle aruz olgusune dayah turlerde vezin kahplannin dogru kullanilabilmesi, sozle birlikte sunulan 
bu melodi kahplannin sagladigi kolayhklarla mumkun olabilmektedir. 



334 



Asik musikisinde uslup, tavir ve suslemeler kisiden kisiye yoreden yoreye degisiklik ve farkhhk 
gosterir. Aynca degisik okuyus sekilleri ve agiz ozellikleri asik musikisinde bir tarz olusturmustur. Asik 
musikisinde musiki ve soz, birbirini tamamlayan ve ayn dusunulmesi mumkun olmayan ogelerdir. 
Aruzla yazilmis sekiller, asiklann aydm zumrenin yanmda yer alabilmek endisesinden dogmustur. 
Egitim gormus asiklar saz galmak, dogaglama siir soyleme yetenekleri dolayisiyla kendilerini kalem 
sairlerinden ustun gormusler, divan siirinin vezin, dil, kafiye ve konularim alarak kalem sairlerini taklit 
etmislerdir. Zamanla asiklik geleneginde klasik fasil denilen bir bolum ortaya gikmistir. Osmanli 
Devleti'nin buyuk yerlesim merkezlerinde yayginlasan aruza dayali bigimde siir yazmak, sehir 
musikisinin etkisine girerek, Turk halk musikisinde ozel bir bolum olusmustur. Asik havalan adlanni 
siir, bigim ve turunden, asiklann adlanndan, hikaye kahramanlanndan almistir. 

Asiklann urunleri muzikle siirin birlesimidir. Toplumlann nagmelerini ezgiyle dile getiren ulusal 
sazlan vardir. Turklerin de kendine ozgu kopuz adi verilen telli bir sazlan vardi. Qesitli donemlerde 
kopuz, kara duzen, bozuk, tambura, gogur gibi sazlar kullanmislardir. Usta asiklar yeni ezgiler 
buldular, ozgun makamlar yarattilar. Boylelikle zengin bir turku dagarcigi olustu. 

Bade igme ve Ruya Motifi 

Rijya motifi, asiklik geleneginde sik karsilastigimiz bir motiftir. Bazi asiklar maddT asktan 
manevT aska gegerken, saz galip soylemege baslarken, ilahT araglarla yani, bir mursidin, bir pirin, 
Hizir Peygamberin ruyada tecellisiyle asik olup saz galmaga basladiklanni soylerler. Bunlar, halkin 
inanisina gore ilham kaynaklan "ilahT" olan asiklardir. Bir diger arastirmacimiz ruyalar ve samanlann, 
sihri, din hayatini gevreleyen ogelerin, Anadolu mistisizminde araci rolu ustlendigine deginiyor. Bir 
kadeh sarap igip vecde dusmek halk hikayelerinin ruya motifi kompleksinin minyatur bir seklidir. 

Asik edebiyatinin temsilcileri igin ruya motifi bir hareket ve baslangig noktasidir. Asiklann 
gergek hayat hikayelerini inceledigimizde ruya gorene kadar belli bir sure ya bir usta asigm yanmda 
giraklik yaptiklanni veya asik fasillannin sik sik icra edildigi, halk hikayelerinin anlatildigi yerlerde 
yetistiklerini gormekteyiz. 

Asiklik geleneginde ruya nedeniyle asik olmak oldukga yaygindir. Bazi asiklar gelenek geregi 
ruyalanni anlatmamakta, bazisi ruyasini hatirlayamamakta, bazisi her gece ruyasinda saz galdigini 
soylemekte, bazisi pir elinden dolu igtigini soylemektedir. Bazi asiklar da badeli asikhga 
inanmamaktadir. 

Asiklann asikhga baslamalanndaki dus motifi meslege ahstirma torenlerinin butun nakislanna 
sahiptir. Bunlar; gile gekme, zorluklara katlanma, eski kisiligin sembolik olarak oldurulmesi, yeni bir 
kisi olarak yeni bir adla meslege girme gibi ozetleyebilecegimiz torenlerin yapisi aynen dus motifinde 
de gorulur. Bu dusun i§levi de genci asiklik meslegine sokmaktir. Bu dusler mezarhklar, evliya 
mezarlan, ziyaret yerleri vd. tekin olmayan yerlerde gorulur. Bazen kutlu yerlerin, Kadir gecesi gibi 
kutlu zamanlarla yer degistirdigi gorulur. Bu motif zincirinin ana nakislannda ask badesini igerek bir 

335 



guzele asik olma ve bu dusle sanatgilik vergisine kavusmadir. Doluyla asik olma asiklik geleneginde 
karsimiza gikar. Bu motifler zincirinin kokeni Turk halkimn kultur gegmisindedir. Duste asikhgin kokeni 
Asya Turk kulturudur. Asya Turklerinin bahsi, akin, manasgi ve asik adiyla anilan asiklannda da du§te 
asik olma vardir. 

Turklerin islamiyet oncesi inang sistemleri ve ozan-baksi gelenegindeki asiklik pratikleriyle 
badeli asik gelenegi arasinda bir bag kurabiliriz. Destan anlaticisi, kutsal kisiler olarak nitelenen ozan 
baksilarla bade igerek kutsallasan badeli asiklar arasinda bir gelenek aktarmasi, yeni cografyada, 
yeni inang sisteminde aldigi yeni bir sekil olarak niteleyebiliriz. islam? edebiyatta sarabin kaynagi 
iran'in efsanevT hukumdan Cemsid'e dayandinlmaktadir. Bir bardak saraba da cam-i Cem adi 
verilmektedir. Bade igme motifi ile ilgili ifadelerin kaynaginm AlevTIigin kabul toreniyle baglantili oldugu 
dusunulmektedir. 

Ask badesini gence sunanlar: Hizir, Hizir ilyas, ugler, yediler, kirklar, pir-i mugan, ug den/is, Hz. 
AN, yasli bir adam, ihtiyar bir kadm vd.dir. Dus motifinde pir, pir-i mugan, ask badesi gibi ogeler asiklik 
geleneginin tasavvufla ilgisini ortaya koyar. Hak asiklannin siirlerinde, tarikata giris torenlerinde de 
dus motifi zincirini bulabiliriz. Hak asiklan, 13. yuzyildan baslayarak, ask badesinden igip mest u 
hayran olduklanni, gergek dunyanin sirlanna ancak boyle erdiklerini, ilahT aska kavustuklanni, siir 
yazmaga bu nedenle basladiklanni anlatirlar. 

Asik siiri, Anadolu'da dervis siiri geleneginin gelismesini izlemis, en onemli etkiyi gerek sekil, 
gerek 6z bakimindan ondan almistir. Asiklann gogu ya bir tekkeye baglanmis ya da bir tarikata 
girmistir. AlevTIerde tarikata girmeyen asik yoktur. Asik edebiyatinm yasatildigi gevrelerde yetisen 
gocuklardan sanat kabiliyetine sahip olanlar once usta asik ve gelenek tasiyici durumunda olan 
asiklan dinleyerek ve seyrederek usta mall hikaye ve deyisleri dogru olarak nakletmeyi ogrenirler. Bu 
edebiyatin teknikleri yaninda gerekli bilgileri de ogrenerek yeterli olgunluga ulasanlar yaraticihk 
kabiliyetine sahipseler, ozgun deyisler soylemege baslar ve kendi gevrelerinden baslamak uzere yurt 
gapinda un sahibi olurlar. Yaraticihk yetenegi olmayanlar ise gelenek tasiyicisi rolunu benimseyerek 
gelecek nesillere usta mail deyisleri aktararak gelenegin canhhgini saglarlar. Asiklar toplumda gaglar 
boyu gok onemli yer tutmuslar, anonim halk edebiyatiyla klasik edebiyat arasindaki boslugu 
doldurmuslardir. 

Halk arasinda asiklann hayatlanyla ilgili pek gok efsane anlatihr. Asiklann bade igtikten sonra 
maddT asktan, manevT aska gegtiklerine, saz gahp siir soylemege basladiklanna inanihr. Asik, 
ruyasinda pir gorup onun elinden bade igerek, ilahT ask heyecaninin uyanmasi igin seyhinden yardim 
bekler. 

Hizir, ilyas ve birtakim efsanelere gore de pirlerden biri, bazi hallerde uyanikken fakat daha gok 
uyurken asigin ruyasina girer, "kudret gulu" denilen kollan ile uzattiklan badeyi asiga igirir. Ug defa 
sunulan badenin birincisi "kendi bir, adi bin adina" yani Allah askina, ikincisi "pirler askina", uguncusu 
de "sevdigi askina" igilir. Bundan sonra pir asiga "buta gosterme" adi verilen bir sevgili yuzu gosterir. 

336 



Asik guzele yonelince pir ve guzel ortadan kaybolur. Asik uyaninca gordugu ruyanin etkisiyle aglar, 
uzulur, hatta agzindan ve burnundan kan gelinceye kadar dovunup sevgilisini aramaya koyulur. 
Asiklann ruyadayken veya uyku ile uyanikhk arasinda igtikleri bade (dolu) iki turludur: 

1- Er dolusu: Er dolusu igen asiklar, ruyada asik olmanin yam sira kahramanlik kimligini de 
kazanirlar. Artik gok zorlu savaslann, yigitliklerin adayi sayihrlar. Bunlar halkm iyiligi ugruna bas 
kaldinrlar, sinirda devlet igin dovusurler, sevdikleri igin olumu goze ahrlar. 

2- Pir dolusu: Asik, uyku ile uyanikhk arasinda bir dus gorur. Dusunde bir pir gelip basinda 
durur. Kimi anlatilanlara gore asiga ug dolu ask badesi sunar. Kimi anlatilanlara gore de pir ya saz 
verir, ya elma verir ya da bir soz soyleyip yol gosterir. 

Asigi bade anmda girdigi soktan ustasi uyandinr. Bade vecde dalmak halk hikayelerindeki 
kompleks ruya motifinin minyaturu seklidir. Badeye; "dolu", "sarab-i ask", "ask badesi", "cam u 
muhabbet" gibi sifatlarla kutsal kisi, ruhani liderlere "pir", "sah", "pir-i mugan", "AN", "seyh" gibi adlar 
verilir. Bade igen asigin, badenin sihriyle guzel siirler soyleyip ustahkla saz galan biri haline geldigine 
inamlir. Bade amnda soka dayanamayarak dili gozulmeyenlere "tutuk", sirri agilana "murdarlanmis", 
badeyi igmeyen ya da ruyasi yanm kalanlara "yanm asik" denir. Bade igme amnda asiga bilmedikleri 
de ogretilir. Bade igme geleneginde asiklann bir bolumu igtenlikle dolu igmis olduklanm soylemelerine 
ragmen bazi asiklar da un kazanabilmek igin bade igmedikleri halde bade igtiklerini soylemislerdir. 16. 
yuzyildan bu yana yaziya gegirilen asik hikayelerinde tespit edilen bu kompleks ruya motifi, bugun 
yasayan asiklar arasinda hala gorulmekte ve inanilmaktadir. 

Asik Edebiyati gelenegi iginde sade kisilikten sanatgi kisilige gegiste onemli role ve fonksiyona 
sahip olan ruya motifi, Orta Asya Turk kulturunde yer alan samanhga giris torenlerinin islamiyet ve 
Osmanh kulturu altinda sembolleserek ruya motifine donusmesiyle ortaya gikmistir. 

Gelenekte Aranan Asikhk Kurallan 

Asiklar, atalan gibi sazla galip soyleyen kisiler olmalanna ragmen, ilkel bulunup dislanan 
ozanlara ve divan siirinin kotu birer temsilcisi olan kalem suaralanna benzememek igin birtakim 
kurallan benimsemislerdir. Bunlar soylece siralanabilir: 

1- Yeni kafiye ve ayak disiplini: Asiklar, kafiye ve ayak verme gelenegine uyulmasina gok dikkat 
ederler. Yeni kafiyeler ve ayaklar bulan asiklar basanh sayihrlar. 

2- Hikaye tasnif etme ve anlatma: Gelenekte usta asiktan hikaye tasnif etmesi ve anlatmasi 
beklenir. 

3- Divan siirinin dil ve turlerine yaklasma: Asiklar, aydin kesimin edebiyatma ozenerek onlann 
dil ve turlerine yakin turlerde yazmaga gahsmislardir. 

4- Muamma tekellum etme: Asiklann muamma tekellum etmesi, ustahk olarak kabul edilir. 

337 



5- Yeni siir turleri gelistirme: Asiklar, yeni siir turleri gelistirmege gahsarak gelenegi 
zenginlestirmek igin gaba harcamislardir. 

Asiklann asikhk kurallanni belirlemelerinde halkin edebiyat anlayislanna cevap verebilmek, 
divan siirinin gevresine yaklasmak kaygisi vardir. Her eline sazi alan kisi asik olamaz. Asik olabilmek 
igin asikhk geleneginin tarihi boyunca suregelen birtakim kurallara uyulmasi gerekir. 

Asik Fasillan 

Asik Karsilasmalan 

Asiklar, butalanni aramak, un sahibi olmak, para kazanmak igin gevreyi gezerler, diger asiklarla 
yansmalar yaparlar. Bu yansmalara "meydan edilme", "divana gikma" denir. Asiklann halk igindeki 
toplantilanndan biri ve en onemlisi "meydan edilme" gelenegidir. Bu meydan edilmelerde saz sairi, ne 
kadar gtiglu ve usta olursa olsun, sogukkanh gorunur; ama iginden yenilebilecegi korkusunu da 
gikarmazdi. iste o zaman ve kar§ila§ma ba§lamadan once, igini co§turma araci olan sazini 
guvenerek: "Medet senden sari telli kepge" gibi sozler soylemekten kendini alamazdi. Bu meydan 
edilme ya da "divana gikma" isini yonetmek uzere, "divan asigi" dedikleri yol, erkan bilen usta bir asik 
merakhlarca segilirdi. Bu toplantilarda yansan asiklara "divan asigi" adi verilirdi. 

Divani idare etmek igin bir hakem heyeti bulunur. Karsilasacak asiklar tanismiyorlarsa, bunlan 
tanitma toreni yapilir. Sonra "agirlama"lar baslar. Birbirine hos geldin yollu, ama hafiften sitemli, 
kinayeli, taslamah soylesmeler yapilir, gittikge bu soylesmeler soylendikge hizlanir. Aralannda 
karsihkh gahm satmalar baslar. Asiklar birbirlerine hayatlanni siirle hikaye ederek tanisirlar. 
Tamsmadan sonra "agirlama" denilen deyisler soylerler. Agirlamayi igneleyici, kugumseyici, takilmah 
deyisler izler. Daha sonra "tutmaca" lara, "karsi beri"lere, "baglama-gozme"lere gegilir. Baglama- 
gozmeler gunlerce surebilir. Sonunda biri digerini yenerek mat eder. Yenen asik ortaya konan odulleri 
ahr. Yenilen asigin sazini rakibine teslim ederek, bir daha divana gikmamasi, gelenegi birakmasi da 
soz konusudur. Bu agir kuraldan dolayi "asigin devrani kirk gundur" deyimi yaygindir. Asik, gahm 
yapmak uzere mizrabim sert sert vurarak galar ve arada bir de soyle bir kalenderT soyler: 

Aglatma beni gozleri afet yeter oldu 

Yakti yuregim ates-i hicran yeter oldu. 



BT-gare bu Fazli kulunu ey seh-i huban 

Dunyaya edup askila destan yeter oldu. 

Bu gibi kalenderileri oradaki asiklardan sesi guzel olan okur; boylece ortama neseli bir hava 
katihr. Bundan sonra her asik yine gezinti yaparak sazin hakkini verdikten sonra "dem" gelmis olur; ilk 

338 



baslayan karsisindakine "ses gelsin" der, o da baslar, tekerleme ve tutmacalar birbirini kovalar. "ilk 
baslayan asik, karsisindakine: "Hele dillen de gorelim. Seni sazin telleri gibi haddeden gegireyim ki, 
bir daha sazi eline almaya tovbe edesin" der. Karsisindaki de taskin ve tarafgi bir asik degilse: "Asik 
dedigin, saz altinda belli olur. Qok dillenme, Allah ya sana verir, ya bana" der. Bundan sonra 
kendisine sorulan tutmacalara cevap verir. Sonunda asiklardan biri mat olur ve pes eder. Yenilmeye, 
"baglanmak, hapis etmek" dedikleri gibi, yenmeye "ustun gelmek", berabere kalmaya da "denk 
gelmek" denir. Bundan sonra yenilen asik kalkar, sazini yenenin onune birakir; kendinden buyukse ve 
gerekirse, elini de oper. Yenen de sazi ahr ve yenilene geri verir. Boyle degil de dillendirirken 
birbirlerini gok kizdirmislarsa, yenen asik, sazi ahr, yenilenin basina vurarak kirar. Artik halk, yenen 
asigi el ustunde tutar. Eger o asik, birkag meydan edilmede boyle ustun gelmisse, onun unu dillere 
destan olur. Her yansmada oldugu gibi, bunda da taraf tutmalar olur. Yenenin tarafi yenilen igin 
"Gozunun kurdu oyle kirildi ki, elleri bir daha sazi tutamaz", "Ne olacak koy asigi, tutuk asiktan ne 
beklenir?" gibi sozler soyler. 

Asigin agzi, dili sazdir, onu her seyden korur. Bunun igin de: "Kel basindan, asik da sazindan 
korkar" derler. Omuzunda saziyla gezen bu asiklar, yurdun gok yerlerinde boyle toplantilar yaparlardi. 
Bu toplantilar yazin baglarda, bahgelerde; kisin da kahvehanelerde, buyuklerin konaklannda yapihrdi. 
Asik toplantilan kapah yerde yapilirsa, orada sigara igilmez, sesli konusulmazdi. 

Usta asik, yetistirdigi giragina, "saza gikma" izni verecegi zaman, bildiklerini ve soylediklerini 
unutmamasi igin, agzina tukururdu. Bu tukurme "hafiza" gorevini yaptigina inanihrdi. Asiklann 
meydan edilmelerinde soyledikleri siirler, onceden hazirlanmis degil, o an iglerinden geldigi gibi 
"dogmaca" olurdu.Bu toplantilardaki asik sairlerin kimi, pirin "kudret gulu" denilen eliyle bade igmis 
olurdu ki, bunlar daha gok itibar gorurdu. Badeli ve badesiz asiklann atismalarda kullandiklan sazlara 
"meydan sazi" denirdi. Asiklar toplantisi degil de, dostga ve "yaran" arasinda olursa, buna "sohbet" ve 
"beyitlesme" derler. Bu gibi toplantilarda hikayeler anlatilir, "nazireler" soylenir, kendilerinden ya da 
baskalanndan isitilen beyitler soylenir ve "can sohbeti" yapihrdi. 

Toplanti, muamma gozmek igin yapilirsa, aksam yemeginden sonra halk kahvehaneye gelmeye 
baslar, yerlerini ahr, oturur. Muammayi duzenleyen asik, oraya gelenlerin sanat ve mesleklerine gore 
"sazina el goturerek", "agirlama" dedikleri ovme siirini makami ile soyler, gelen de kesesine gore, asik 
sairlerin yanindaki uzeri balmumu ile sivanmis tahtaya para yapistinr. Bu tahtaya "sazi tahtasi", 
verilen paraya da "muamma odulu" derlerdi. Hazirlanmis olan muamma buyuk bir kagida yazilarak, 
kahvenin en goze garpan yerine asihr. Muammayi kirn gozerse, odulun yansini o ahr. Yarismi da 
muammayi yapana verirler. Eger kimse gozemezse, o zaman muammayi duzenleyen gozer, paranin 
hepsini ahr. 

Asikhk geleneginde "karsilasmalar"in ozel bir yeri vardir. Karadeniz'de asiklar, temeli daha gok 
mani esasina dayah "karsiberi" veya "atma turku" soylerler. 



339 



Asiklar, bu karsilasmalan belli bir sistem iginde gergeklestirirler. Herhangi bir karsilasmamn bu 
akis iginde olmasi zorunlulugu yoktur. Ozellikle de sicilleme ve yalanlama ornekleri pek az asik 
tarafindan ortaya konmustur. Aynca bu tasnif iginde yer almayan ve hemen her asigin icra edemedigi 
"lebdegmez" (dudak degmez) tarzi da kendisini guglu gostermek isteyen asiklann zaman zaman 
basvurdugu yollardan biridir. 

"Karsilasma" terimi ile "deyisme ve atisma" terimleri, konuyla ilgili eserlerde genellikle birbirine 
kanstirilmistir. Terimlerin anlamlan, asagi yukan birbirine yakin ifadelerle karsilandigi igin ortaya 
anlam karmasasi gikmaktadir 

Atisma, asiklann saz esliginde verilen bir ayaga uygun olarak ve birbirine laf dokundurarak sazh 
sozlu karsilasmalandir. 

Terimler neredeyse ayni sozlerle tanimlanmaya galisilmistir. Oysa bunlar, birbirinden kuguk 
farklarla da olsa aynlmaktadirlar. Her seyden once "karsilasma" genel bir isimdir. Eskiler bunu 
"tekellum" sozu ile karsihyorlardi. Asik edebiyatinda "karsilasma" terimi genel bir kavramdir. "En az iki 
asigin irticali olarak, dusuncelerini, durumlanni, duygulanni, dunya goru§lerini, bilgi, kanaat ve 
tecrubelerini sergilemek, dinleyenleri eglendirmek veya birbirlerine ustunluk saglamak igin belirli 
kurallar gergevesinde manzum olarak soyle§meleridir. 

A§iklann soru-cevap usuluyle, dar ayakla veya gift kafiyeli ayakla birbirlerine ustunluk 
saglamaya galismalan ise karsilasmanin bir baska yonunu gosterir. Asiklar, boylece, bir bakima 
rakiplerini sinarlar. Bu yonuyle "karsilasma" daha ozel bir durum arz eder ve "atisma" ile "deyisme" 
den aynhr. "Karsilasma" denildiginde, asiklann su veya bu yonteme basvurarak rakiplerine ustun 
gelme gayreti gorulur. 

"Atismalar"da da asiklar soz oyunlanyla rakipten ustun gorunme gabasindadir. Ancak 
"atisma"da galip gelme, mat etme soz konusu degildir. Her seyden once seyirciyi eglendirme amaci 
guduldugunden dar ayak kullamlmaz. Rakip, seyirciye hos gelecek garpici ve mizahT sozlerle, alayci 
ifadelerle ve tuhaf benzetmelerle seyirci karsisinda kuguk dusurulmek istenir. Rakibe laf atihr, onun 
birtakim kusur ve zaaflanndan yararlanilarak kizdinlmaya gahsihr. Karadeniz yoresinde gorulen "turku 
atma" asiklar arasinda yerini "atisma" ya birakir. Bu yonuyle "atisma", genel anlamda, her ne kadar 
bir karsilasma gesidi ise de mat etme-galip gelme esasina dayali olan "karsilasma"dan aynhr. 

"Deyisme" de bir karsilasma gesididir. Ancak "deyisme" alt baslik olarak "karsilasma" dan aynhr. 
Deyisme, iki veya daha fazla asigin herhangi bir konuda manzum olarak soylesmeleridir. Yani 
"deyisme" de ne galip gelme ne de rakibe takilma ve laf atma vardir. Verilen bir ayakla veya 
asiklardan birinin asacagi ayakla duygulann, kanaatlerin, kabullerin, inanglann, tavirlarm kisaca pek 
gok yaradilislann ortaya konulmasidir. Kisacasi; karsilasmada "mat etme", atismada "eglendirme" 
deyismede ise "sohbet" esastir. 

Asik Toplantilan ve Asik Fasillan 

340 



Turkiye'de asiklik geleneginde belli yorelerde "karsilama", "deyisme", "atisma" veya "karsiberi" 
gibi adlar altinda toplanan sistemli deyismeler; en az iki asigin dinleyici huzurunda veya herhangi bir 
yerde karsi karsiya gelerek, birbirlerini sazda ve sozde belli prensipler iginde denemeleri esasina 
dayanmaktadir. Asiklik geleneginde atismalar gok onemli bir yere sahiptir. Asikhkta ilk is ruh 
dunyasindaki degisikligi saza dokup topluluga saz ile sunmaktir. ikinci is ise asigin tamnmis bir asikla 
karsilasmasi, onu yenmesi "baglamasi" gereklidir. Eski kaynaklar bunu "musaare" olarak 
nitelemislerdir. 

Yine Muhan Bali'nin "Asik Karsilasmalan-Atismalar"adli incelemesinden sunlan ogreniyoruz: "iki 
usta asik karsilasinca toreye gore once sazlanna duzen verip birer divani ile meclisi agarlar. Tekellum 
bolumunde muamma, takilmaca, taslama gibi fasillar yapilir. Bunlara bir de asiklann ayni vezin, ayak 
ve sekli kullanma, ayni konu uzerinde esit hanede soz soyleme zorunluluklan da ekleniyor. Asik 
Yasar Reyhani'den naklen, atisma, iki asigin birbirlerinin eksik taraflanni bulmasi, bir a§igin 
digerinden ustun oldugunu kabul ettirmek istemesidir. A§iklar kar§ila§tiklannda ati§ma, soru-cevap, 
ta§lama, tarti§ma sirasina gore yan§irlar. Kar§ila§ma yenme yeni§me (mat etme-baglama) icin 
yapihyorsa, hasmini baglayan a§ik fasla semaT-ta§lama ya da bir destan ile ba§lar. 

Kar§ila§ma eger sohbet havasi iginde olmu§sa, fasil ovmece ile bitirilir. Bu da kar§ihkh 
deyi§melerle yapilir. Kar§ila§malar dostga bir havada yapildiginda yenme-yenilme, sozun tukenip 
sazin susmasi olmadigi igin yan§macilar rahattir. Boyle ortamda a§iklar guzel bir ayak bulup guzel 
§iirler soylerler."49 

A§ik §iiri, daima saz esliginde, asik duzeni veya asik ayagi adi verilen ozel bir akort sistemi 
iginde dile getirilmektedir. Asik tarzi siirin ezgilerinden ve icra geleneginden aynlamayacagi ve ezginin 
onemi konulu gesitli arastirmalar vardir. Asikhk geleneginde, siir soylemede oldugu gibi musikide de 
usta mail kullanihr. Asiklar gerek siirlerini gerekse usta mail siirlerini hazir ezgi kaliplanna doseyerek 
icra ederler. Asik, deyisini soyleyecegi melodi kahbi igin sazmdan yardim ister. Atismalarda ayak 
agma esnasinda yine saziyla karsisindaki asiga "ezgi ayagi" verir. Asik tarzi siir, kendine ozel 
ezgileriyle soylenen deyisleriyle belli bir icra gelenegi ve toresine sahiptir. 

Atismalar, asik tarzi siir gelenegi iginde onemli bir yer tutar. Gunumuzde Dogu Anadolu 
bolgesinde yasayan asiklar arasinda yaygmdir. Asik fasillan, asiklann yaptiklan sazh sozlu sanat 
toplantisi, yansmasidir. Asiklann dogmaca adi verilen herhangi bir konu uzerine herhangi bir ayakla 
siir soyleme kudretine sahip olmalari bashca ozelliklerindendir. Buyuk sehirlerde, asik teskilatinda, 
girakliktan baslayarak asik oluncaya kadar gegirilmesi gereken dereceler vardi. Unlu usta asiklann 
etrafinda, asikhga merakh gengler, girak olarak toplanirlar. Ustasindan mahlas ahp asik olmak igin 
gerekli olan edebT ve meslekT terbiyeyi gordukten sonra fasillara girerler, ulke iginde gezilere gikarlar, 
sonunda resmen asik olurlardi. Koylerde, gogebe yahut yari gogebe asiretler arasinda yetisen 
asiklarla sehir hayatinin ve kulturunun yarattigi asiklar arasinda onemli fark vardi. Bu asiklar, iginden 
yetistikleri ve hitap ettikleri koylu sinifinin duygu ve hayat goruslerini dile getirirlerdi. Farkh kultur 

341 



gevrelerinde yetistikleri igin sehirli asiklarla koy gevresine seslenen asiklarm toplantilan ve fasillan da 
farkhydi. 

Asik karsilasmalan, asikhk gelenegi iginde en az iki asigm ya bilirkisi ya da hem bilirkisi ve 
dinleyiciler yahut da herhangi bir yerde karsi karsiya gelerek, sazla ve sozle belli kaideler iginde 
karsilasmalandir. Diyalog esasina dayanir, asiklarm karsihkh olarak birbirlerini denemeleri ya da mat 
etmeleri amaciyla duzenlenir. Bir asik adayinin denenmesi ve yetenekli olup olmadigi hakkinda karar 
vermek igin duzenlenen karsilasmalar da vardir. 

Aski Asmak -Aski indirmek-Muamma 

Asiklar hece olgusuyle olusturduklan bilmeceler dismda divan edebiyatmda gorulen muamma 
ve lugazlar da yapmislardir. Muamma: Arapga "korletmek" "gizli ve gug anlasihr soz" anlamlarma 
gelir. Bir ismi isaret eden soz, dize veya beyittir. Remiz, ima, kalb, tashif gibi edebT sanatlarla yapihr. 
Muammalann, ig ve dis olmak uzere iki anlami vardir. Muammayi duzenlemede ve gozmek igin gesitli 
yontemler vardir. Bu yontemlerle adi meydana getiren harfler toplanir, ad bulunur ve muamma 
gozulmus olur. Muammanin gozulmesi oldukga zordur. Bundan dolayi asiklar muammalannin 
baslanna hangi anlama geldiklerini, adini yazarlardi. Muammalann gozulmesinde verilecek cevaplarm 
onemi vardir. Bu cevaplarm anlamh ve konu ile ilgili olmalan gereklidir. 

Divan edebiyatmda, belli kurallara gore duzenlenip gozumlenebilen ve cevabi Tanri'nm 
sifatlanndan biri ya da bir insan adi olan manzum bilmecelere muamma denir. Divan edebiyatma Fars 
edebiyatmdan gegen muamma genellikle beyit, kita gibi kuguk nazim bigimleriyle bazen de mesnevT 
pargalanyla yazilmistir. §airler muammalarim divanlarmin sonunda muammiyat basligi altmda 
toplamislardir. MkTurkge muamma ornekleri 15. yuzytldan kalmadir. 

Divan edebiyatma ozgun bir tur olan muamma, asiklar tarafmdan da taklit edilmistir. Ozellikle 
asik kahvelerinde muammanin ayn bir yeri olmustur. Qogu zaman kalem suarasmdan birinin 
duzenledigi muamma, kahvenin uygun bir yerine konulmus suslu bir levhaya yazilarak gozulmesi 
beklenmistir. Bu ise de "muamma asmak" adi verilmistir. Muammayi duzenleyen kisi muammanin 
cevabmi yazili olarak kahve sahibine verir. Kahve sahibi de herhangi bir haksizhgi onlemek igin 
cevabi saklar. Muamma gozulecegi zaman kahvede bulunanlar muamma tepsisine para, sal, guha 
gibi hediyeler birakirlar. Fasila baslayan asiklar once kosma, semaT ve destan soylerler. Daha sonra 
sira muammaya gelir, muammayi duzenleyen kisi giris olarak bir gazel soyledikten sonra nazimla, 
sordugu muammayi gozmek isteyenlerin olup olmadigmi ogrenmege galisir. Asiklardan biri bunu 
gozerse onceden gozulmus bigimiyle karsilastirma yapihr. Dogrulugu anlasilmca muamma indirilir ve 
toplanilan hediyeler paylasihr.50 Bazen muammayi gozenlere para, ipekli kumas ve sal gibi 
armaganlar verilir. Armaganlar onceden hazirlanip, galgicilar bolumunde teshir edilir. Asigm 
muammayi gozdukten sonra, bunu soran asigi siirle "mat etme"ye gahsmasi da gelenektir. 



342 



Muamma gozmek, atismalar gibi halkin ilgisini gekmistir. Asik fasillannda yapildiginda fasillara 
renk ve canhlik katmistir. Eskiden koy, kasaba ve kahvelere asilan bir muammadan oraya bir asigin 
geldigi anlasihrdi. Eger muammayi gozen olmazsa asik, nazimla muammayi dinleyicilerin onunde 
gozer. Butun toplanan parayi alir. Azerbaycan'da muammaya gifilbend denir. Gifil, kilit anlamindadir. 

Aski asiklann anlatimlanna gore bir mendil igine konan esya veya herhangi bir nesne olabilir. 
Asiklara yazili veya sozlu bir agiklama yapilmaz. Kapali bir yerdeki cismin ne oldugunu bilme 
seklindeki denemeyi, Turk masallannda da gormekteyiz. Bu sozlu Turk halk geleneginin bir uzantisi 
olabilir. 

Muamma asma gelenegi bolgelere gore farkhliklar gostermesine ragmen ortak ozellikler tasir. 
Muamma, bir levhaya yazilir, yarismamn yapilacagi kahvehanenin en goze garpan biryerine konulur, 
etrafi mevsim gigekleri, sal vd. gibi kumaslarla suslenirdi. Muammanin gozum sekli, yazan tarafindan 
muhurlenmis bir zarf iginde kahveciye teslim edilirdi. Muammanin gozulecegi gun veya gece, hazir 
bulunanlardan durumu uygun olanlar, muamma tepsisine paralar, agir kumaslar atarlardi. Eger 
muamma gozulurse, bu para ve kumaslar asiklar reisine verilir, o da arkada§lan arasinda bolu§urdu. 

Muammanin gozumunden once, a§iklar okur, turkuler soyler, sonra takilmaca, ati§ma, ta§lama 
fasillan yapihrdi. Bir fasil icra edilirken ilkin "ho§lama"adim verdikleri yani hazir bulunanlara "ho§ 
geldiniz" dedikleri bir bolumle soze ba§larlar, sonra eski ustalann siirleri okunarak onlar hatirlanir, 
daha sonra da fasillara gegilirdi. 

Asik Fasillan 

Bir asikta aranan butun nitelikler ve bade sonrasi yeni bir kimlikle uyanan asik, once kendi 
gevresinden baslayarak butun memleketi gezerek hunerini gittigi her yerde kanitlamak zorundadir. iki 
asik karsilastiklannda dogaglama soyledigi siirlerinin kusursuzlugu yaninda gelenege bagh icra 
toresindeki teknik bilgileri yerli yerine kullanmak ve dint konularda da bilgi sahibi olmak zorundadir. 
Ortak bir sanatgi tipini temsil eden ve ortak bilgi birikimine sahip olan asiklar arasinda mill? siir 
gelenegi iginde bireysel uslup ve yaraticihk gucune sahip olanlar tekduzelikten kurtularak gelenek 
tasiyici olmanin disinda taninmis ve sevilen buyuk asik olma niteligine ulasirlar. 

Asik fasillan diye anilan, belli bir toplulugun onunde belli bir duzen iginde bir asik adayinm 
denenmesi ve basarili olup olmadigina karar vermek igin yapilan deyismelerin disinda baska 
gayelerle de asik karsilasmalan sik sik yapihr. iki basarili asik birbirlerinden ustun olduklanni 
gostermek igin karsilasabilirler. Bunun yaninda ustunluk iddiasi olmaksizin dugun veya benzeri 
toplantilarda, kahvelerde asiklar, dinleyicileri eglendirmek, yalnizca sanatlanni sergilemek igin de 
karsilasirlar. Bunlann disinda iki asigin sohbet tarzinda kendi kendilerine deyismeleri de olagandir. 

Asikhk siir gelenegi igerisinde onemli bir yer tutan sistemli deyismeler bugun de Anadolu'da 
ozellikle Dogu Anadolu Bolgesi'nde yasayan asiklar arasinda devam etmektedir. iki veya daha fazla 
asigin karsilasmasi halinde hal hatir sormalan, birbirleri ile dertlesmeleri yaninda asik tarzi siir 

343 



geleneginde bir asigin basansim gosteren bu deyismeler zamana ve zemine gore birbirinden farkh bir 
duzen iginde gelisme gostermistir. 

Deyisme su siraya gore yapihr: Merhabalasma denilen giris bolumunde asiklar dinleyicileri 
selamlamak igin genellikle "hos geldiniz", "safa geldiniz", "merhaba" rediflerine bagli kafiyelerle 
karsihkh olarak dortlukler soylerler. ikinci bolumde ise asiklar ustalannin deyislerinden ornekler 
okurlar. Tekerleme denilen uguncu bolum ise asil deyismeyi olusturur. Ev sahibi veya en yasli asik 
duz ayak ya da genis ayakla deyismeyi agar. Asiklar konu, kita sinirlamasi olmaksizm verilen ayak 
uzerinde deyismeye baslarlar. Asiklarm, birbirlerine karsi asil huner gosterme ve ustunluk saglama 
gayretleri bu bolumde yer alir. 

ilk ayak bitince ikinci asik yeni bir ayak agar. Karsilasma ayni usulle devam eder. Yarisma 
devam ettikge agilan ayak gittikge dar ayak seklini alir. Qok az kafiye alabilecek sozleri kullanarak 
agilan ayaklara "dar ayak", belli bir sayida kafiye alabilecek sozleri kullanarak agilan ayaklara da 
"kapah ayak" denir. Deyisme karsihkh soru-cevap sekline doner. Asiklar bu yolla birbirlerinin bilgi ve 
hunerlerini olgerler. Leb degmez gibi zor sekillere basvurulur. Bu yollarla karsisindakini mat eden 
asik, neticede rakibini hicve baslar, taslama ve takilmalarda bulunur. Deyismenin sonunda ise asiklar 
birbirlerini rahatlatmak, gonul almak igin karsihkh kosmalar okurlar. En sonunda ya bir kosmamn 
dortluklerini paylasarak ya da ayn ayn deyislerle birbirlerini methetmek suretiyle isi tathya baglarlar. 

Asik karsilasmalan sirasinda soylenen siirler ve deyisler siir teknigi ve sanat yonunden oldukga 
zayif siirlerdir. Bunlar arasinda sanat degeri olan gok az sayida siir vardir. Qunku atisma ve yarisma 
aninda kafiye bulma, olguyu tutturma ve soruya karsihk verebilme endisesiyle dizelerini anlamsiz ve 
degersiz kelimelerle doldururlar. 

Asik Fasillannda Duzen 

Gunumuzde Anadolu'da yasamakta olan gelenegi ortak bir yapiya dogru ulasmaktadir. Asiklar 
bir yorede gorup begendikleri bir tarzi kendi memleketlerine goturmekte ve kendi gelenekleri iginde 
yasatmaya baslamaktadirlar. 

Dogu Anadolu Asik Fasillannin Duzeni; 

1. Hoslama 

II. Hatirlatma 

III. Tekellum 
1 .Ayak agma 

2. Ogutleme 



344 



3. Baglama-muamma 

4. Sicilleme 

5. Yalanlama 

6. Taslama ve takilma 

7. Tuketmece ve daraltma 

8. Ugurlama 

Bazi yorelerin fasillannda, bu bolumlere, "kogaklama, koltuklama, bozlak okuma, guzelleme 
okuma, gonul olma"...gibi bolumler de eklenir. 

Gunumuzde asikhk geleneginin canh olarak yasadigi Dogu Anadolu, Guney Anadolu ve ig 
Anadolu Bolgeleri'nde ozellikle Erzurum ve Kars gevresinde yasayan asiklar arasinda "karsilama", 
"atisma" veya "karsiberi" gibi adlar alan sistemli deyismeler en az iki asigin dinleyici huzurunda veya 
herhangi bir yerde karsi karsiya gelerek, birbirlerini sazda ve sozde belli prensipler iginde denemeleri 
esasina dayanmaktadir. Asikhk gelenegi iginde onemli bir bolum olan sistemli deyismelerin 
yapilabilmesi igin, iki a§igin karsi karsiya gelmeleri yeterli nedendir. iki asigin karsi karsiya 
gelmelerindeki neden ve sartlara gore sistemli deyismeler kendi iglerinde tur ve muhteva yonunden 
farkhhklar gostermektedirler. Asik fasillannin Turkiye'de yasayan sekli ve takip edilen duzeni genel 
olarak soylece siralanabilir: 

I. Hoslama (Merhabalasma-Hos Geldiniz) 

Asik fasillannin ilk bolumune; "Hoslama-Merhabalasma-Hos geldiniz" gibi adlar verilir. Bu 
bolumde asiklar dinleyicileri selamlamak ve hos geldiniz demek igin gok kere "Hos geldiniz", "Safa 
geldiniz", "Merhaba" gibi rediflere bagli ayaklarla karsihkli soyledikleri kosma dortlukleri veya ayn ayn 
soyledikleri divaniler yer alir. Bu bolumde soylenen deyislerde dinleyiciler arasinda asiklann ilgisini 
geken kisilerden bahsedildigi gibi toplantmin sebebi ve o anda toplantinin yapildigi yerin ozellikleri de 
deyislerde soz konusu edilebilir. 

Bu bolumu asiklardan herhangi biri tek basma yapabildigi gibi fasila katilan asiklann ayni ayakla 
birer dortluk okumasi seklinde de yapilmaktadir. Merhabalasma bolumundeki deyislerde genellikle 
fasilm onemli konuklan (vali, kaymakam, baskanlar, temsilciler vb.) dortluklerde soylenir. Fasihn 
duzenlenmesinde on ayak olan kisi, fasihn yapildigi yer, deyislerde geger. 

II. Hatirlatma (Canlandirma) 

Asiklar, bu bolumde kendilerinden once yasamis ve sevilen asiklann deyislerini sira ile 
soylerler. Asik fasillannin diger bolumlerinde de zaman zaman usta mail deyislerin soylendigi olursa 

345 



da asik fasillannda usta mail deyisler bu bolumde yer ahr. Gelenekteki sekliyle usta-girak iliskisi 
olmayan yorelerdeki fasillarda usta mall deyis okunmaz. Ancak zaman zaman fashn herhangi bir 
yerinde Koroglu, Karacaoglan, Dadaloglu vd. gibi usta asiklardan guzellemeler, kogaklamalar okunur. 
Bazen de usta asiklar igin asiklarca soylenmis siirler okunur. 

III. Tekellum 

Asik fasillannda en genis ve en gok beceri isteyen bolum tekellum bolumudur. Bu gelenek daha 
gok iki asikla yapilmaktadir. Halkin istegi uzerine ya da asiklann kendi aralanndaki rekabete gore belli 
bir konu uzerinde yapihr. iki asik, verilen ayaga gore belirli bir konuda birbirlerini taslayarak yansirlar. 
Birgok yorede tekellum bolumu belirli bir duzen iginde yapilmayip gtiglu ve rekabet halinde olan iki 
asigin yansmasi seklindedir. Kosma dortluklerinin paylasilarak sira ile karsihkh olarak gesitli 
konularda ve gesitli ayak duzenlerine uyularak daha gok yansma psikolojisi ile yapilan 
karsilasmalardir. Usta asiklann bile seyrek kullandigi zor sekildir. Halk arasinda tekerleme de denir. 

Bu yansmada iki asik once dortluklerle kendilerini tanitirlar, sonra konuya girerler. Soylenen 
ayaga bagh olarak kendilerin overler. Birbirlerinden ustun olduklanni hunerleriyle gostermeye 
gahsirlar. Yansmanin en hizh yerinde birbirine asagilayici, yerici, hakaret edici ve kuguk dusurucij 
dortlukler soylerler. Bu deyisme dinleyicinin en begenerek izledigi bolumdur. Yansmanin ilerleyen 
bolumunde asiklar birbirlerine ustunluk saglayamamislarsa, her iki asik birbirine soylemis olduklan 
kirici sozlerden dolayi ozur diler. Sonra birbirlerinin ovulecek ozelliklerini siralayarak yansmayi 
bitirirler. Tekellumde siraladigimiz 13 bolume her zaman uyulmaz. 

Eskiye oranla nadiren yapilsa da tekellum bolumunde ele alip incelemeyi uygun gorduk. 

Ayak Agma 

Gelenege gore en yash veya ev sahibi durumunda olan asik "duz ayak" veya "genis ayak" 
denilen kafiyeyi saglayacak kelimelerin bol oldugu bir ayakla deyismeyi agar. Bu bolumde konu 
simrlamasi, kita sayisi simrlamasi yoktur. Asiklar karsilasma sebeplerini dile getirdikleri gibi istedikleri 
herhangi bir konuda agilan ayaga uyarak sohbet tarzinda soylesirler. 

Ogutleme (Nasihat) 

Bu bolumde iki asik duz ayakla birbirine nasihatle yol gosterir ve tecrubelerini birbirlerine 
anlatirlar. Dortluk sayisi sinirh degildir. Asiklar yeri geldiginde karsisindaki asigi uyarmak, daha fazla 
ileri gitmemesi igin bir iki dortluk soyledikleri de olur. 

Baglama-Muamma 

Asik karsilasmalannda en onemli bolumlerden biridir. iki asik birbirlerini dint tasavvufT ve islam? 
menkibeler konusunda sinarlar. Bu bolumde gok kere zor ayaklara da basvurulur. Asiklar birbirlerini 
hem bilgi hem de sanat yonunden zorlarlar. Baglama, muamma adiyla da anildigi igin asikhk 

346 



geleneginde yer alan aski-muamma ile kanstirilmaktadir. Aski seklindeki muammalar daha gok 
anonim bilmece karakterindedir. Sorulann cevaplan canh veya cansiz cisimlerdir. Baglama grubuna 
giren muammalar ise iki asigin birbirinin bilgisini ve sanattaki hunerini yoklama esasina 
dayanmaktadir. Klasik edebiyatta da ornekleri bulunan "ol nedir kirn" ibaresine benzer ibarelerle 
baslayan lugazlarla asik tarzi siirdeki "ol nedir ki" ibarelerinin kullanildigi muammalar arasindaki 
munasebet, ayn bir arastirma gerektirmektedir. 

Sicilleme 

Baglama muamma bolumunde iddiali ve rekabet halindeki asiklardan yenen asik yenilen asigi 
hicveder. Soyu ve kisiligi ile ilgili aci sozler soyler. Gerekli durumlarda karsisindaki asigi uyarmak 
isteyen asik, fasillar dismda da sicilleme yapar. Gunumuzde atismada kuguk takilmalar olur ama ileri 
gidilmez. Asigin soyunu sopunu elestirme olmaz ve hos karsilanmaz. Atismalarda yarenlik olsun diye 
yapilmaga baslanmistir.Atismalarda asiklar birbirlerine takilirlar. Sicilleme dogulu asiklarda yaygin bir 
gelenektir. Guneyli asiklarda, asiga takilma ozelligi tasir. 

Gunumuz asikhk geleneginde atismalarda rekabet halinde olan asiklann baglama sonunda 
kinci olmayacak sekilde takilmasidir. Geng asiklan uyarmak igin yapilir. Eski asiklar sicillemeyi daha 
gok yaparken asiklar buna pek ragbet etmemektedir. istenildiginde yalnizca sahnede yapihyor. Genel 
olarak asiklar kirginhga yol agtigi igin pek tasvip etmiyorlar. 

Yalanlama 

Asik fasillannda yalanlama (mubalaga) bolumu en inanilmaz yalanlan bulup siirle anlatmadir. 
Fasillann en ilging bolumlerindendir. Asik fasillannin karsihkh paylasilan kosma dortluklerinden 
olusan bolumudur. Asikhk geleneginde orneklerine az rastlansa da zaman zaman yalanlama turu 
siirler soylenmektedir. 

Taslama veya Takilma 

Asiklar, bir toplulugun, bir yerin veya birbirlerinin kusurlanni, ayiplanni, kotu ve girkin taraflanni 
veya kendilerine garip gelen olaylan dile getirirler. Taslamalar mustakil siirler olabilecegi gibi, kosma 
dortluklerinin paylasilmasi esasina dayali karsihkh deyisler seklinde de soylenebilir. 

Asiklar taslama ve takilmalan toplantilarda, eglencelerde, oda sohbetlerinde, asikhk 
gecelerindeki solenlerde, konserlerde yaparlar. Asiklar, taslama ve takilmalan, seving hallerinde, 
uzulduklerinde iki asik karsilastiginda, asigin gok sinirlenmesi halinde, dinleyicinin huzunlendigi 
durumlarda, asik toplantilannin geregi olarak yaparlar. 

Asiklar, taslama ve takilmayi ayinrlar. Takilma, kinci olmadan yapilan sakalasmalardir. Bazen 
hos olmayan, gelenekte tasvip edilmeyen takilmalar da olur. Taslamada uyan, haksizhgi bir protesto 



347 



vardir. Burada anlamca agir olan, usulune uygun kaba olmayan taslamadir. Taslama bazen kisiyi 
uyarmak, mesaj vermek igin de yapihr. 

1. Kogaklama 
Gerektiginde fasillarda okunur. 

2. Koltuklama 

Cukurova'da "koltuklama" adiyla sazli sozlu toplantilar, asik fasillanndan ayn olarak 
duzenlenmektedir. Bazen de fasillann iginde yapihr. Herhangi bir nedenle dugunlerde, eglencelerde, 
asiklan anma gecelerinde, asik toplantilannda, koy odalannda ve kahvehanelerde biraraya gelen ug- 
bes asigin yapmis olduklan fasillara denir. Asiklar koltuklama adini verdikleri toplantilarda 
taslamalardan gok, birbirlerini oven siirlere yer verirler. Ozellikle guzelleme konulu siirler ve turkuler, 
uzun havalar, bozlaklar, bu tur asik fasillannda en gok islenen temalardir. 

3. Bozlak Okuma 

Cukurova asik fasillan iginde onemli bir gelenek de "bozlak okuma" bolumudur. Bozlaklar, 
Qukurova yoresine ait olup yayla, konar goger insanini anlatan turkulerdir. Turkmen, Yoruk, Varsak ve 
Av§ar hayatindan izler ta§ir. Bu yuzden yorede ozel bir yere sahiptir. A§ik fasillannda sistemli deyi§ler 
iginde yer alan bolumde, iki a§ik kar§ihkh olarak okuyabildigi gibi, birden fazla a§igin kendi eserlerini 
okumasi §eklinde de yapilmaktadir. Bozlaklar, belli bir ezgi ve Turk muzigi formlanna gore okunur. 

4. Guzelleme Okuma 

Cukurova a§ik fasillannda en onemli geleneklerden birisi guzelleme okuma yansidir. 
Karacaoglan gelenegine bagli olarak devam eden bu gelenek, asik fasillanndan en fazla ilgi geken 
bolumlerden birisidir. Belli bir ezgiyle soylenen guzellemeler kogaklamalarda oldugu gibi iki kisi 
arasinda yapihr. Bazen fasilda yansmaya katilan birden fazla asigin kendi turkulerini sirayla 
soylemesi seklinde de yapilabilir. 

1 Fuat Koprulu, Edebiyat Arastirmalan, Otuken Yaymlan, istanbul, 1989, s. 159. 

2 Koprulu, a.g.e., s. 72. 

3 ibrahim Aslanoglu, Kul Himmet Ustadim, istanbul, 1976, s. 72. 

4 Dogan Kaya, §airnameler, Ankara, 1990, s. 17. 

5 Harun Tolasa, Sehi, Latifi, Asik Celebi Tezkirelerinde §air Arastirmalan ve Elestirisi, izmir, 
1983, s. 3. 

6 Koprulu, Edebiyat Arastirmalan, s. 159. 

348 



7 Erman Artun, Gunumuzde Asikhk Gelenegi, ve Asik Feymani, Hakan Ofset, Adana, 1996, 
s. 11. 

8 Umay Gunay, "Osmanh imparatorlugu ve Turk Halk Kulturu, Osmanh Kultur ve Sanat, C. 
9, Yeni Turkiye Yayinlan, 1999, s. 28. 

9 Ahmet Yasar Ocak, Turk Halk inanglannda ve Edebiyatlannda Evliya Menkabeleri, 
Ankara, 1984, Ankara, s. 101. 

10 Umay Gunay, "Asik Tarzi Edebiyat Hakkmda Dusunceler", Mehmet Kaplan igin, 1988, 
Ankara, s. 101. 

11 Gunay Kut, "13. Yuzyilda Siir Turunun Gelismesi", Turk Dili ve Arastirmalan Yilhgi 1991, 
Ankara, 1994, s. 114. 

12 Kemal Erarslan, "Divan-i Lugat-it Turk'te Aruz Vezniyle Yazilan Siirler", Turk Dilleri 
Arastirmalan Yilhgi, Belleten 1991, Ankara, 1994, s. 114. 

13 Mustafa Tatgi, Edebiyattan igeri, 1997, s. 3. 

14 Tatgi, a.g.e., s. 427. 

15 Mehmet Kaplan, Tip Tahlilleri, Turk Edebiyatinda Tipler, istanbul, 1981 , s. 1 . 

16 Mehmet Koprulu, Turk Edebiyati Tarihi, Otuken Yay., istanbul, 1981, s. 41. 

17 ismet Cetin, Turk Edebiyatinda Hz. AN Cenknameleri, Ankara, 1997, s. 30. 

18 Umay Gunay, Turkiyede Asik Tarzi Siir Gelenegi ve Ruya Motifi, Akgag Yay., Ankara, s. 
10. 

1 9 Erman Artun, Adana Asikhk. . . s. 1 1 . 

20 ilhan Basgoz, "Halk Edebiyati ve Folklor", Milliyet Sanat Dergisi, S. 216, istanbul, 1977, s. 
254. 

21 Fuat Koprulu, Turk Saz Sairleri, Guven Basimevi, Ankara, 1962, s. 29. 

22 ilhan Basgoz, izahh Turk Halk Edebiyati Ansiklopedisi, istanbul, 1968, s, 7. 

23 ilhan Basgoz, "Karacaoglan mi, Pir Sultan mi Halkin Dilinden Konusuyor, Halk mi Onlann 
Dilinden Konusuyor", Milliyet Sanat Dergisi, 28 Ocak 1977, S. 2; s. 254, istanbul. 

24 Basgoz, a.g.e., s. 256. 

349 



25 Koprulu, Turk Saz Sairleri... s. 35. 

26 Mustafa Kutlu, D. Mehmet Dogan, "Asik", Turk Dili ve Edebiyati Ansiklopedisi, istanbul, 
Dergah Yayinlan. 

27 Gunay, AsikTarzi... s. 101. 

28 Ozkul Cobanoglu, "Elektronik Kultur Ortaminda Asik Tarzi §iir Gelenegi Bolgemizde 
Qukurova Asiklar Uzerine Tesbitler" 3. Qukurova Uluslar Arasi Cukurova Halk Kulturu Sempozyumu 
Bildirileri, Adana, Adana Ofset. 1999, s. 54. 

29 Cobanoglu, a.g.e., s. 56. 

30 ilhan Basgoz, Karacaoglan mi... s. 254. 

31 Abdulkadir Karahan, "Asik Edebiyati", Turkiye Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi, C. 3, 
istanbul. 1991, s. 550. 

32 Koprulu, Turk Saz. . . s. 43. 

33 Saim, Sakaoglu, "Turk Saz Siiri", Turk Dunyasi El Kitabi, 3. Baski, Ankara, Turk Kulturunu 
Arastirma Enstitusu. 1989, s. 115. 

34 Sukru Elgin, "Turkiye'de Halk Edebiyati" Turk Dunyasi El Kitabi, Ankara. 1976, s. 523. 

35 Fuat Koprulu, Turk Saz s. 51 . 

36 Koprulu, a.g.e., s. 122. 

37 Kaya Dogan, Sairnameler, Ankara, HAGEM Yayinlan. 1990, s, 7. 

38 Fuat Koprulu, Turk Saz. . . s. 43. 

39 Ozkul Cobanoglu, "Osmanh Devleti'nde Turk Halk Kulturunun Degisim ve Donusum 
Dinamikleri", Osmanh, Kultur ve Sanat, C. 9, Ankara, Yeni Turkiye Yayinlan, 1999. 

40 Fuat Koprulu, Turk Saz. s. 46. 

41 Koprulu, a.g.e., s. 391. 

42 Saim Sakaoglu, Turk Saz Siiri. . . s. 393. 

43 Ziya Gokalp, Turkgulugun Esaslan, istanbul. 1958, s. 70. 

44 ilhan Basgoz, "Halk Edebiyati ve Folklor" Milliyet Sanat Dergisi, s. 216, istanbul, 1977, s. 
252. 

350 



45 Ozkul Cobanoglu, Elektronik Ortam... s. 182. 

46 Ozkul Qobanoglu, Osmanh Devleti'nde... s. 251. 

47 Dogan Kaya, Asik Edebiyati Arastirmalan, istanbul, Kitapevi Yayinlan. (Dogan), 2000, s. 
16. 

48 Kaya, a.g.e., s. 40. 

49 Muhan Bali "Asik Karsilasmalan-Atismalar II, Turk Folklor Arastirmalan, 7457, istanbul, 
1975. 

50 Sukru Elgin, 1981 , Halk Edebiyatina Giris, Ankara, Kultur Bakanhgi Yayinlan., s. 677. 

Artun (Erman), 1995, "Ozandan Asiga Halk Siiri Geleneginin Kultur Kaynaklan", igel Kulturu, 
igel. 

Artun (Erman), 1995 "Karacaoglan'in Siirlerinin Kultur Kaynaklan" Anayurttan Atayurda Turk 
Dunyasi, Yil 3, s. 7, Ankara. 

Artun (Erman), 1995, "Dadaloglu Uzerine Birkag Soz", igel Kulturu, Yil 9, S. 40, igel. 

Artun, (Erman), 1996, Gunumuzde Adana Asikhk Gelenegi (1966-1996) ve Asik Feymani, 
Adana, Adana Valiligi il Kultur Mudurlugu Yay., Hakan Ofset. 

Artun (Erman), 1997, "Adana Asikhk Geleneginde Karacaoglan Qigirma", igel Kulturu, S. 54, 
igel. 

Artun (Erman), 1998, "Gunumuzde Yeniden Yapilanma Asikhk Geleneginin Sosyo-Kulturel 
Boyutu", Emlek Yoresi ve Cevresi Halk Ozanlan Sempozyumu Bildirileri, Ankara, Kuloglu Matbaacihk. 

Artun (Erman), 1999, "Gunumuz Adana Asikhk Geleneginde Nasihat (Ogutleme)" 1. Bahkesir 
Kultur Arastirmalan Sempozyumu Bildirileri, Bahkesir. 

Artun (Erman ), 1999, "Gunumuz Adana Asikhk Geleneginde Alkis Kargis" III. Uluslar Arasi 
Qukurova Halk Kulturu Bilgi Soleni Bildirileri, Adana. 

Artun (Erman), 1999, "Asik Tarzi Turk Halk Edebiyatinda Uslup", Edebiyat /Toplum 
Sempozyumu Bildirileri Gaziantep. 

Artun (Erman ), 1999, "Gunumuz Adana Asikhk Geleneginde Olum Mezar Temasi", Gegmisten 
Gunumuze Mezarhk Kulturu ve insan Hayatina Etkileri Sempozyumu Bildirileri, istanbul. 

Artun (Erman ), 1 999, "Gunumuz Adana Asikhk Geleneginde Mizah", Folklor- Edebiyat, S. 1 7. 

351 



Artun (Erman ), 2000, "Osmanli -Turk Kulturu Asik Siirinin Belirleyici Rolu" Adana Halk Kulturu 
Arastirmalan 1 . Adana, Epsilon Ofset. 

Artun (Erman), 2000, "Gunumuz Adana Asikhk Geleneginde Yigitleme (Yigit Ustune Turku. 
Adana Halk Kulturu Arastirmalan 1, Adana. 

Artun (Erman), 2000, "Gunumuz Adanali Asiklarm Dini- Tasavvufi Siirleri, Adana Halk Kulturu 
Arastirmalan 1 , Adana. 

Artun, Erman, 2000, Adana Halk Kulturu Arastirmalan I, Adana, Adana Buyuksehir Belediyesi 
KulturYay. Epsilon Reklam ve Matbaa.. 

Artun (Erman), 2000, "Asikhk Gelenegi ve Asik Edebiyati Terimleri Uzerine Bir Deneme", Adana 
Halk Kulturu Arastirmalan, 1. Adana. 

Artun (Erman ), 2000a, Adana Halk Kulturu Arastirmalan 1, Adana, Epsilon Ofset. 

Artun (Erman ), 2000c, "Gunumuz Adana Asikhk Gelenegi Asiklanndan Asik Kederi'nin Alevi- 
Bektasi Edebiyatindaki Yeri" 1. Uluslar arasi Haci Bektas Veli Sempozyumu Bildirileri, 27-29 Nisan 
2000 Ankara. 

Aslanoglu, ibrahim, 1976; Kul Himmet Ustadim, istanbul. 

Aslanoglu ibrahim; 1984, Pir Sultan Abdallar ist., Erman Yay. 

Bali (Muhan), 1975, "Asik Karsilasmalan-Atismalar I, Turk Folkloru Arastirmalan, Eylul, cilt 16, 
istanbul. 

Bali (Muhan), 1975 "Asik Karsilasmalan- Atismalar II, Turk Folklor Arastirmalan, 7457. 

Basgoz (ilhan), 1952, "Asiklann Hayatlanyla ilgili Halk Hikayeleri" Journal Of America, Folklor, 
65, 1952, No: 238. 

Basgoz (ilhan), 1968, izahli Turk Halk Edebiyati Antolojisi, istanbul. 

Basgoz (ilhan), 1977, "Halk Edebiyati ve Folklor" Milliyet Sanat Dergisi, s. 216, istanbul. 

Basgoz (ilhan), 1977, "Karacaoglan mi, Pir Sultan mi Halkin Dilinden Konusuyor, Halk mi 
Onlann Dilinden Konusuyor", Milliyet Sanat Dergisi, 28 Ocak 1977, S. 2;6, istanbul. 

Basgoz (ilhan) 1986, Folklor Yazilan, istanbul, Adam Yayinlan. 

Basgoz (ilhan), "Halk Hikayelerinde Ruya Motifi ve Saman initation Ayinleri, Asian Folklore 
Studies C. XXVI-I. 

352 



Basgoz (ilhan), 1986, Turk Halk Hikayelerinde Du§ Motifi Zinciri, Folklor Yazilan, istanbul. 

Boratav (Pertev Naili), 1918, "Asik Edebiyati" Turk Dili Dergisi, Turk Halk Edebiyati Ozel Sayisi, 
Sayi:207, Arahk, Ankara. 

Boratav (Pertev. N.), 1942, Halk Edebiyati Dersleri, Ankara. 

Boratav (Petev N.), Firath (Halil Vedat), 1943, izahli Halk §iiri Antolojisi, Ankara.. 

Boratav (Pertev Naili), 1978, 100 soruda Turk Halk Edebiyati, istanbul, Gergek Yayinevi. 

Boratav (Pertev Naili), 1982, "Folklor, Halk Edebiyati ve Asik Edebiyati", Folklor ve Edebiyat, 
istanbul, Adam Yayinlan. 

Boratav (P. Naili), 1982, Folklor ve Edebiyat, istanbul, Adam Yay. 

Boratav (Pertev Naili), 1988, Halk Hikayeleri ve Halk Hikayeciligi, istanbul, Adam Yayinlan. 

Cetin (ismet), 1997, Turk Edebiyatinda Hz. AN Cenknameleri, Ankara. 

Cobanoglu (Ozkul), 1999, "Elektronik Kultur Ortaminda Asik Tarzi §iir Gelenegi Bolgemizde 
Cukurova Asiklar Uzerine Tesbitler" 3. Cukurova Uluslar Arasi Cukurova Halk Kulturu Sempozyumu 
Bildirileri, Adana, Adana Ofset. 

Cobanoglu(Ozkul), 1999, "Osmanh Devleti'nde Turk Halk Kulturunun Degisim ve Donusum 
Dinamikleri", Osmanh, Kultur ve Sanat, C. 9, Ankara, Yeni Turkiye Yayinlan. 

Dizdaroglu (Hikmet), 1969, Halk §iirinde Turler, Ankara, TDKYayini. 

Elgin (§ukru), 1975, "Halk §airi Deyimi Ozerine", Uluslar arasi Folklor ve Halk Edebiyati 
Semineri Bildirileri, Konya. 

Elgin (§ukru), 1976, "Turkiye'de Halk Edebiyati" Turk Dunyasi El Kitabi, Ankara. 

Elgin (§ukru), 1981, Halk Edebiyatina Giris, Ankara, Kultur Bakanhgi Yayinlan. 

Elgin (§ukru), 1984, Gevheri Divani Kultur ve Turizm Bakanhgi Milli Folklor Arastirma Dairesi 
Yay., Ankara, Ankara Universitesi Basimevi. 

Elgin (§ukru), 1984a, Halk Edebiyati Arastirmalan l-ll, Ankara. 

Elgin (§ukru), 1987, Asik Omer, Kultur ve Turizm Bakanhgi Yayinlan, Ankara, Gaye Mat. 

Eraslan (Kemal), 1994, "Divan-i Lugat-it Turk'te Aruz Vezniyle Yazilan §iirler", Turk Dilleri 
Arastirmalan Yilhgi, Belleten, 1991, Ankara. 

353 



Gokalp (Ziya), 1958, Turkgulugun Esaslan, istanbul. 

Golpinarli (Abdulbaki)-Boratav (Pertev Naili), 1991, Pir Sultan Abdal, istanbul, DerYayinlan. 

Gunay ( Umay ) I988, "Asik Tarzi Edebiyat Hakkinda Dusunceler" Mehmet Kaplan igin, Ankara. 

Gunay (Umay), 1992, Turkiye'de Asik Tarzi Siir Gelenegi ve Ruya Motifi, Akgag Yayinlan, 
Ankara. 

Gunay (Umay), 1999, "Osmanli imparatorlugu ve Turk Halk Kulturu", Osmanli Kultur ve Sanat, 
c. 9, Yeni Turkiye Yayinlan. 

Guzel (Abdurrahman) 1989", Tekke Siiri", Turk Dili ve Edebiyati Ozel Sayisi, Ankara. 

Kalkan (Emir), 1991, XX. Yuzyil Turk Halk Sairleri Antolojisi, Ankara. 

Kaplan (Mehmet), 1981, Tip Tahlilleri, Turk Edebiyatinda Tipler, istanbul. 

Karahan (Abdulkadir), 1991, "Asik Edebiyati", Turkiye Diyanet Vakfi islam Ansiklopedisi, C. 3, 
istanbul. 

Kartan (Hasan), 1977, Dogu Anadolu'da Asik Edebiyatinin Esaslan, Ankara. 

Kaya (Dogan), 1990, Sairnameler, Ankara, HAGEM Yayinlan. 

Kaya (Dogan), 1994, Asik MinhacT, Sivas, Dilek Mat. 

Kaya (Dogan), 1999, Asik Ruhsati, Sivas, Dogan Ofset. 

Kaya (Dogan) 2000, Asik Edebiyati Arastirmalan, istanbul, Kitapevi Yayinlan. 

Koz (M. Sabri), 1977, Asik Kolu, Turk Dili ve Edebiyati Ansiklopedisi, C. I, istanbul. 

Koz, (M. Sabri), 1983, "Asik Edebiyatimizda Ortak Mahlaslar Sorunu" I. Uluslararasi Turk Halk 
Edebiyati Semineri, Eskisehir. 

Koz (M. Sabri), 1985, "Asik Edebiyatinda Destan ve Destan Konulan", Turk Halk Edebiyati ve 
Folklorunda Yeni Gorusler 2, Konya. 

Koprulu (Fuat), 1962, Turk Saz Sairleri, Ankara, Guven Basimevi. 

Koprulu (Fuat), 1981, Turk Edebiyati Tarihi, istanbul, Otuken Yayinlan. 

Koprulu (Fuat), 1981, Turk Edebiyatinda ilk Mutasavviflar, Ankara, Diyanet Yayinlan. 

Koprulu (Fuat), 1989, Edebiyat Arastirmalan, istanbul, Otuken Yayinlan. 

354 



Koprulu (Fuat), 1989, "Turk Edebiyatimn Mensei", Edebiyat Arastirmalan I, istanbul, Otuken 
Yayinlan. 

Kut (Gunay), 1994, "13. Yuzyilda Anadolu'da Siir Turunun Gelismesi", Turk Dili ve Arastirmalan 
Yilligi, Belleten 1991, Ankara. 

Kutlu (Mustafa)-Dogan (D. Mehmet), 1977, "Asik", Turk Dili ve Edebiyati Ansiklopedisi, istanbul, 
Dergah Yayinlan. 

Ocak (Ahmet Yasar), 1984, Turk Halk inanglannda ve Edebiyatinda Evliya Menkibeleri; Ankara, 
MiFADYay. 

Oguz, (M. Ocal), 1983, "Halk Siirinde Tur ve Sekil Meselesi" Milli Folklor, Ankara. 

Oguz, M. (Ocal), 1988, Yozgath HuznT, Ankara, Kultur ve Turizm Bak. Yay. 



Okusluk (Refiye), 2000, Adana Halk Hikayeleri ve Halk hikayeciligi Gelenegi, Cukurova 
Universitesi Sos. Bil. Ens. Basilmamis Doktora Tezi. 

Ozdemir (Fuat), 1991, "Anadolu Destanlannin Bigimleri ve Cesitli Temalan", Anadolu 
Destanlan, Ankara. 

Sakaoglu (Saim), 1986, Karacaoglan, istanbul, Buyuk Turk Klasikleri. 

Sakaoglu (Saim), 1986, "Ozan, Asik Saz Sairi ve Halk Siiri Kuramlan Ozerine", III. Milletlerarasi 
Turk Folklor Kongresi Bildirileri, C. I, Ankara. 

Sakaoglu (Saim), 1987, "Halk Edebiyati Kavrami Ozerine" III. Uluslararasi Turk Halk Edebiyati 
Semineri Bildirileri, Eskisehir. 

Sakaoglu (Saim), 1998, "Turk Saz Siiri", Turk Dunyasi El Kitabi, 3. Baski, Ankara, Turk 
Kulturunu Arastirma Enstitusu. 

Tannkulu (Nazim irfan), 1997, Asiklar Divani - Gunumuz Asiklan, istanbul. 

Tatgi (Mustafa), 1957, "Asik §iirinde Sahislan Telmih Eden Bazi Tesbitler", Edebiyattan igeri, 
Ankara. 

Tatgi (Mustafa), 1997, "islami Turk Edebiyatinda Turklerle ilgili Bazi Makaleler, Edebiyattan 
igeri, Ankara. 

Tolasa (Harun), 1983, Sehi, Latifi, Asik Celebi Tezkirelerinde §air Arastirmasi ve Elestirisi, 
izmir. 

355 



Turan, (Metin), 1996, Ozanlik Gelenekleri ve Turk Saz Siiri Tarihi, Ankara. 

Turgut (Osman), 1995, Adana'da Asikhk Gelenegi ve Yasayan Adanali Asiklar, C. 0. Sosyal 
Bilimler Enstitusu, Basilmamis Yuksek Lisans Tezi, Adana. 

Turkmen (Fikret), 1998, "Hikaye", TDV islam Ansiklopedisi C. 17, istanbul. 

Yardimci, (Mehmet), 1998, Baslangicmdan Gunumuze Halk Siiri-Asik Siiri-Tekke Siiri, Ankara, 
Urun Yay. Baskent Mat. 

Yetis (Kazim), 1994, "Destan", TDV islam Ans. C. 6, istanbul. 

Yildirim (AN), 1999, Sarag Koyu Ozanlan, I. Emlek Yoresi ve Cevresi Halk Ozanlan 
Sempozyumu Bildirileri, Ankara, Kuloglu Matbaacihk. 

Yildirim, (AN), 1994, Pir Sultan Abdal, Yasami-Sanati-Siirleri, Ankara, Ayyildiz Yay. 

Yilmaz (Sirin), 1994, "Prof. Dr. Umay Gunay ile Halkbilim Qalismalan Uzerine Bir Konusma", 
Milli Folklor, S. 22, Ankara. 

Zelyut (Riza), 1982, Halk Siirinde Gergekgilik, Ankara, Ako Yay. 

Zelyut (Riza), 1989, Halk Siirinde Baskaldin, ist. Sosyal Yay. 



356 



Modern Turk Hikayesinin Kisa Tarihi / Yrd. Dog. Dr. Ay§enur Kiilahlioglu 
islam [s.205-218] 

Baskent Universitesi Fen-Edebiyat Fakultesi / Turkiye 

Turk edebiyati tarihinde hikaye soyleme geleneginin, gok eskiye dayanan koklu bir gegmisi 
oldugu bilinmektedir. Gokturk, Uygur ve Karahanh Turkgesinde sikhkla kullanilan "sav" kelimesinin 
tarih, mektup, atasozu karsihgimn yam sira bugunku anlamiyla hikaye kavramini da karsiladigi tespit 
edilebilmektedir.1 Divanu Lugati't-Turk'te "hikaye soylemek" kavramini karsilayan "otun" fiilinden 
turetilen "otkung, otukung, otuk" kelimeleri de2 tahkiye geleneginin tarihi hakkmda birfikir vermektedir. 
Bu terim ve kavramlar daha ziyade sozlu gelenegin hukum surdugu donemlere aittir. 8. yuzyildan 
sonra meydana getirilen ilk yazih metinlerden Orhun ve Yenisey Abidelerinde edebi metin turu olarak 
hikayeden bahsetmek dogru olmaz. Eldeki kaynaklara gore, islamiyet'ten onceki Turk edebiyatmda 
yaziya gegirilmis ilk mensur hikayeler Uygurlar zamaninda gorulmektedir. Genellikle Budizm'e ait dini 
metinlerden olusan bu ilk orneklerin arasinda manzum ve mensur gok miktarda hikaye pargasina 
rastlanmaktadir. Bunlann bir kismi Buda'nin Sutra adi verilen vaazlanmn igine yerlestirilmis olan 
didaktik metinler, bir kismi ise mustakil hikayelerdir. Genellikle dini, ahlaki konulan ele alan bu 
metinler dine bagli coskuyu artirmak ve olgun insan motifini yukseltmek gayesine yonelik olaganustu 
olaylarla orulu hikayelerdir.3 Bu hikayelerin bir kisminda bulunan Turkge sahis adlan metinlerin 
Turkge telif eserler oldugunu dusundururse de buyuk bolumu adi da bilinen yazarlann 
tercumelerinden olusmaktadir.4 

Bu sekilde kavram ve metin olarak ilk Turkge verimlerden itibaren karsimiza gikan tur, "hikaye" 
adini islamiyet'ten sonra ortaya konulan eserlerde kazanir. Arapga bir kelime olan "hikaye"nin 
mensup oldugu dildeki ilk anlami, bir nesneye benzemek, bir kimseyi fiilen veya kavlen taklit 
etmektir.5 Daha sonra bir sozu nakil ve rivayet eylemek anlamini kazanir. ilk Turkge lugatlara 
bakildiginda ise kelimenin bizde bu ikinci manasi ile yayginlastigi gorulur. Mutercim Asim kelimeyi 
"Kitabe vezninde, bir sozu ve haberi nakl ve rivayet eylemek manasinadir"6 cumlesi ile agiklar. 
Semseddin Sami, kavrama biraz daha agiklik getirerek izah eder: "1. Nakletmek, bir vak'a ve 
serguzesti sirasiyla anlatma, rivayet; 2. Hakiki veya uydurma ve ekseriya hisse yapmaya mahsus 
serguzest ve vukuat. Kissa, mesel... 3. Fransizca roman denilen uzun serguzest ki esasen ahlaka 
hizmet etmek sartiyla envai vardir.'T 

Bizde bir terim olarak kullamlmaya baslanmasindan itibaren, hikaye kelimesinin dayandigi 
kavram tahkiyedir. Dolayisiyla anlatma esasina bagli butun yazi turleri gegmiste bu kelimenin 
etrafinda izah bulmus olur. Tarih, destan, menkabe, kissa, masal, rivayet, vak'a, rapor, kopya, taklid, 
roman, hikaye ve benzeri birgok turun ardindaki kavram tahkiyeli eser, yani hikayedir. Bununla birlikte 
hikaye turunun farkh terimlerle adlandinldigi da gorulmektedir.8 14. yuzyilda Mes'ud bin Ahmed, 
"Suheyl u Nevbahar" adh mesnevisinde ayni metin igin "hikayet" ve "dastan" terimlerini birlikte kullanir: 

Bu olan hikayetleri yaz u duz 

357 



Kitab eyle kim okina yaz u guz 

Bunun bigi tansug aceb dastan 

isitmemis ola kisi hig zaman 

Ayni sekilde Fuzuli de "Leyla vu Mecnun" hikayesi igin fesane (efsane) ve dastan terimlerini bir 
arada kullanmaktadir: 

Leyli Mecnun Acemde goktur/Etrakde ol fesane yokdur/Takrire getur bu dastani/Kil taze bu eski 
bustani9 

Buyuk olgude islam gelenegine yaslanan veya islamhktan sonra bu gelenegin potasinda 
yeniden sekil alarak soylenmeye devam edilen eski Turk hikayesi, bir yandan sozlu gelenekte 
varligini surdururken bir yandan da manzum ve mensur olmak uzere iki koldan yazili edebiyat 
urunlerini vermeye baslar. Hint ve Arap hikayesi geleneginin ilk ornekleri; "Kelile ve Dimne", "Kirk 
Vezir", "Tutiname", "Kamilu'l-Kelam", "Binbir Gece Hikayesi" gibi metinlerin tercumeleri ile taninir. Bir 
yandan da daha sonra Anadolu Turkgesi ile bir mesnevi geleneginin olusmasina hizmet edecek olan 
ilk manzum hikayeler kaleme alinmaktadir: "Tezkire-i Satuk Bugra Han", "§eyh San'an Hikayesi", 
"Salsalname", "Kisasu'l Enbiya", "Bahtiyarname", "Miracname", "Tezkiretu'l-Enbiya" gibi. 

Eski Turk edebiyati gok buyuk olgude nazim turunde yazilmis eserlerden olusmaktadir. Sanat 
gostermek isteyen huner sahipleri dogal olarak manzum hikayeyi tercih etmektedir, zira "nesr halk, 
nazm ise padisah gibidir"10 Bu sebeple mensur eser vermek fazla onemsenmemis, hatta 
kugumsenmis, alay konusu edilmistir. Buna ragmen Eski edebiyatimizda, bazen muellifleri adlanni 
gizlemeyi tercih etseler de, hikaye yazma gelenegi kesintisiz devam eder. Bu sahadaki en onemli telif 
eserler "Hikayet-i Anabaci", "Bedayi'u'l-Asar", "Hikaye-i SipahT-i KastamonT", "Ca'fer Pasa Hikayesi" 
adlanni tasimaktadir.1 1 

Manzum veya mensur, Eski Turk edebiyatinda tahkiye, ekseriyetle bir faide esasina dayahdir. 
Sadece soylenmek igin soylenen, kissadan hisse gikarmayan hikaye, hakiki edipler tarafindan takdirle 
karsilanmaz. Destanlar, mesnevilerve halk hikayelerinin, birzincirin halkalan gibi birbirine baglanarak 
olusturdugu bu gelenegin az gok disinda kalan, meddah ve mukallit ravilerin anlattigi hikayeler ise asil 
edebiyattan sayilmaz, avam isi olarak kabul edilir. 

Tanzimat'tan sonra, Bati edebiyatinin, bizdeki orneklerinden tamamen farkh bir anlayisla 
yazilmis tahkiyeli eserleriyle karsilasan Osmanh muellifleri, ayni tarzi kendi kulturlerine tasima gayreti 
igine girerler. Bati tarzinda yazilmis ilk hikaye orneklerinden sayilan Aziz Efendi'nin Muhayyelat'i 
(1868) tasavvufT istilahlar, rumuzlar ve telkinlerle doludur. Hemen arkasindan gelen Emin Nihad'in 
Musameret-name'si (1872) ise hakiki vak'alardan segilmis ibret verici on hikaye ihtiva ettigine dair bir 
kayitla gikar. Tanzimat Donemi'nin en gok yazan kalemi Ahmed Midhat Efendi Kirk Anbar'inda (1873) 



358 



hikaye yazmaktaki gayesinin bazi hikemT ve ahlakT esaslan, aglatmak veya guldurmek suretiyle 
okuyanlara telkin etmek oldugunu soyler. 

Orneklerini gogaltarak gorebilecegimiz gibi, Batili hikaye tarzini tercih ederek konu ve isleyis 
bakimindan uygulamaya galisan ilk Osmanli yazarlan, hikaye anlayisi ve tasavvuru bakimindan, 
Tanzimat'tan sonra da uzun bir sure geleneklere bagli kalmislar, kissadan hisse gikartmak, ders 
vermek, telkin etmek vazifelerini surdurmuslerdir. Esasen bu tutum bir yol aynminda bulunan 
medeniyetin, kultur onculeri sayilan yazarlannin ustlendigi hocalik vasfina da son derece uygun 
dusmektedir. 

Modern Turk hikayesini tarihi gelisimini de goz onune alarak inceleyen munekkidler, yazarlann 
dogum tarihlerinden devirleri etkileyen ideolojik ve edebi akimlara, metinlerin incelenmesi sonucu 
ulasilan ortak yapilardan gikanlan hakim temalara kadar pek gok kistasi esas alarak bir takim tasnif 
denemelerine girismislerdir. Bu sahada gozumuze garpan en yeni gahsma hikaye tarihimizi alti 
doneme ayirarak girisilen bir tasnif denemesidir.12 

Soz konusu galismada Omer Lekesiz, 1. Donem yazarlannin islevini tahkiyeli anlatimin genel 
gergevesini daraltarak "yasanan hayata mahsus, gergek, olmus ya da olmasi mumkun bulunan 
hadiselerin yazili kisa anlatimina gegmek" olarak belirlemektedir. Bir tur olarak hikayenin, kendi 
mustakil sinirlanni henuz belirlemedigi bu donemin oncu yazarlan; Nabizade Nazim, Halit Ziya 
Usakligil, Sami Pasazade Sezai, Ahmet Hikmet Muftuoglu, Mehmet Rauf, Halide Edip Adivar, Resat 
Nuri Guntekin ve Huseyin Rahmi Gurpinar'dir. 

Turun kendisine ait mustakil sinirlanni belirlemesi ile dilde sadelesme gabalarmin yeniden hiz 
kazanmasi sureci Omer Seyfeddin hikayesi ile baslatilan 2. Donem'de mumkun olacaktir. Serim, 
dugum, gozum bolumlerinin layikiyla islendigi Bati tarzi bu hikayenin onculeri arasinda sayilan diger 
isimler ise; Refik Halit Karay, Fahri Celaleddin Goktulga, Osman Cemal Kaygili, Selahattin Enis, 
Kenan Hulusi Koray, Nahit Sirn Orik, Umran Nazif Yigiter, Sadri Ertem, Bekir Sitki Kunt, ilhan Tarus, 
Memduh §evket Esendal, Sabahattin Ali, Sait Faik Abasiyanik ve benzerleridir. 

Bilhassa son ug ismin Batida bilinen turn ozellikleri ile hikaye turunun sinirlanni zorlamalan 
sonucunda ortaya gikan olgunluk eserleri, onlarla hemen hemen ayni devirde yasayan veya biraz 
arkadan gelen Abdulhak §inasi Hisar, Ziya Osman Saba, Samim Kocagoz, Ahmet Hamdi Tanpinar, 
Kemal Tahir, Oktay Akbal, Orhan Kemal, Tank Bugra, Haldun Taner, Mehmet Seyda, Vus'at O. 
Bener, Nezihe Merig, Sabahattin Kudret Aksal, Tank Dursun K., Necati Cumah, Muzaffer Buyrukgu 
gibi 3. donem yazarlan tarafindan biraz daha olgunlastinhr. 

4. Donem yazarlan "Batili aydinlann, ikinci Dunya Savasi'nin maddi ve manevi yikimlan 
konusundaki sugluluk duygulanndan kaynaklanan yeni edebi yonelislerini yerli oykuculuge tasimak 
isteyen, ikinci Dunya Savasi'nin neden oldugu beyin gogunun de etkisiyle oykulerinde daha genis 
kulturel perspektifleri hakim kilmaya galisan ve gok partili siyasi hayatla birlikte goreceli de olsa 

359 



baslayan kendi ifade ozgurlugunden yararlanarak mevcut kimlik problemlerini"13 eserlerinde ifsaya 
yonelen yazarlardan olusmaktadir. Omer Lekesiz'in tasnifine gore bu yazarlar; Feyyaz Kayacan, 
Yusuf Atilgan, Sezai Karakog, Demir Ozlu, Adnan Ozyalginer, Orhan Duru, Onat Kutlar, Ferit Edgu, 
Erdal Oz, Sevgi Soysal, Kamuran §ipal, Afet llgaz, Sevim Burak, Rasim Ozdenoren gibi isimlerdir. 

Her biri kendisine mahsus farkh bir duyarhkla eserler veren ve birbirinin gagdasi olmak disinda 
birortak ozellik tasimayan Leyla Erbil, Bilge Karasu, Selim ileri, Mustafa Kutlu, Furuzan, §evket Bulut, 
Selguk Baran, Oguz Atay, Necati Gungor, Osman §ahin, Tomris Uyar, Seving Cokum, Durali Yilmaz, 
Nedim Gursel, Adalet Agaoglu, Nazh Eray gibi isimler ise 5. Donem yazarlan olarak 
adlandinlmaktadir. 

Anlatilan kadar anlatma yontemleri ve uslup problemleri uzerinde de duran geng hikayeciler 
nesli ise "Yeni Arayislar" adi altinda toplanarak 6. Donem'i olusturmaktadirlar. Bu hikayeciler; Yasar 
Kaplan, Nursel Duruel, Huseyin Su, Ayla Kutlu, Murathan Mungan, AN Haydar Haksal, Mahir Oztas, 
Kursat Basar, Buket Uzuner, Sadik Yalsizuganlar, Kamil Doruk, Feride Cigekoglu, Cemal §akar ve 
benzerleridir. 

Biz bu galismada yukanda sozu edilen tasnif denemesini bir olgude goz onunde bulundurmakla 
birlikte, Turk hikaye yazarlannin gergekle kurduklan baglantiyi ihmal etmeyen bir siralama izlemeye 
galistik. Zira, kulturel gelenegimiz iginde hikaye kelimesinin, hakikat kavrami ile bu kadar yakin bir 
baginin olmasi ilerleyen yillar iginde Turk yazarlannin (hikayecilerinin) "gergegin nakledilmesi" 
meselesi uzerinde onemle durmalanni saglamis ve realizmin kabulunu kolaylastirmistir. Boylece 
teknik bilginin az gok gelismesiyle beraber gergek manada Bati tarzi hikayenin yazilmasi da kisa 
sayilabilecek birzaman dilimi iginde mumkun olmustur.14 

Baslangigta, Tanzimat edebiyatinin unlu kalemleri §inasi, Namik Kemal ve Ziya Pasa, Fransiz 
ihtilali'nin romantizm ile olan bagini benimsedikleri igin romantiktirler. Naturalizmin ortaya giktigi 
yillarda Fransa'da ikinci cumhuriyetin kurulmasi, ediplerimizin realizm ve naturalizmin birlikte adi olan 
"hakikiyyun" meslegine itibar etmelerini saglar. Her iki temayulde de siyasi ve sosyal kaygilar on 
plandadir. Edebiyat meseleleri ikinci planda kahr. Bu yuzden bir taraflanyla gelenege de bagh olan 
Tanzimat yazarlannin, bu gelenege tamamen aykin fikirlere sahip E. Zola'ya hayranlik duymalan ve 
onun Turk-islam gelenegine uymayan yanlanni reddederek veya yumusatarak kabul etmeleri 
yadirganmamalidir. 

Bati tarzi Turk tahkiyesinin gelismesi ile hakikiyyun mesleginin (realizmin) kabul gormesi bizde 
hemen hemen ayni tarihlere rastlar. ilk realist eserleri veren sanatgilar, eserlerinde realizmi 
kendilerine gore yeniden sekillendirip, keskin taraflanni torpuleyerek hissi yonunu vurgularlar. 

Realizmi iyi anlayan ilk yazanmizin Nabizade Nazim oldugunu soylemek mumkundur. 
Karabibik'in basmda hakikiyyun meslegini kisaca ozetleyen Nazim; realist yazann, vukuat-i 
beseriyyeyi, nokta-i beserden tedkik ve hikaye etmesi, aynca vukuata kendi mutalaa ve hissiyatini 

360 



katmamasi gerektigini vurgular. 1890'da yayinlanan Karabibik adh uzun hikayesi sadece istanbul 
dismda bir mekanda gegmesi ve alelade insanlar arasinda cereyan eden sosyal meselelere temas 
etmesi bakimindan degil, fakat fert ve cemiyet iliskisini kurarak zaman, mekan, sahislar ve dil 
unsurlanni yerli yerinde kullanan ilk modern hikaye olmasi bakimindan da onemlidir. 1892'de 
yayinlanan Seyyie-i Tesamuh ise devrin edebiyat ve matbuat hayatmi gozler onune serer. Gozleme 
ve gergege dayanmasina karsihk muhtevasi geregi dilinin Karabibik'ten bir hayli agir olusu yazann, 
hikaye teknigi, dil ve anlatim ozellikleri konusundaki dikkati bakimindan oldukga ilgi gekicidir. 
Yadigarlanm, Sevda, Hala Guzel gibi daha siradan hikayeleri de bulunan yazar, Servet-i Funun 
edebiyatgilan tarafindan fazla dikkate alinmamis ve edebT bir model teskil etmemistir. 

Turkgenin Batili manada ilk kisa hikayelerini yazan Samipasa-zade Sezai, Kuguk Seyler'ini 
1892'de yaymlar. iginde alti telif hikaye bulunan "Kuguk Seyler" entrikadan arindinlmis olay orgusu, 
gayet sinirh sahis kadrosu ve kisa hikaye kavramina uygun vaka zamani anlayisi ile devrinde yol 
gosterici olur. Sosyal meseleleri fert bazinda ele alan bu kuguk allegorik hikayeler, tasvir, diyalog, 
edebi realizmin kullanihsi ve durum hikayesi kavrami gibi birgok konuda gergekten yenidir.15 

ilk hikayesini 1888'de Hizmet'te yaymlayan Halid Ziya da realizm-naturalizm okuluna bagh bir 
sanatgidir. Buna ragmen devrin genel temayulu olan romantizmden de fazla ayn dustugu 
soylenemez. Asil guzel hikayelerini 1897-1899 yillan arasinda ikdam ve Sabah'ta yaymlayan Halid 
Ziya'nin, sayilan yuz yirmi besi bulan hikayeleri birkag eksikle kitap haline de getirilmistir. Daha ziyade 
roman ve uzun hikaye dalinda tanman yazar, kuguk hikayelerinde de en az romanlannda oldugu 
kadar basanhdir. Hatta sosyal hayati ve kendi devrinin gergeklerini en gok yansittigi eserlerinin de 
bunlar oldugu soylenebilir. Halid Ziya, sanilanan aksine, yasanan hayattan kopuk eserler vermis bir 
yazar degildir. Aile, ask, kuguk insanlann mahrumiyetleri ve benzeri temalan isledigi hikayelerinin 
yaninda tore ve kagis hikayeleri de vardir. Cogunlukla geng kizlar ve kadinlardan mutesekkil sahis 
kadrosu, yazann bu insanlann hayat karsisindaki durumlanni ve ruh hallerini tahlil edebilmesi igin 
oldukga elverisli bir gevre olusturur. Tasvir ve tahlillerin detayli ve yogun olusu yazann zaten 
"sanatkarane" olan uslubunu zaman zaman daha da agirlastinr. Ancak tiplerini kendi hayatindan 
aldigi Raife Molla, Mahalleye Mevkuf, Ferhunde Kalfa gibi hikayelerinde rahat ve tabii bir anlatimi 
vardir. 16 

Halid Ziya hikayesinden oldukga etkilenen ayni donemin diger bir yazan Mehmed Rauf ise, 
toplumdan soyutladigi hikaye kisilerinin sahsT dramlanni "edebiyat yaparak" suslu ve agir bir dille 
anlatir. Boylece Nabizade Nazim'dan bu yana tanman realist tavnn bir hayli uzagina duser. Ozellikle 
ask maceralarimn ve duygulanmalann anlatildigi hikayelerini, ihtizar (1909), Asikane (1909), Son 
Emel (1913), ilk Temas ilk Zevk (1923), Ask Kadini (1923), Eski Ask Geceleri (1924) gibi isimlerle 
kitap halinde de yayinlanmistir.17 

Servet-i Funun Donemi'nin bir diger tamnmis hikayecisi olan Huseyin Cahit'in ilk hikayesi Ada 
Vapurunda, 1896'da Mektep dergisinde gikar. Daha sonra butun hikayeleri Hayat-i Muhayyel (1899), 
Hayat-i Hakikiye Sahneleri (1910) ve Nigin Aldatirlarmis (1924) adh kitaplarda yayinlanir. Naturalist 

361 



bir bakis agisi yakalamaya gahsan realist ve romantik hikayeler yazan Huseyin Cahit daha gok hayal 
ile gergek tezadini isler. Kendisi ve kendi nesli ile ilgili problemlerle, hayatm genel meselelerini sahsT 
bir tavirla anlatir.18 

Eserlerini Huseyin Cahit ile ayni yillarda yazan ve yaymlayan Muftuoglu Ahmet Hikmet'in 
hikayelerini ise kitaplarmin adi ile iki grupta tasnif etmek gerekir. 1900'de yayinlanan Haristan ve 
Gulistan devresinde yazar, genellikle ask ve evlilik gibi ferdi konulan sanatli, suslu bir anlatimla ele 
ahr. Bu devreye ait hikayeler iginde Nakiye Hala, Yegenim ve iki Mektup gibi sosyal ve mill? 
problemleri isleyenler de vardir. ikinci devrede ise Caglayanlar (1922) adli kitapta toplanan tarihT, milIT 
ve kulturel konulan isleyen hikayeler yer ahr. Bu idealist, Turkgu hikayelerin dili son derece sade fakat 
anlatimi yine de sanathdir. Her iki devredeki hikayelerin teknik yapisi ise oldukga basit ve zayiftir. 

Cemil Suleyman (Alyanakoglu), Fecr-i AtT Donemi'nin onemli hikayecisi olarak belirdigi 1908- 
1912 yillan arasinda buyuk bir sohretin sahibi olur. Ust uste yayinladigi iki kitabi Timsal-i Ask (1909) 
ve Ukde'de (1912) yer alan hikayeler; Servet-i FunCm anlayisinin asiri hassas, hastahkh romantik 
tiplerini, sonu husranla biten kink ask hikayelerini tekrar etmektedir. Edebi kulturunun Tanzimat 
yazarlanndan geri gitmeyisi, doktorluk meslegi ve cephede bulunmasi gibi mesuliyetlerinin 
engellemesi yuzunden yazi hayati uzun soluklu olmaz. Romantik bakis agismin yam sira, ozentili dili 
ve pek basanh sayilmayan siirli anlatimiyla goze garpan Cemil Suleyman'dan, sonraki nesillere fazla 
bir tesir intikal etmez. 

Servet-i Funun ve Fecr-i AtT topluluklanmn disinda kalmayi tercih eden ancak, onlarla ayni 
donemde yazi hayatini surduren Huseyin Rahmi Gurpinar, edebi sahada romanlan ile tamnmasina 
ragmen onemli bir hikayecidir. Onun hikayeleri, tipki romanlannda oldugu gibi, degisen bir toplumun, 
gegis donemi insanlanni yansitir. Eserlerinde istanbul; yasayan tipleri, butun igtimai meseleleri, giyim 
kusam tarzlan, gelenek gorenekleri, inang ve davranis bigimleri ile capcanhdir. Edebiyattan sosyal 
fayda bekleyen Ahmed Midhat okulunun bir takipgisi olarak, halkin yasama bigimi ve kiymet 
hukumleriyle ilgilenmis, bunlan kendi dogrulanna gore ifade ve tenkid etmistir. Halki egitmek ve hayat 
tarzini degistirmek ister. Pozitivist bir dikkati ve telkini vardir. Kendi ifadesiyle karilerine bir yuksek 
felsefe sunar. Eserlerinin odak noktasi kadin, erkek iliskisi, sosyal ekonomik meseleler ve dindir. 
Sekiz ciltte toplanan yetmis civanndaki hikayesi romanlanna nazaran daha az daginik ve teknik 
agidan daha basanhdir. Uzun monologlar yerine canli diyaloglar, detaydan anndirilmis sade vak'alar, 
mizah unsuru tasiyan hareketli birdil Huseyin Rahmi'nin hikayesinin belirleyici 6zellikleridir.19 Bu tarz, 
kendisiyle ayni donemde yazan Ahmet Rasim'in eserlerine de sinmis ve iki yazar birlikte 
"musahadenin dil vasitasiyla nasil ifade edilebilecegini" gostermislerdir. Ancak bir ifade ustasi olan 
Ahmet Rasim'in hikayeleri, daha ziyade ask, suphe, kiskanghk, ihanet vb. temalan isleyen teknik 
bakimdan zayif eserlerdir.20 

Edebiyat tarihimizde, hikayeye gereken onemi vererek bu turun yerlesmesini saglayan yazar 

Omer Seyfeddin'dir. 1911 yilmda Geng Kalemler Dergisi'nde yayinladigi Bahar ve Kelebekler ile bu 

dalda adini duyurur. Omer Seyfeddin'in hikaye yazmaya basladigi yillar, memleketin sosyal, siyasT ve 

362 



ekonomik bakimdan en sarsintili donemine rastlar. imparatorlugu hizli bir gokuse goturen Balkan 
Harbi, azinhklann teker teker istiklallerini istemeleri, bu durum karsisinda aydmlann birbirinden farkli 
siyasT du§unceler gelistirmeleri sonucunu dogurur. Mill? Edebiyat'in kuruculanndan biri olan Omer 
Seyfeddin, Turkguluk ekolunu benimser. SiyasT sahada aktif rol almamakla beraber hikayelerinde 
mensubu oldugu dusunceyi savunur. Turkguluk dusuncesini savunurken islamcihkla yer yer 
kaynastigi da gorulur. Bir dusunce tarzinin edebT metin vasitasiyla tanitilip benimsetilmeye galisilmasi 
da yine Omer Seyfeddin'in edebiyatimiza getirdigi bir farkhhktir. Serif Aktas'in tespiti ile o, butun 
hikayesinde mevcut olanla olmasi gerekenin gatismasim anlatmaktadir.21 

Maupassant tarzi klasik vak'a hikayesi teknigiyle eserlerini kaleme alan Omer Seyfeddin'in bir 
diger onemli ozelligi de sade Turkgenin edebT eserde kullanilmasina onculuk etmesidir. Yazi dilinin 
konusma diline yaklasmasi, yasayan Turkgenin edebT dil haline gelmesi gahsmalan onun hikayeleri ile 
somutlasir. Hikayelerinin bir kismi konulanm tarihten, eski kahramanlardan ve destanlardan ahr. En 
basanh olanlan ise yazann hayatinm herhangi bir aninin fotografina bakarak yazmis oldugu, 
hatiralanndan dogan hikayeleridir. Saghginda "igtimaT roman" nitelemesi ile gikan Ashab-i Kehfimiz 
(1918) disinda Harem (1918) ve Efruz Bey (1919) adh iki buyuk hikayesini kitap halinde yayinlayan 
Omer Seyfeddin'in gesitli dergilerde kalan diger eserleri, olumunden sonra birgok yayin evi tarafindan 
farkli tasniflerle yayinlanmistir.22 

Dili kullanisi bakimindan MilIT Edebiyat'in onculerinden olan Refik Halid Karay ise daha gok 
koyun ve koylunun meselelerini gozlemci bir dikkatle tasvir eder. Yakub KadrT gibi Refik Halid de asil 
mesaisini roman yazmaya ayiran, fakat hikayede de romanlan kadar -hatta Refik Halid 
dusunuldugunde romanlanndan daha fazla-basanli olan bir yazanmizdir. Memleket Hikayeleri (1919) 
adi altinda topladigi hikayelerinde, aydmlann pek fazla tanimadigi kuguk sehir-kasaba memurlanyla 
koylulerin yasayislanni, problemlerini tenkidden uzak, gozum arayisina girismeyen, gogunlukla nukteli 
bir anlatimla kaleme ahr. Onun hikayelerinde asil one gikan nokta, dilin kullanihsidir. Otantik 
kelimelere fazla yer vermeden, Anadolu halkinin konusma tarzini yakalamaya gahsmis, hikayesindeki 
gergekligi saglamlastiran duru bir Turkge kullanmaya itina gostermistir. Ne yazik ki Memleket 
Hikayeleri'nde buyuk bir basanyla kullanilan bu dil ve anlatim tarzi yazann diger eserlerinde 
gorulmez.23 

Baslangigta ferdT konulan, ferdin toplumdan tecrid edilmis kiymetlerini anlatan Yakup Kadri 
Karaosmanoglu, yasadigi donemin sosyal sarsintilannm tesiriyle hikayesinin yonunu degistirir. MilIT 
Edebiyat'in onemli hikayecilerinden olan Yakup Kadri, Omer Seyfeddin'in yolundan gitmekle beraber 
onun duygu ve coskuyla anlattigi meseleleri ekonomik temele oturtarak sunmayi dener. MilIT Savas 
Hikayeleri (1947) konulanndaki butunluk, dilin kullanihsi ve hikaye teknigi agismdan gunumuze kadar 
intikal eden, canhligini koruyan hikayelerin toplamidir.24 

Saglam bir konusu olan, yer yer entrikaya dayanan klasik hikaye tarzmda yazarak Omer 
Seyfeddin okulunu takip eden bir baska hikayecimiz Fahri Celaleddin'dir (Goktulga). Omer Seyfeddin 
tesirini, bazi hikayelerinde taklide varacak kadar ileri goturen Fahri Celaleddin, istanbul'un kenar 

363 



mahallerini ve buralann halkini canlandirmak bakimindan Huseyin Rahmi ve Ahmet Rasim'in yolunu 
izler. Giris, dugum, sonug planina gore yazilan Maupassant tarzi hikayeyi tercih eden Fahri 
Celaleddin, detayi onceleyerek zamani ve mekani daraltan, kuguk adami ele alan yeni gergekgi 
hikayeye sicak bakmaz. Gozlem gucune, anlatimdaki ustagihna ve dili kullanmaktaki basansina 
ragmen bu tutumu farkh agihmlar arayan yeni hikayecilikten uzak durmasina sebep olur. 
Hikayelerinde herkese benzemeyen, olagandisi insanlan ele alir. Ustaca kurulmus, yahn, rahat ve 
sevimli eserleri bu ozelliklerini biraz da artik o devirde bile pek sik rastlamlmayan halayiklar, cariyeler, 
dadilar, kalem efendileri, tarikat erbabi, aksamcilar, kulhanbeyleri gibi tiplerinden almaktadir.25 

Fahri Celaleddin ile ayni yillarda yazan ve Huseyin Rahmi ile Ahmet Rasim okulunun takipgisi 
olan Osman Cemal Kaygih da hikayelerinde Halig iskeleleri, Sur disi mahalleler, Kagithane, 
Kasimpasa, Unkapani, Aksaray, FatTh gibi geleneksel hayatin hakim oldugu gevrelerin insanlanni 
anlatir. iginden giktigi bu gevrelerin, toplumun alt siniflannin arasina rahatga kansabilen, onlan 
anlayip onlarla birlikte yasayabilen Osman Cemal Kaygih, hikayelerinde bu insanlann problemlerini 
dava haline getirmez. Biraz da yayincilann arzusuyla, bu insanlann yasayislanndaki canli ve renkli 
aynntilan yazmayi tercih eder. Bu tarzda hikaye yazan kalemlerin en guglusunun Osman Cemal 
Kaygih oldugu soylenebilir. Gozlemlerine kattigi acikh asklar, basit ve igli maceralar hikayelerinin 
konulanni olusturur. Eserleri, kurulus, dil ve usluptan ziyade hikaye kisilerinin orijinalligi ve canlihgi ile 
dikkat gekicidir.26 

Guglu bir musahade kaabiliyeti olan Selahattin Enis ise bir takim hikayelerinde istanbul 
sosyetesinde cereyan eden safahat ve fuhusu agik, sert ve hirpalayici bir uslupla ele alir. Gergekgi, 
hatta naturalist bir tavn vardir. Hikayelerinde gundelik hayata da genis olgude yer verir. Bu bakimdan 
cumhuriyetten sonra gelisen yeni hikayenin de bir habercisi niteligindedir. Hikayelerindeki naturalist 
tavir, hayatin en kotu ve dejenere olmus yonlerine israrh bakisi ve bunlan igneleyici bir dille anlatisi 
hikayelerini karamsar yapar. Kendisinden gok sonra bu tarzi surduren yazarlann yetismesine ragmen 
hikayeleri yayinlandigi siralarda pekfazla yanki bulmaz.27 

ilk hikayelerinde menfaat duygusunun ve maddT gikarlann insan iliskilerindeki ustun ve 
belirleyici rolunu anlatan Sadri Ertem'in yasanandan ziyade, kitabT bilgilere dayanan bir gergekgilik 
anlayisi vardir. Bu gudumlu ve tasarlanmis anlayis, hikayede gergekgilik dusuncesinin yanhs bir 
yorumudur. Onun hikayelerinde bir pesin hukmun ispati gabasi agikga gorulur. Bu tutum hikayecinin 
bir sanatgi oldugu gergegiyle gatismaktadir. Bilimsel bilgi kalabahginin yanisira, maddenin ve 
kotuluklerin mutlak hakimiyeti onun hikayelerinde karamsar bir atmosfer olusturur. Bati taklitgiliginin 
tenkidi, somuren ve somurulen karsithgi, isgi ve koylunun meseleleri gibi bazi sosyal konular kuru ve 
kaba hath bir anlatimla hayatin canhhgindan soyutlanarak kaleme ahnir. Sadri Ertem'in hikayeleri, 
bilinen bazi konulan gesitlendirmek, toplum meselelerine dikkat gekmek, yeni gergekgi anlayisla klasik 
hikaye arasinda kopru olusturmak bakimindan onemli sayilabilir. Cumhuriyetten sonraki yillarda ise 
inkilaplann tavizsiz bir propagandisti olarak dikkat gekmistir.28 



364 



ilk hikayelerini 1916'da kaleme almaya baslayan Memduh Sevket (Esendal), bunlan yayinlamak 
igin 1925'e kadar bekleyecektir. Turk hikayeciligine onemli bir "yeniden baslama" tavn getiren 
Memduh Sevket, Qehov tarzi hikayenin edebiyatimizda taninip sevilmesinde onayak olan yazardir. 
Heyecanh ve olagandisi olaylara dayanmayan, yasanan am one gikaran, konusu bakimindan son 
derece sade olan bu hikayeler, siradan insanlar ve siradan olaylarla ilgilenmeyen bir edebT ortamda 
onceleri bir sure yadirgamr. Memduh Sevket'in Qehov'a benzerligi biraz konulanm segis tarzinda, 
ama daha ziyade hikaye kisilerini algilayisi, hikayeyi anlatisi ve bigimde aranmahdir. Onun 
hikayesinde karamsarlik, umitsizlik, aci alaycihk yoktur. Agir sosyal meseleleri dahi sert tenkidler 
yerine sabirh ve umitli bir ifadeyle hikayeye aktanr. Onu Qehov'dan ayiran yan da budur. Kisiliginden 
akseden sefkat ve olgunluk, hikayelerinde agikga gorulur. Okuruyla butunlesen, eski kiymetleri hatta 
gurumus, atil kalmis bir gegmisi gozlemlere dayanarak bugune tasiyan, bunlan yaparken bir bildiri 
sunmayan teklif ve tenkidlerini hikayenin tutarlihgim bozmadan aktaran Memduh Sevket'in eserlerinde 
sade ve saglam bir dili vardir. Hikayeciligimiz uzerindeki tesirleri gecikmis olmakla birlikte 
edebiyatimizdaki gozlemci-gergekgi hikaye tarzi Memduh Sevket'in eseridir denilebilir. Hikaye ve 
romanlanyla konusma diline dayanan yeni yazi dilinin onculugunu de o yapmistir.29 

Sosyal gergekgi bir sanatgi olarak takdim edilmesine ragmen, hikayelerinin konulannda 
kisilerinde ve anlatis tarzinda eski hikayecilik gelenegimizi surduren Sabahattin Ali'nin gergekgiligi 
romantizmin tesiri altindadir. Sadri Ertem'in aksine onun hikayesinde yuksek sesle soylenen 
basmakahp sozler yoktur. Gergek, insanin igine aksettigi bigimiyle Sabahattin Ali'nin hikayesine girer. 
Konular saglam, gozlem gucu yuksektir. Sosyal gevre arka planda kahr. Ancak hayatinin son 
yillannda sosyal gergekgi ve tenkidci bir yola girmistir. Sentimental ask temasimn one giktigi 
hikayelerinde de; yalin insan iliskilerini, acimasiz aydm burokrat tutumunu isledigi tenkidci 
hikayelerinde de basanh bir teknik ve uslubu vardir. Buna ragmen Sabahattin Ali'nin hikayede 
onemsedigi unsurlar; konular ve meselelerdir. Sosyal bozukluklann ortaya gikardigi esitsizlikler, ezilen 
kugumsenen insanlann acilan, kasaba insanlannin torelere baglihklan, hatta namus belasi, kara 
sevda hikayelerinin temelini olusturur. Memduh §evket'te oldugu gibi Sabahattin Ali'nin hikayesinde 
de kadinlar sefkat ve saygiyla ele almir. Buna ragmen, insan unsuru hikayede ele alinan meseleyi 
ortaya koymak igin bir arag olarak kullanildigindan, hikaye sahislan kendilerini bekleyen trajik sona 
dogru alelacele gitmekten geri kalmazlar.30 

Modern hikayenin edebiyat tarihimiz igindeki gelisimine bakildiginda, dunyayi ve gevreyi 
algilayis ve aksettiris bakimindan basmdan itibaren gergekgi bir anlayisin hep var oldugu daha once 
belirtilmisti. Kisaca ozetlersek; Omer Seyfeddin'le birlikte mustakil bir edebi tur huviyeti kazanan kisa 
hikayenin, ayni zamanda bizzat yasanilan, hayattan gikanlan gozlemlere, tecrubelere yaslanan bir 
gergekgilige yoneldigi gorulur. §erif Aktas'in belirttigi gibi, bu donemde "Realist terbiyeye uygun tarzda 
kurulan mekan-insan alakasi, musahadeden ve yasanmis olaydan kaynaklanan itiban vaka 
zamaninin sosyal ve siyasi endisesiyle beslenir".31 Memduh Sevket disinda kalan hikayecilerin 
benimsedigi Maupassant tarzi ise, hikayenin dil ve teknik agisindan gelismesine ve genis kitlelerin bu 
turu sevip benimsemesine yol agar. Edebiyat-i CedTde'nin sentimental edebi zevki yerini "Memleket 

365 



Edebiyati" anlayisina birakir. Birinci Dunya Savasi ve Mill? Mucadele yillannin duygu ve dusunceleri 
bu edebiyati besler. Cumhuriyetin ilk yillan yeni bir arayislar donemidir. Gergekgiligin farkli boyutlan 
ve algilama bigimleri ortaya gikmaya baslar. 1928'den sonra kisa bir bocalama devri yasamr. Yeni 
alfabenin kabulu ile degisen sartlar yuzunden verimsiz bir donem gegirilir. Bu sirada dergilerde acikli 
ask hikayeleri ile kuguk mizahT hikayeler yayinlanmaktadir. Sadri Ertem ve Selahattin Enis gibi birkag 
yazar bu ekolun disinda kahr. 1930'lara gelindiginde Sadri Ertem, Selahattin Enis, Refik Ahmet 
Sevengil gibi yazarlarm toplandigi Vakit gazetesi gevresi, yeni gergekgi Turk hikayesinin yol agicihgini 
yapmaya baslar. 

Bu gevreye mensup geng yazarlardan biri Kenan Hulusi'dir (Koray). ilk hikayelerinde mensur 
siire benzeyen bir tarzla, suslu ve muhayyel maceralar anlatan Kenan Hulusi, musahadeye 
dayanmayan "masabasi" koy hikayeleri de yazar. Daha sonraki hikayelerinde sosyal konulara onem 
vermeye gahsirsa da asil dikkat gekici yam, Bahar Hikayeleri (1939) adh kitabinda yer alan 
Kavakhkoz Hamnda Bir Vaka, Tuhaf Bir Olum" gibi hikayeleriyle edebiyatimiza getirdigi korku ve esrar 
temasidir.32 

Vakit gazetesi gevresinde toplanan genglerden bir digeri de Bekir Sitki Kunt'tur. ilk eserlerinde 
gergekgi Anadolu hikayeleri yazmaya girisen Bekir Sitki'mn sanat anlayisi; halk igin yazmak, halki 
anlatmak, halkin meselelerini ele alarak onu daha iyi bir hayata dogru goturmek amacina yoneliktir. ilk 
hikayelerindeki Sadri Ertem tesirleri; sert ve sloganci hiciv, kahplasmis ezen-ezilen temasi 1937'de 
yayinladigi Talkinla Salkim da yer alan hikayelerinde yumusamaya baslar. 1941 'de yayinladigi Herkes 
Kendi Hayatim Yasar adh kitapta yer alan hikayeler ise tanidigi gevrelere ait gozlemlerinden meydana 
gikar. Bu hikayelerde orta halli, kalabalik nufuslu istanbul ailelerinin hayatlan ile mahkemeler, 
avukatlar ihmh bir gergekgilikle anlatihr. Yatakh Vagon Yolcusu (1948) ve Ayri Dunya (1952) adh 
kitaplan ile buyuk sehrin kalabahgi iginde kaybolan siradan insan hayatlarma yonelir. Bu hikayelerinin 
bazilannda bir Memduh Sevket Esendal tesiri ve havasi olmakla birlikte, plani, anlatma teknigi, dili ve 
uslubu bakimindan sanat degeri tasiyan eserler de vererek gergekgi hikaye anlayisimn gelismesine 
hizmet eder. 

Bu yazarlarla ayni donemde yasayip eser vermekle beraber, devrin modasina uyarak 
cumhuriyet devrimlerinin propagandasim yapmayan, buna mukabil; terkedilen bir hayat tarzimn o 
gunlere kadar uzanan "dokuntulerinin" trajik, hatta trajikomik durumlarim objektif bir ifadeyle hikayeye 
aktaran Nahit Sirri Orik, yeni hayatin iginde bir gegmis zaman nostaljisi estirir. 1929'da yayinladigi 
Kirmizi ve Siyah disarda tutulursa, Sanatkarlar (1932) ve Eski Resimler (1933) adh kitaplarda yer alan 
hikayeleri, eskiye ait kiymetlerin, eski tarz insanlann, yan Osmanh yan alafranga bir gegis 
donemindeki manzarasmi tasvir eder. Konulan kadar dili ve anlatim tarziyla da gagdasi olan 
yazarlarm temayullerinin disinda kalan Nahit Sim, uzun ve saglam cumlelerinde, zengin ve 
anlasilabilir bir Osmanlica vokabuler kullamlir. Onun eserleri; kendi devrinin yeni modasi iken, 
gunumuzun gergegi haline gelen "Turkiye Turkgesi"nin kullanihsina karsi koymadigi halde, 



366 



biraktigimiz eski degerlerin guzelliklerini hatirlatmak ve bu hatirlatmayi bir savunma, bir direnme 
haline getirmemek hususunda da dikkat gekicidir.33 

Vakit Gazetesi gevresinde toplananlardan bir diger hikayeci ise Resat Enis Aygen'dir. Romanian 
hikayelerinden daha basanli bulunan Resat Enis'in yayinlanan tek hikaye kitabi Kihcimi Suruyorum 
(1930) adini tasir. Bu kitapta, daha ziyade istiklal Savasi'na dair pargalarla, sonu felaketle biten 
maceralann anlatildigi hikayelere yer verir. Devrin modasina uygun olarak resimli hikaye dergilerinde 
yayinladigi hikayelerinde ise ask, ihtiras, ihanet, felaket dolu magazin konulanni isler.34 

Hikayeciliginin ilk yillannda Sadri Ertem tesirinde kalan bir yazanmiz da Umran Nazif Yigiter'dir. 
Kara Kasketli Amele'de (1933) yer alan, bir davanin ispati igin kurgulanmis hikayelerden sonra 
igimizden Biri (1941) 'nde daha ziyade Maupassant tarzina yonelerek segilmis kisileri, heyecan verici 
olaylan anlatir. Yasamak igin'de (1948) ise saglam konulan olan, gozleme dayali, sosyal meseleleri 
ele alan hikayeler yazar. Gar Saati (1915). Anadolu musahadelerine dayanarak, tasrada yasayan ve 
istanbul'u ozleyen memurlann hayatlanni anlatir. Buradaki gergekgi tavir, yazann genis hosgorusuyle 
torpulenerek, sevilmis insanlann kotu taraflannin tasviri basamaginda kahr. Tepedeki Ev'de (1954) 
yer alan hikayeler ise kuguk sehirde yasayan orta halli memurlann kuguk huzunlerle dolu hayatlanni 
anlatir. Umran Nazif Yigiter'in hikayelerinde, baslangigta mensubu oldugu ekolun aci tenkidci, 
didikleyici tavnnin yerini giderek yasanmasi arzu edilen hayatin hikayelestirilmesine biraktigi 
gorulur.35 

Eserlerini 1944'ten sonra yayinlayan, eski tarz hikaye uslubuna ragmen gtiglu bir yazar olan 
Samet Agaoglu'nun ilk kitabi Strassburg Hatiralan'dir (1945). Mazlum, hasta ruhlu, sanatkar mizagh, 
hayatla savasmayan insanlan anlatir. Bu ilk kitapta, Strassburg'da okudugu Dostoyevski'nin tesirleri 
vardir. ikinci kitabi Zurriyet'te (1950) olum dusuncesi hikayelerinin odak noktasi haline gelir. Samet, 
Agaoglu'nun bir romancida bulunmasi gereken derin ruh gozumlemeleri ise ustacadir. Nitekim yazann 
Buyuk Aile (1957) adh kitabindaki ug buyuk hikayede iyice romana yoneldigi gorulur. Kendi hayatmin 
izleri ile Dostoyevski ve Panait Istrati'den gelen bazi tesirlerle olusturdugu derinlikli, siradan olmayan 
hikaye kahramanlan ve aci, dehset verici olaylan hikayesindeki dikkat gekici unsurlardir. Bir diger 
dikkate sayan yonu de kendi devrinde artik goktan unutulmus olan II. Mesrutiyet Donemi'nin dilini 
kullanmayi ozellikle tercih etmesidir. Cumleleri uzun tamlamalarla, Osmanh zevkini aksettiren 
kelimelerle kurulmus sanath biredebi gelenegin son temsilcilerinden biri oldugunu gostermektedir.36 

Cumhuriyetten sonraki devrede Turk hikayesinin gergekgilik anlayisinin farkli kollardan yuruyup 
gelistigi gorulur. 1940'lann ortalanndan itibaren tesirleri gorulen edebi okullardan biri Sadri Ertem ve 
Sabahattin Ali'nin oncu olduklan tenkidci, sosyal gergekgi yol idi. Mill? Edebiyat Donemi'nden 
zamammiza kadar uzanan 

Omer Seyfeddin, Fahri Celaleddin tarzi eski hikaye yolunu da Memduh Sevket Esendal genis 
manada bir gozlemci gergekgilige donusturmustu. 



367 



ilk hikayelerini 1926'da; butun bu yazarlann yambasmda kaleme almaya baslayan Sait Faik 
Abasiyanik ise buyuk sehir insaninin yalnizhgini anlatan tasvirci gergekgi hikayeyi gelistirerek yeni bir 
yolun onculugunu yapar. 

Lise yillannda yazdigi ipek Mendil, Zemberek gibi Maupassant tarzi hikayelerini 1 934-1 935'te 
Varhk dergisinde yayinlayan Sait Faik, bu ilk denemeleri de igine alan kitabmi 1936'da gikanr. 
Semaver adini tasiyan bu kitapta, daha ziyade devre hakim olan tenkitgi gergekgiligin tesiri altindadir. 
Ancak daha ilk eserinden itibaren Sadri Ertem ve takipgilerinin kitabT bilgiye ve sloganlara yaslanan 
hicivci, aci tenkitgi yolundan aynhr. Bir butun olarak eserlerinde Bati kaynakh humanizm dusuncesi 
temel bakis agisi olmustur. Boyutlan tam olarak tespit edilemeyen bir insan sevgisi, Sait Faik'ten 
baslayarak Turk aydinmi tesiri altina alir. Hikayelerinde kendi avare hayatini birlikte gegirdigi 
bahkgilann, isgilerin, siradan insanlann, sefil gocuklann hayatlanni anlatir. Bu insanlann hayatini 
yazarken musahededen yola gikar, fakat hikayesinde musahade ettiklerinin zihninde biraktigi intibalar 
vardir. Harici aleme sadakatle bagli kalmaz, musahadelerini kendi hayal dunyasinda yeniden kurar. 
Boylece harici alemden gelen butun izler yazann ruh suzgecinden geger ve bir manada, butun